Кіріспе

Ағылшын саудагері және жазушысы, Нью-Брансуик саясаткері Ральф Фитч (1550 – 1611) – лондондық саудагер және Месопотамия, Парсы шығанағы, Үнді мұхиты, Оңтүстік Азия және Оңтүстік-Шығыс Азияны, соның ішінде Ұлы Акбардың (Моғол императоры) сарайын алғашқы болып зерттеген британдық саяхатшылар мен саудагерлердің бірі. Ол бастапқыда тарихшы болмаған, бірақ 1583–1591 жылдары көрген Оңтүстік-Шығыс Азия туралы жазбалар қалдырды. 1591 жылы Англияға оралғаннан кейін Англия Шығыс Үндістан компаниясының бағалы кеңесшісі болды.

Мансап

Фичтің туған жері ұзақ уақыт бойы құпия сақталды, бірақ соңғы зерттеулер оның Дербидегі Барлық Әулиелер шіркеуінің аумағында туған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол туралы алғашқы жазбаша мағлұматтар Левант саудагерлерінің құрметті компаниясының мұрағатында сақталған, онда ол еркін мүше болған және 1575-77 жылдары екі жылға 50 фунт стерлинг несие алған. 1583 жылдың ақпанында ол Сириядағы Триполиге (Алеппо порты) «Тигр» кемесімен саудагерлер Джон Ньюберри және Джон Элдред, зергер Уильям Лидес және суретші Джеймс Сторимен бірге Левант компаниясының қаржыландыруымен аттанды. Бұл Үнді мұхиты мен Қиыр Шығыс саудасына ағылшынның ену әрекеттерінің соңғысы болды, бұл Энтони Дженкинсонның 1550 жылдардағы Орталық Азияға жасаған саяхаттарына дейін жетеді. Олар Алепподан Евфратқа жетіп, Бырдан Фаллужаға дейін өзенмен төмен түсті, Месопотамияның оңтүстігін Бағдатқа дейін кесіп өтті және Тигрден Басраға дейін (1583 жылдың мамыр-шілде айлары) түсті. Элдред саудамен айналысу үшін қалды, ал Фич және қалғандары Парсы шығанағы арқылы Португалияның Ормуздағы бекінісі мен сауда бекетіне жетті, онда оларды тыңшылық жасады деген айыппен дереу тұтқынға алды (Венецияның ықпалымен, олар 16 ғасырлық португалдық сауда монополиясына наразы болғандықтан, бұл Венециялық, Генуэздік және Пизандық, сондай-ақ Каталондықтардың Араб делдалдарымен ғасырлар бойғы қарым-қатынасына нүкте қойды). Оларды португалдық Гоа және Дамаонның вице-короліне тұтқын ретінде жіберді (қыркүйектен қазанға дейін). Екі иезуиттің (соның бірі Томас Стивенс, бұрын Оксфордтың Нью-колледжінде оқыған, 1579 жылы Кейп айналып Үндістанға жеткен алғашқы ағылшын) кепілдігі арқасында Фич пен оның серіктері бостандыққа шықты. Стори иезуиттерге қосылуды жөн көрді, ал қалғандары Гоадан қашып құтылуға үміттенді (1584 жылдың сәуірінде). Олар Үндістанның ішкі аймандары арқылы Ұлы Моғол Әмір Темірдің сарайына, содан кейін Аграға сапар шекті. Зергер Лидес Әмір Темірдің қасында табысты қызметке орналасты, ал Фич зерттеу сапарын жалғастырды. Фич саяхатының алғашқы бөлігін Аградан Аллахабадқа дейін "тұз, опиум, асафетида, қорғасын, кілем және басқа да тауарлармен жүктелген жүз сексен қайықтан тұратын" конвойға қосылып жасады. 1585 жылдың қарашасында Аллахабадқа жеткенде, Әмір Темірдің Аллахабадтағы ұлы бекінісінің құрылысы аяқталуға жақын еді. 1585 жылдың қыркүйегінде Ньюберри Лахор арқылы құрлықпен қайту жолын бастауға шешім қабылдады. Ол Пунджабта тоналып, өлтірілген деп есептелді. Фич саяхатын жалғастырып, Джумма және Ганг өзендерімен төмен түсіп, Аллахабад, Бенарес, Патна, Куч-Бихар, Хьюгли, Читтагонг және т.б. қалаларын аралады (1585-1586 жж.). Ол үнді муссылініне жоғары баға берді. Содан кейін ол теңіз арқылы Пегу және Бирмаға бет бұрды. Бұл жерде ол Рангун аймағына барып, Иравади өзеніне көтеріліп, Пегудің ішкі аймандарымен жақсы танысты және тіпті Шан мемлекеттерінің Тай және Ланна Тай патшалығына (1586 жылдың желтоқсаны мен 1587 жылдың қаңтары) жетті. 1588 жылдың басында ол Португалияның тағы бір маңызды бекінісі және Қиыр Шығысқа қақпасы болған португалдық Малаккаға барды, бірақ Қытай теңізіне өту үшін қауіпсіздік тым қатаң екенін анықтады. Осы жылдың күзінде ол үйге қайту сапарын бастады, бірінші Бенгалияға; содан кейін Үндістан жағалауымен айналып, португалдық Кочин мен Гоаға, Ормузға дейін; содан кейін Парсы шығанағы арқылы Басраға және Тигрден Мосулға (Ниневияға дейін); соңында Тирфа арқылы Евфраттағы Бирге дейін жетті. Ол Левант компаниясының Алеппо мен Триполидегі консулы болып тағайындалды. Ол 1591 жылдың 29 сәуірінде Лондонға оралды, ол кеткеннен кейін сегіз жыл өткен соң. Оның отбасы мен достарынан ешқандай хабар келмегендіктен, ол жеті жылдан кейін қайтыс болды деп есептелді және оның өсиеті заңды күшіне енді. Ол 1599 жылы Левант саудагерлерінің құрметті компаниясына мүше болып кірді, 1607 жылы Уорден болып қызмет етті және 1608 жылы компанияның кеңесшілер кеңесіне қосылды. Оның тәжірибесі ағылшын Шығыс Үнді компаниясын құрушылар үшін, соның ішінде Елизаветаның тағы бір саяхатшысы сэр Джеймс Ланкастер үшін үлкен құндылыққа ие болды, ол үнді мәселелері бойынша одан кеңес алды. Фич Елизавета дәуірінің ең көрнекті саяхатшыларының біріне жатады. Ол үйленгеніне ешқандай дәлел жоқ, ал 1611 жылы оның соңғы өсиетінің негізгі иегерлері сегіз немересі мен екі шөбересі болды.

Тиімділігі мен мұрасы

Фичтің саяхаты Уильям Шекспирдің «Макбет» пьесасының (1606 жыл шамасында) 1-ші актісінің 3-ші сахнасының 7-жолында Бірінші Ведьманың теңізшінің әйелі туралы күлкілі айтуында тікелей еске алынбайды: "Оның күйеуі Алеппоға кетті, «Тайгер» кемесінің капитаны".