Кіріспе

Таныс адамдармен зорлау және кездесу кезіндегі зорлық

Кездесу кезіндегі зорлау – таныс адамдармен зорлаудың бір түрі және кездесу кезіндегі зорлықтың бір формасы. Екі ұғым көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады, бірақ кездесу кезіндегі зорлау екі тараптың арасында қандай да бір романтикалық немесе мүмкін жыныстық қатынас болған жағдайдағы зорлауды нақты білдіреді. Таныс адамдармен зорлауға құрбан мен қылмыскердің романтикалық емес, жыныстық емес қарым-қатынаста болған жағдайлар да кіреді, мысалы, бірлескен жұмыстағы әріптестер немесе көршілер. 1980 жылдардан бері кейбір елдерде зорлаудың көп бөлігі осы түрде болып табылады. Бұл, әсіресе, университеттерде кең таралған және көбінесе алкоголь немесе басқа да зорлауға қолданылатын препараттарды ішумен байланысты. Кездесу кезіндегі зорлаудың ең көп кездесетін жас тобы – жасөспірім шағының соңы мен жиырма жасқа дейінгі кезең.

Шолу

Зейнеттесу кезінде зорлаудың ерекшелігі – көбінесе құрбан әйел болады, қылмыскерді біледі, ал зорлау тараптар арасындағы нақты немесе болашақ романтикалық немесе сексуалдық қарым-қатынас аясында немесе олардың қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін болады. Қылмыскер құрбанды өз еркіне қарсы сексуалдық қатынасқа мәжбүрлеу үшін физикалық немесе психологиялық қысым көрсетуі мүмкін, немесе құрбан алкоголь немесе басқа да есірткілердің әсерінен сексуалдық келісім беруге қабілетсіз болған кезде сексуалдық қатынасқа түседі. АҚШ Әділет статистика бюросының (BJS) мәліметінше, зейнеттесу кезінде зорлау зорлаудың ең көп кездесетін түрлерінің бірі болып табылады. Зейнеттесу кезінде зорлау көбінесе студенттер арасында, алкоголь қолданылғанда немесе зорлауға пайдаланылатын препараттар қабылданғанда болады. Ең көп қауіптегі топ – 16 мен 24 жас аралығындағы әйелдер. Зейнеттесу кезінде зорлау – салыстырмалы түрде жаңа құбылыс. Тарихи тұрғыдан алғанда, зейнеттесу кезінде зорлау бейтаныс адамнан зорлауға қарағанда кем ауыр қылмыс деп есептелген. 1980 жылдардан бері, кейбір елдерде зорлаудың көп бөлігі осы түрге жатады. Бұл мәселе әйелдерге қоғамның қатынасына және әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың бір түрі ретінде қарастырылуда. Дегенмен, бұл мәселе даулы, кейбір адамдар бұл мәселенің шамадан тыс үлкейтілгенін және көптеген зейнеттесу кезінде зорлауға ұшырағандардың өз еркімен қатысқандарын айтады, ал басқалары зейнеттесу кезінде зорлау туралы хабарлау жеткіліксіз екенін және зейнеттесу кезінде зорлауға ұшырағанын мәлімдеген әйелдердің көпшілігі зорланғанын сендіреді. Таныс адамнан зорлау – зейнеттесу кезінде зорлаудан кең ұғым, ол жұмыс беруші-қызметкер, үй иесі-жалдамалы, қызмет көрсетуші-тұтынушы, жүргізуші-автостопшы және туысқандық қарым-қатынаста немесе көршілер арасындағы қарым-қатынастарды қамтиды. 1992 жылы жарық көрген «Секс және Ақыл» атты кітабында американдық заңгер, құқық теорияшысы және экономист Ричард Познер зейнеттесу кезінде зорлауға назар аударудың артуын американдық қоғамдағы әйелдердің мәртебесінің өзгеруінің белгісі ретінде сипаттады, сонымен қатар, кездесудің өзі қазіргі қоғамның ерекшелігі екенін және сексуалдық мораль рұқсаттыдан шектеуліге дейін өзгеретін қоғамда зейнеттесу кезінде зорлау жиі болатынын атап өтті. Сара Алсидтің 2013 жылғы «Келісімді түсіну: «Сұр аймақ» мифін жоққа шығару» мақаласында, кездесудің «сексуалдық қатынасқа келісім берудің тұрақты күйі» деген мағынаны білдіреді деп қате түсінілетіні айтылады.

Тарих

XX ғасырдың соңғы онжылдықтарынан бастап әлемнің көптеген елдерінде зорлау адамның тікелей келісімісіз жыныстық қатынас (соның ішінде анальдық немесе оральдық қатынас) ретінде қарастырылып, осылайша зорлауды қылмыс деп тануға және тіпті бір-бірін жақсы білетін немесе бұрын келісіммен жыныстық қатынас жасаған адамдар арасында да оны заңсыз етуге әкелді. Кейбір заңнамаларда алкоголь немесе басқа да есірткілік заттардың әсерінен қабілетсіз жағдайдағы адамдардың жыныстық қатынасқа келісім бере алмайтыны нақты көрсетілген. Соттар да бір рет берілген келісімді кейіннен қайтарып алу мүмкіндігіне қатысты келіспеушіліктерді көрсеткен. "Зорлаудың мәдени және құқықтық анықтамасы әрқашан қатысушылардың арақатынасы мен әлеуметтік статусына байланысты қалыптасады, бұл тарихи және мәдени тұрғыдан да дәлелденген факт". Көптеген қоғамдар зорлаудың ауырлығын жасаушы мен құрбанның арақатынасына қарай бағалайды. "Бейтаныс адам жасаған шабуыл, құрбанға таныс адам жасаған шабуылға қарағанда көбінесе 'нағыз зорлау' ретінде қарастырылады". Ол студент кезінде Калифорниядағы танымал геронтолог доктор Кальвин Хирштің әйелді зорлағанын Йель университетінің полициясына хабарлаған. 1980 жылы бұл термин Mademoiselle журналында қолданылды, 1982 жылы Ms. журналында "Кездесудегі зорлау: кампустағы эпидемия?" деген мақала жарияланды, ал 1984 жылы ағылшын жазушысы Мартин Эмис өзінің "Ақша: өзіне-өзі қоштасу хаты" атты романында қолданды. Зорлауды зерткен алғашқы және белгілі мамандардың бірі – Мэри Косс. Ол 1987 жылы АҚШ-та зорлау туралы алғашқы кең ауқымды ұлттық зерттеуді жүргізіп, 25 мектептің 7000 студентін сауалнамаға тартып, кейбір дереккөздерде осы терминнің авторлығы оған жатқызылады. АҚШ-тағы әйелдер арасында зорлаутың таралуы (өмірінде кем дегенде бір рет зорлауға ұшыраған әйелдердің пайызы) 15–20% аралығында, әртүрлі зерттеулердің нәтижелері әртүрлі. 1987 жылдың басында жүргізілген зерттеуде американдық әйелдердің төрттен бірі өмірінде зорлыққа немесе зорлауға ұшырайды, ал олардың 84%-ы шабуыл жасаған адамды таниды. Дегенмен, американдық әйелдердің тек 27%-ы ғана зорлаудың заңдық анықтамасына сәйкес келетін жағдайды зорлау құрбаны ретінде қарастырады, ал тек шамамен 5%-ы ғана зорлау туралы хабарлайды. 2007 жылғы американдық зерттеуде афроамерикандық студенттердің кездесудегі зорлық құрбаны болу ықтималдығы ең жоғары екені анықталды, одан кейін испандық және содан кейін ақ нәсілді студенттер. Жапонияда зорлау туралы хабарлау көрсеткіші АҚШ-қа қарағанда әлдеқайда төмен. 2007 жылы жарық көрген "Кикбоксинг гейшалары: қазіргі заманғы жапон әйелдері өз елдерін қалай өзгертеді" атты кітабында американдық феминист Вероника Чемберс Жапонияда зорлау туралы ақпарат беру деңгейі төмен болу себебін, онда бұл құбылысты зорлау деп түсінбеумен байланыстырады. 2011 жылы жарық көрген "Transforming Japan: How Feminism and Diversity Are Making a Difference" атты кітабында жапон феминисті Масаки Мацуда жапондық колледждер мен жоғары мектептерде оқушылар арасында зорлау мәселесі күшейіп бара жатқанын айтады. 2007 жылы Оңтүстік Кореяда университет студенттері арасында зорлауға деген көзқарас туралы жүргізілген зерттеуде кездесудегі зорлаудың зорлау түрі ретінде "сирек танылатыны" және кездесудегі күштеп жыныстық қатынасқа мәжбүрлеудің жарақатты немесе қылмыстық әрекет ретінде қарастырылмағаны анықталды. Вьетнамда зорлау туралы хабарлау көрсеткіші төмен. 2012 жылы Үндістанда тіркелген зорлаудың 98%-ын құрбанның таныс адамдары жасаған.

Құрбандар

Зерттеуші Мэри Косс әйелдердің таныс адамдармен зорлыққа ұшырау жиілігінің ең жоғары шағы 16-20 жас аралығы екенін айтады. Қолдаудың жетіспеуі құрбандардың толыққанды қалпына келуіне кедерілтің фактор екені көрсетілді. Олар жыныстық шабуыл туралы басқаларға ешқандай ақпарат беруден жалтарды, әсіресе егер олар өзін-өзі ұяттану және өзін-өзі кінәлау сезімдерінен туындаған таныс адамдармен зорлыққа ұшыраған болса. Дегенмен, құрбандар көмек сұрай алатын немесе бастан өткерген жыныстық шабуылдары туралы айта алатын бірнеше жағдайлар бар. Адамдарды зорлықтан қорғау ниетімен, яғни ашық айту арқылы жағдайды жария етуге итермелеуге болады. Сондай-ақ, құрбанды қоршаған адамдардың алаңдаушылығы шабуылды мойындауға немесе алкогольдің қатысуы бар жағдайға алып келуі мүмкін, бұл оқиғаны еске түсіруге себеп болуы мүмкін.

Азшылық топтарының құрбандары

Жыныстық зорлық-зомбылық құрбандары туралы зерттеулердің көп бөлігі ақ нәсілді орта таптық тұрғындар арасында жүргізілді. Дегенмен, қара және испаниялық жастар арасындағы жағдайлық және таныс адамдар жасаған зорлаудың деңгейі жоғары, және оның ерекше қауіп факторлары бар. 2013 жылы жасалған зерттеу көрсеткендей, испаниялық (12,2%) және қара нәсілді (11,5%) оқушы қыздар арасында жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырау ақ нәсілді қыздарға (9,1%) қарағанда көп болған.

Әсерлер

Кездесуде зорлау құрбандарына бейтаныс адамның зорлауы сияқты әсер етеді, бірақ басқалардың зорлауды мойындамауы және оны жеңіл қабылдауы құрбандардың жазылуын қиындатады. Өйткені олар зорлауды, құрбандарды және қылмыскерлерді алдын ала пікірмен және стереотиптермен бағалайды. Олар кездесуде зорлауды ақтауға бейім және жыныстық шабуылға құрбан болғандарды, әсіресе әйелдерді, олардың киімдерінің ынталандыратын болуы немесе романтикалық қарым-қатынас болғандығына байланысты кінәлайды. Кездесуде зорлауды түсіндірудегі басты мәселелердің бірі – құрбан мен қылмыскер арасындағы қарым-қатынастың сипаты болып табылады. Егер екі адам арасындағы қарым-қатынас неғұрлым жақын болса, куәгерлер жыныстық зорлық-зомбылықты ауыр қылмыс емес, өзара келісім ретінде қарастыру мүмкіндігі артады.

Қылмыскерлер мен олардың себептері

Бостон қаласында 2002 жылы жасалған маңызды зерттеуде, кездесу кезінде зорлау жасағандар зорлау жасалмаған адамдармен салыстырғанда әйелдерге күйіс сезімімен және оларды бағындыру және бақылау қалауымен айқын ерекшеленеді. Олар импульсивті, шексіз, антисоциалды, гипермаскулинді және эмпатиясы төмен болып табылады. Зерттеу көрсеткендей, зорлаушылар әлеуетті құрбандарды анықтау және олардың шектерін сынау ішінде өте шебер, ал шабуылдарын жоспарлап, құрбандарды оқшаулау және дайындау үшін күрделі стратегияларды қолданған. Олар қорқыту және мәжбүрлеу үшін зорлық-зомбылықты пайдаланған, сондай-ақ құрбандарына қарсы күш, манипуляция, бақылау және қауіп-қорқыту сияқты психологиялық қаруларды қолданған. Кездесу кезінде зорлау жасаушылар осал құрбандарды, мысалы, алкоголь ішу тәжірибесі аз және тәуекелге бейім студент қыздарды немесе бұрыннан мас күйде болған адамдарды таңдайды. Олар алкогольді құрбанды осал ету үшін және егер зорлау туралы хабарласа, сот жүйесінде сенімділігін төмендету үшін қару ретінде пайдаланады. Зерттеудің авторы, американдық клиникалық психолог Дэвид Лисак, зорлаудың 90% жағдайы университеттерде сериялық зорлаушылардың есебінен екенін, олардың әрқайсысы орташа есеппен алты рет зорлау жасағанын айтады. Лисак бұл және осыған ұқсас нәтижелердің, университеттегі зорлауды әдетте "жақсы" жігіт жасады, егер ол тым көп ішпеген және жеткілікті деңгейде қарым-қатынас жасамаса, мұндай нәрсеге бармас еді" деген кең таралған көзқарасқа қатысты келеді деп санайды. Шындығында, дәлелдер зорлаудың көп бөлігі, соның ішінде кездесу кезіндегі зорлаудың да сериялық, зорлық-зомбылыққа бейім адамдар жасағанын көрсетеді. Сондықтан, кездесу кезіндегі зорлау істері табиғаты бойынша нақты нәтиже бермейді және гендерлік рөлдер, сексуалдық бағыттылығы, дене бітімі сияқты әлеуметтік мәселелерге байланысты болады. Қылмыстық сот жүйесі құрбанды зорлық-зомбылықты егжей-тегжейлі сипаттауға шақырады, бірақ осылайша тергеу құрбанға қосымша ауыртпалық тудыруы мүмкін екенін ескермейді. Қазылардың жеке сенімдері және зорлау туралы мифтердің қабылдануы жағдайды бағалау, дәлелдерді қарастыру және үкім шығару кезінде олардың шешіміне әсер етуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, қазылар бейтаныс адам жасаған зорлау ісіндегідей, кездесу кезіндегі зорлау ісінде де айыптау үкімі шығаруға бейім. Көп жағдайда, айыптауға жеткілікті дәлелдер болған күнде де, қазылар алқасы құрбанның тууды бақылау құралдарын қолданғандығы, некеден тыс қарым-қатынасқа түскендігі, киім-кешегінің шартты түрде "ұсыныс жасайтын" болғандығы немесе алкоголь немесе есірткі қолданғандығы сияқты құрбанға қатысты маңызды емес факторларға ықпал етуі мүмкін. Зерттеушілер кездесу кезіндегі зорлау, анықтама бойынша, қарым-қатынас аясында болатындықтан, қазылардың зорлау орын алған болуы мүмкін емес деген сенімді жоққа шығаруға бейімділігі мәселелі екенін атап өтеді. 1982 жылы жасалған американдық зерттеуде, респонденттер зорлау құрбаны зорлау кезінде мас болған жағдайда оған көбірек жауапкершілік жүктегені анықталды, бірақ шабуылшысы мас болған кезде оған жауапкершілік азайтылды. Лисак зорлау құрбандарына құрметпен қарау қажет екенін және зорлау туралы әрбір хабарлама екі бірдей тергеуді бастауы керек деп санайды: біреуі оқиғаның өзіне, екіншісі күдіктінің сериялық қылмыскер екенін анықтау үшін. Білім беру бағдарламалары зорлау мен таныс зорлаудың алдын алуға, қорғауға және олар туралы хабардарлықты арттыруға көмектеседі. Бірақ бұл бағдарламалар үлкен әсер етпейді. Жыныстық қысымға ұшыраудың алдын алу кеңестері, өмірді сақтау туралы ақпарат және әйелдердің кездесу кезіндегі тәуекелдерді бағалаудан алынған психосоциалдық деректердің үйлесімі осы бағдарламаларды кең тақырыптарға бағыттайды және зорлаудың алдын алудың нақты салаларына тоқталмайды. Болашақтағы алдын алу бағдарламалары ерлерді тартуға, ашық пікір алмасу үшін кеңістік құруға және гендерлік бейімділікке байланысты сенімдер мен сексуалдық мінез-құлық туралы мифтерді мойындауға бағытталған болуы керек, бұл оларды жыныстық қысымға ұшырату мінез-құлқына итермелеуі мүмкін.

БАҚ және танымал мәдениетте

1980 жылдары Солтүстік Америкадағы колледжтерде кездесу кезінде зорлау мәселесі кеңінен талқыланды, бірақ 1991 жылы бұл мәселеге едәуір назар 1991 жылы аударылды, осы жылы 29 жастағы аты-жөні аталмаған әйел бұрынғы президент Джон Кеннедидің, сенатор Роберт Кеннедидің және сенатор Тед Кеннедидің немересі Уильям Кеннеди Смитті Флоридадағы барда танысқаннан кейін жақын жағажайда зорлағаны үшін айыптады. Сот процесін миллиондаған адам телеарнадан бақылады. Сондай-ақ 1991 жылы Кэти Костнер кездесу кезінде зорлауға ұшыраған өзінің тәжірибесі туралы көпшілікке жария етті. Костнер "Time" журналының мұқабасында болды және "Ларри Кинг Лайв" және "Опра Уинфри Шоу" сияқты телешоуларда пайда болды. Оның тыраны зорлау құрбандарына адамдық бейне беруге және бұл терминді күнделікті қолдануға көмектесті. 1992 жылы бұрынғы боксшы Майк Тайсон 18 жасар Дезире Вашингтонды кешкі тойға шақырып, содан кейін қонақүй бөлмесінде зорлағаны үшін сотталғаннан кейін кездесу кезінде зорлау туралы ақпарат құралдарында көбірек жарияланды.

Даулар

1994 жылы жарық көрген "The Morning After: Sex, Fear, and Feminism" атты кітабында американдық автор Кэти Ройфи 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Гарвард пен Принстон университеттерінде оқыған кезін, өзін "құрбандыққа бейімделген мәдениет" деп сипаттағанын жазды. Ол: "Егер әйелдің "шешімі бұзылған" болса және ол жыныстық қатынасқа түсіп жатса, бұл әрқашан ер адамның кінәсі емес; бұл міндетті түрде зорлау емес" деп айтты. 2007 жылы американдық журналист Лора Сешнс Степп "Космополитан" журналында "Жаңа түрдегі кездесудегі зорлау" деген мақала жазды, онда ол "келісім мен бас тартудың арасындағы" жағдайды білдіретін "сұр зорлау" терминін танымал етті. Бұл термин кейіннен The New York Times, Slate және PBS тарапынан қолданылып, талқыланды және көптеген феминистер, соның ішінде Bitch журналының бас редакторы Лиза Джервис сынға алды. Ол сұр зорлау мен кездесудегі зорлау "бір және соны" екенін, ал сұр зорлауды танымал ету әйелдердің сексуалдық күшін арттыруға қарсы әрекет болып табылады және әйелдердің зорлауды қабылдауындағы жетістіктерін кері қайтару қаупін тудырады деп мәлімдеді.