Кіріспе
Чех саясаткері және экономисі Алоис Рашин (18 қазан 1867 жылы Нечаница, Богемия, Австрия-Мажарстан – 18 ақпан 1923 жылы Прага, Богемия, Чехословакия) – чех және чехословакиялық саясаткер, экономист, Чехословакияның негізін қалаушылардың бірі және бірінші Қаржы министрі. Ол Чехословакияның алғашқы заңын жазды және елдің валютасын – чехословакиялық кронаны құрды. Рашин консервативті либерализмді ұстанды және ұлттың капитализмінің жетекшісі саналғандықтан қастандық салдарынан қаза тапты.
Alois Rašín (18 October 1867 in Nechanice, Bohemia, Austria Hungary – 18 February 1923 in Prague, Bohemia, Czechoslovakia) was a Czech and Czechoslovakian politician, economist, one of the founders of Czechoslovakia and first Ministry for Finance. He was the author of the first law of Czechoslovakia and creator of the country's currency, the Czechoslovak koruna. Rašín was a representative of conservative liberalism and was mortally wounded in assassination for being viewed as a head of the nation's capitalism.
Алғашқы жылдар
Рашин Градиц Кралове қаласына жақын Нечаница деген шағын қалашықтың шетіндегі коттеджде тоғызыншы бала болып дүниеге келді (оның ішінде жетісі тірі). Оның әкесі Франтишек Рашин фермер, нан пісіруші және ұн мен дәнді дақылдар сатушы болған. Оның анасы үйде және егістікте жұмыс істеді. Кейіннен отбасы қалада үй және тағы бір егістік сатып алды. Кейін Рашин қант өнеркәсібіне бағытталған аймақтағы әлеуметтік шындықты сипаттады. Ол сондай-ақ "harfenictví" деп аталатынды сынға алды: корвидің жойылуынан кейін кеңейген жезөкшелікпен байланысты музыканттардың топтары. Ол өзінің бауырының үйіне, Кроншошеге, емделу үшін көшіп барды. Екі жылдан кейін ол сауығып кетті. Қазан айында Алоис Рашин оппозициялық газеттер Антонин Хайн, Йозеф Шкаба, Антонин Православ Веселы, Карел Станислав Сокол, Станислав Костка Нейман және басқалардың редакторлары мен редакциялық ұжымымен бірге қамауға алынды. Журналдарға тыйым салынды және 70 адам тұтқындалды. "Омладина" үкімі деп аталатын процесте айыпталушылар мемлекетке қарсы сатқындық жасады деп айыпталды. Шын мәнінде, "Омладина" деп аталатын топ ешқашан болған емес. 1894 жылдың қаңтар айында сот басталды және Рашин Боридегі түрмеге (күрсетаның нөмірі 248) 2 жылға сотталды. Ол академиялық атағынан және азаматтық құқығынан айырылды. Ол Сицилия мафиясынан шабыттанды. Олар Томаш Гарриг Масарик басқаратын шетелдік қарсылықты қаржыландыратын Ұлттық кеңес құрды. Соның салдары 1916 жылдың шілдесінде Рашин тұтқындалып, Венада тұтқындалып, елге опасыздық және тыңшылық жасады деп айыпталды. Алоис Рашин, Карел Крамач, журналист және аудармашы Винсенц Червинка және бал құю үйінің бухгалтері Зденек Замазалмен бірге сот процесі 1915 жылдың желтоқсанынан 1916 жылдың шілдесіне дейін созылып, өлім жазасына кесілді. Сол жылы император Франц Иосиф I және одан кейін Карл I қайтыс болды, ал жазалар Австрияның Мёльерсдорф қаласында 10 жылға ауыстырылды. Алоис Рашин Карел Крамарьмен бірге камерада отырды. Түрмеде болған кезінде Рашин 1921 жылы жарық көрген "Ұлттық экономика" атты мәтінді жазды. 1917 жылы маусымда оның Императорлық кеңес мүшелігінен мандаты алынды. Келесі айда рақымшылық жарияланды. Ол Америка Құрама Штаттарына, Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігіне және патшалық Ресейге бағытталған болуы керек еді. Ұлттық газет партияның газеттері болып қала берді. Таңертең Рашин Швехла мен Ұлттық жиналыстың басқа мүшелерімен кездесті. Олар Андрасси нотасын (халықтардың өзін-өзі анықтау құқығын мойындау) алғаннан кейін, берілместен бұрын билікті алуға шешім қабылдады. Бүгінде Алоис Рашинді 28 қазандағы ерлердің бірі ретінде еске алады (Антонин Швехла, Жири Стрибрный, Вавро Шробар, Франтишек Сукуппен бірге), олар бірге тәуелсіз Чехословакия мемлекетін жариялады. Рашин Ұлттық жиналыстың орнында мемлекетті жариялаған алғашқы адам болды, сондай-ақ ол тәуелсіз мемлекетті құрған алғашқы заңның авторы болды. Екінші Владимир Тусар үкіметі 1920 жылы Чехословакия Конституциясы бекітілгеннен кейін құрылды. Сол жылы Алоис Рашин "Менің қаржы жоспарым" атты кітабын жариялады, онда Австрия-Мажарстаннан бастап қазіргі күнге дейін Чехословакияның қаржы тарихы баяндалады. Екі жылдан кейін ол 1921 жылдың соңына дейін "Қаржы және экономикалық саясат" және "Инфляция және дефляция" басылымдарымен жалғастырды. Ол Антонин Швехла үкіметінде қаржы министрі болып тағайындалды және әлеуметтік жәрдемақыларға қарсы көптеген шараларды енгізді. Ол сондай-ақ легионерлерге ақшалай өтемақы төлеуді де сынға алды. Экономикалық дағдарыс кезінде Рашин дефляция саясатын (1922 жылы бағалар 42%, жалақы 32%) және мықты валютаны атап өтті. Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі оған, әсіресе солшылдарға үлкен қарсылық туғызды. Рашинге қарсы күштеу науқаны басталды. Ол министрліктің машинасына отыруға тырысқанда қастандыққа ұшырады. 1923 жылдың 18 ақпанында ұзақ аурудан кейін қайтыс болды. Қастандық жасаған жас анархокоммунист Йозеф Шупал мойындап, Ярослав Прейсс пен Карел Крамаж сияқты Чехословакия капитализмінің өкілдерін өлтіруді жоспарлап отырғанын айтты. 21 жасқа толмағандықтан, ол өлім жазасына кесілмей, 18 жылға Картуз түрмесіне қамалды. Бұл қастандықты президент айыптап, көптеген антисоциалистік заңдар қабылданды.
Қарым-қатынастар
Рашин 1899 жылы Праганың Смихов ауданынан келген Карла Янскаға үйленді. Оның әйелінің інісі Ян Янский қан топтарын ашқан адам. Алоис Рашиннің Карла әйелінен үш баласы болды: Ладислав (1900), Мирослав (1901) және Людмила (1904). Оның ұлы Ладислав әкесінің жолын жалғап, саясаткер болды. Ол нацистерге қарсы қарсылық көрсетуге қатысты. 1938 жылы Гестапо оны тұтқындады. Американдық әскерлер келгенге дейін бірнеше күн бұрын нацистік Германиядағы түрмеде қайтыс болды.
Сипаттамалары
Фердинанд Перутканың айтуынша, Алоис Рашин шаруашылдықпен көзге түсетін адам болған және Қаржы министрі ретінде үкіметтік бюджеттен бір бөлігін сұраған әрбір адамға өте мұқият қараған. Ол еңбекқор болған және айналасындағылардан да осыны талап еткен.