Кіріспе
Серб ертегісі Баш Челик (, ), "болат бас" дегенді білдіреді, түрік тіліндегі baş сөзі "бас", ал çelik сөзі "болат" мағынасын береді. Бұл ертегіні Вук Караджич жинаған. Ол Гримм бауырларының "Кристалл шар" (Аарне-Томпсон типі 552А) ертегісімен ұқсас.
Baš Čelik (, ), meaning "head of steel", from Turkish baş for "head" and çelik for "steel", is a Serbian fairy tale, collected by Vuk Karadžić. It is similar to the Brothers Grimm's "The Crystal Orb" (Aarne–Thompson type 552A).
Қысқаша мазмұны
Бір патшаның үш ұлы мен үш қызы бар. Өлім төсегінде ол ұлдарын шақырып, әйелдеріне бірінші кездескен адамға күйеу беруге ант беруге мәжбүрлейді. Бір түні күмбірлеген дауыс бір әпкесін беруді талап етеді. Екі үлкен ұлы қарсылық білдірсе, кішісі (Үштің ең кішісі) әкесінің соңғы тілегін орындап, оны тапсырады. Келесі екі түні де осылай қайталанады, нәтижесінде барлық әпкелері құпия бейтаныс адамдарға тиесілі болады. Содан кейін үш бауыр әпкелерін іздеуге шығады. Саяхаттары барысында әр бауыр көп басты жыландармен күреседі, ал кішісі жыланды көлге лақтырып, отты сөндіреді; сондықтан ол өрт табу үшін жалғыз өтуге мәжбүр болады, сосын аймақты қорқытып жүрген тоғыз алыпты ақыл-ойымен жеңеді. Ақырында ол алыптың ауылынан бір ханшайымды құтқарып, оған үйленуге рұқсат алады. Ол ханшайымның сарайында тұрады және барлық бөлмелерге кіруге рұқсат алады, бірақ бір бөлме тізбектермен бекітілген (Бір тыйым салынған нәрсе). Әйелі сарайдан кеткенде, ол бөлмеге кіріп, тізбекке байланған бір адамды көреді. Ол өзін Баш Челик деп таныстырады және үш стақан су сұрап жалбарынады. Челик әр стақан су ішкен сайын ханзадаға қосымша өмір сыйланады. Үшінші стақанды алғаннан кейін, Челик күшін қайта жинап, тізбектерді жұлып, қанаттарын жайып, кіші ұлының әйелімен бірге ұшып кетеді. Содан кейін ханзада әйелін құтқару үшін жаңа ізденіске шығады. Жолда ол әпкелерінің Аждаһалар, Бүркіттер және Қырандардың билеушілеріне үйленгенін біледі. Ол олардың сарайларына барып, жылы қарсы алады. Бірақ ол әр билеушіге Челикті жеңу жоспарларын айтқанда, олар оны тоқтатуға тырысады, бұл мүмкін емес екенін айтады. Жас ханзада тыңдамайды, сондықтан әр билеуші оған бір сиқырлы қауырсын сыйлайды, оны жаққанда олардың әскерлерін шақыруға болады. Ол әйелін құтқаруға тырысады, бірақ әр рет сәтсіздікке ұшырап, өмірінен айырылады. Төртінші рет те сәтсіздікке ұшырап қайтыс болады, бірақ қауырсындарды жақпастан бұрын, оның денесін әйелінің бауырлары құтқарады. Олар оны Иордан өзенінен алынған сиқырлы сумен қайта тірілтеді. Осы кезде ханзаданың әйелі Челикті өлтіруге болмайтынын біледі, өйткені оның жаны биік таудың орманындағы түлкінің жүрегіндегі құста сақталған. Билеушілердің көмегімен ханзада ақыры Челикті өлтіріп, әйелін құтқарады.
Аудармалар
Әңгіменің аты Баш Челик немесе Нағыз Болат деп аударылды. Бұл ертегіді британдық автор Элоди Лоутон Миятович жинап, "Баш Чалек" немесе "Шын Болат" деп аударды. Әңгіменің үшінші аудармасы қарсы кейіпкердің атын Стилпаха деп өзгертті.
Бейімделулер
Бұл ертегі сонымен қатар суретші Эдмунд Дулақтың "Одақтас елдердің ертегілері" жинағына енген, "Бащчелик" (немесе, "Шынайы Болат") атты ертегілер жинағының бір бөлігі болды.
Талдау
Сербия халық аңыздары туралы Вук Караджич кітабының қайта басылымына жазылған рецензияда (recenzija) хорват фольклорисі Мая Бошкович Стулли осы аңызды типтердің қосындысы ретінде жіктеді: AaTh 552A + 304 ("Қауіпті түнгі күзет") + 302 ("Огрдің жұмыртқадағы жаны"). Профессор Андреас Джонс серб Баш Челикті Шығыс славян кейіпкері Кощейдің "туысқан" тұлғасы деп атады, себебі оқиға барысында екеуі де батырдың қолынан түрмеден босатылып, батырдың әйелін ұрлап, өз жандарын (жүректерін немесе осал тұсын) сыртқы орында (денесінен тыс) жасырады.
БАҚ-тағы сілтемелер
Баш Челик – 1950 жылы серб халық ертегілеріне негізделген серб фантастикалық «Čudotvorni mač» фильмінің басты жауы. Бұл фильмде Баш Челикті тек белгілі бір қылышпен ғана өлтіруге болады. Алғашқы аңыз бойынша, оған ешқандай қару зиян келтіре алмайды. Тек оған су бермеу ғана оның күшін әлсіретеді. Баш Челик – бұрынғы Югославияның хэви-метал тобының атауы. Баш Челик – «Мой қалтадағы монстр» сериясының бір бөлігі, ол 3-шы санының орталық бетінде «Bash Tchelik» деп жазылған. Бірақ, оның ойыншық нұсқасы болған жоқ. Баш Челик – [Босниялық топ] «Zabranjeno Pušenje» рок тобының «Dok čekaš sabah sa šejtanom» альбомындағы екі бөлімнен тұратын әннің атауы. Баш Челик – сербтің алғашқы фантастикалық үстел ойыны. 2008 жылы фантастикалық суретші және иллюстратор Петар Меселджия «Сталь Башоу туралы аңыз» атты кітапты жариялады, онда оқиға осы ертегіге негізделген.