Кіріспе

Лю кланының бүлігі (б.з. 180 ж.) – ертедегі Хань әулетіндегі Лю Цзи императрицасының қайтысынан кейін болған саяси дүрбелең. Оның нәтижесінде Лю (呂) кланы биліктен қуылды және жойылды, Хушао императоры тақтан түсірілді, ал Вэн императоры таққа отырды. Лю кланының бүлігі кейде Лю Цзи императрицасы мен оның отбасының ұлы Хуй императоры қайтыс болғаннан кейін саяси аренада толық үстемдік құрған кезеңін де қамтиды.

Император Гаодзудің өлімі және император Лю Чжи билік басында

Люй императрицасы күйеуінен ақылдырақ және принципі аз болған. Бұл Лиу Бан 202 жылы император болғаннан кейін маңызды рөл атқарды, өйткені ол бұрынғы одақтастарымен, патшалық дәрежесіне көтерілгендермен күресуге мәжбүр болды. 196 жылдың тамыз немесе қыркүйегінде Ин Бу көтеріліс жасағанда, Хан императоры Гаозу жеке өзі Инге қарсы әскерге жетекшілік етті және жебеден жарақат алды, ол келесі жылы оның өліміне себеп болды деген қауесет тарады. Император Гаозу қарсыластарына қарсы жорықта болғанда, әйелі Люй императрицасын резидент регент (liushou, 留守) қызметін атқаруға бұйырды. Резидент регенттің міндеттері орталық үкіметтің күнделікті басқаруын жүзеге асыру үшін "астанада қалу" (liu 留) және проблема туындаған жағдайда астананы "қорғау" (shou 守) болды. Осы уақыт ішінде Люй Чжи ішкі істерде өте қабілетті әкімші екенін көрсетті: Лиу Бан Пэн Юэ (d.196) немесе Хан Синь (d.196) сияқты сатқындарды жазалауға кедергі келтірсе де, Люй императрицасы оларды тұтқындап, көтеріліс жасағаны үшін өлім жазасына кесуге ұсыныс берді. Ол Гаозудың көптеген шенеуніктерімен де жақсы қарым-қатынас орнатты, олар оның қабілетіне таң қалды және оның қатыгездігінен қорқыды. Инге қарсы соғыс аяқталғаннан кейін, астанаға оралған Гаозу Люйдің ұлы Лю Инды, өзінің бәсекелесі Цы ханымның ұлы Лю Руйдің пайдасына алмастыруды талап етті; бірақ Люй Чжи күйеуінің сарайда болмаған кезінде жинаған ықпалымен бұл өзгеріске жол бермеді. Гаозу қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагері Лю Ин таққа отырды және кейіннен Хан императоры Хуэй (б.з.д. 195–188) ретінде танылды. Одан кейін Гаозудың жесірі Люй императрицасы – енді император шешен – ең қуатты тұлғаға айналды және мемлекеттік істерге ашық араласты, өз палатасында қабылдаулар өткізіп, мемлекеттік мәселелерді талқылады, қалағанындай бұйрықтар берді, қаламаған нәрселерге тыйым салды және жаңа жарлықтарды жойды. Ол династияны құлатуға тырысатын кейбір генералдарға қарсы әскери шаралар ұйымдастырды және тіпті екі қарсыласын өлтірді. Біріншіден, таққа талапкер болуы мүмкін Лю Руй уланды. Екіншіден, оның анасы Цы ханым қорланды және өлтірілмес бұрын көпшілік алдында ұятқа қалдырылды. Жастай император Хуэй "аналық құрмет пен әлсіз мінез-құлқынан" оның қатыгездігіне қарсы тұра алмады. Император Хуэй анасының қатыгездігін білгенде, Лоуэ оның "оған бағынбауға батылы болмады" деді. Сол кезден бастап император Хуэй тек "шарап пен әйелдерге ғана құмар болды" және басқарудағы маңызды шешімдерді қабылдамай, оларды анасына қалдырды, ешкім наразылық білдіре алмады. Нәтижесінде ол "сарайда төрағалық ету және үкіметтік істерді тыңдау" құқығын алды.

Император Хуэйдің өлімі және император Льюдің билікті қолға алуы

188 жылы күзде император Хуэй қайтыс болғанда, оның ұлы (ата-анасы туралы дау бар) император Цяншао ретінде таққа отырды. Ол шын мәнінде билік жүргізбеді, император лауазымын мәнсіз етті: императордың анасы, император Хуэйдің жесірі, императорлық сарайды бақылауын сақтап, бұрынғыдан да күшті және бекем ықпал мен билікке ие болды, оның лауазымы император мәртебесін толыққанды рәсімдік атауға айналдырды. «Хан кітабы» және басқа да тарихи кітаптар оның билігін «сарайда төрағалық ету және жарлықтар шығару» деп сипаттайды, тіпті бұл сөздер әдетте белсенді билеушіге (императорға) қолданылса да. Ол тіпті императордың (жасына қарамастан) императорлық кеңес залында болуын қажет санамады және кеңес отырыстарын өзі жүргізді; ол тіпті дәуірдің атын таңдап, жариялады, дәстүр бойынша бұл императордың міндеті еді. Сондай-ақ, император шығарған екі түрлі құжат болды: жарлықтар немесе бұйрықтар (zhishu 制書) және хабарламалар немесе жарияланымдар (zhaoshu 詔書). Биліктегі жесір императрицаға жарлық шығаруға рұқсат етілмеген, бірақ император Лью оны пайдаланды. Хан әулетінің абсолютті билеушісі ретінде өзінің билігін жүзеге асыру үшін, император Лью өзін Чжэн деп атады, бұл Цин әулетінен кейін императорлар ғана қолданатын бірінші жақ есімдігі. Ресми тұлғалар оған императорға тікелей сөйлескенде қолданылатын құрметті атау – Бися деп тіл қатысты. Ол тіпті аспан мен жерге құрбандық шалу, императорлық ата-бабалардың ғибадатханаларына құрбандық шалу және императордың міндеті болған қасиетті егіс салған рәсімді орындау құқығын өзіне алды. Императорлардың дәстүріне сәйкес, бірақ императорлар мен императорлардың жесірлеріне емес, жеті ұрпақ ата-бабалары үшін жеті храм салу және оларды императорлық атақтармен құрметтеу үшін император Лью оларды императорлық ата-бабалармен теңестірді. 188 жылы қысында император Лью өзінің ағаларын ханзадалар етіп тағайындауды шешті, император Гаозу тек императорлық Лю әулетінің мүшелері ғана ханзадалар ретінде асылдандырылуы мүмкін деген шешіміне қарамастан. Оған оң жақ канцлер Ван Линг (王陵) қарсы болды, бірақ сол жақ канцлер Чэнь Пин және қарулы күштердің бас қолбасшысы, мемлекеттік маршал Чжоу Бо қолдау көрсетті. Ван Чэнь мен Чжоуды Гаозудың жарлығына қарсы шыққандары үшін жеке түрде сынағанда, олар император жесір Людің лауазымына бағыну империяны және Лю әулетін қорғау үшін қажет деп мәлімдеді. Содан кейін император жесір Лю Ван Лингті Ұлы ұстаз қызметіне тағайындады – императордың ұстазы. Бұл тағайындалу Ванның сарайдан алыстатуына әкелер еді. Ол ауруды сылтау етіп, бас тартты, ал Лю оны канцлер лауазымынан алып тастап, оны астанадан өзінің Ангуо (қазіргі Баодин, Хэбэй) феодына жіберді. Ол Чэнь Пинды оң жақ канцлер қызметіне, ал Мемлекеттік сапарлар инспекторы Шэнь Идзиді (審食其) сол жақ канцлер қызметіне көтерді. Шэнь императордың сүйікті қызметшісі ретінде сипатталды, екеуінің арасында романтикалық қарым-қатынас болды деген қауесет тарады. Содан кейін император Лью өзінің туыстарын асылдандыру ниетін іске асырды. 187 жылы оның қызы Лю ханшайымы Юань қайтыс болды. Кейін ханшайымның ұлы Чжан Ян (張偃) император Льюдің бұйрығымен Лу ханзадасы болып тағайындалды. Чжан Янның әкесі Чжан Ао Гаозу тұсында Чжао ханзадасы болған және Лю емес ханзадаларға қарсы саясаттың бөлігі ретінде төмендетілген, сондықтан бұл алғашқы абыройлауды ескі формаларға оралу ретінде қарастыруға болады. Бір айдан кейін ол императордың шенеуніктерінен өзінің жүйесі Лю Тайды (呂台) Лю ханзадасы етіп, Ци ханзадасынан бөліп беруге ресми түрде өтініш беруді талап етті. Ол өзінің отбасының билігін нығайту үшін Лю Лудың қызын Гаозудың алыс туысы Лю Чжанға үйлендірді. Кейін ол Лю Чжанды Чжуксу маркизі (қазіргі Линьку округі, Шандоң) етіп тағайындады. Содан кейін император тағы екі жүйесін маркиздікке көтерді. 184 жылы дәстүрлі патриархат шеңберінде бұрын-соңды болмаған іс-әрекетпен император Лью өзінің кіші қарындасы Лю Сюйді (呂嬃) маркиза қылып атанды. 181 жылдың көктемінде Лю Тайдың ұлы Лю Чан (呂產), әкесі қайтыс болғаннан кейін Лю ханзадасы болған, үлкен Лян ханзадалығын алды. Ол Чанъаньдағы императорлық сарайда Ұлы ұстаз ретінде қызмет етіп, император жесір Люге көмектесті. Содан кейін сол жылы император өзінің жүйесі Лю Луды (呂祿) Чжао ханзадасы және Лю Тайдың тағы бір ұлы Лю Тун (呂通) Ян ханзадасы етіп тағайындады. Тағы үш жүйесі маркиз болып аталды.

Императрица Лю қайтыс болды

180 жылы жазда жесір император Лю Чжи қайтыс болды, он туысын ханзада немесе маркиз дәрежесіне көтеріп, бұл патшалық үйдің билігіне жасалған шабуыл болды. Өліміне дейін Лю Лу мен Лю Чанды императорлық сақшылардың басшылығына тағайындады – Лю Лу күшті солтүстік дивизияның, ал Лю Чан әлсіз оңтүстік дивизияның басшысы болды, сонымен қатар үкіметті де басқарды. Оның қайтысынан кейін Лю кланы Хан әулетін құлатып, императорлық билікті өздеріне қарату жоспары болғаны айтылды. Дегенмен, бұл жоспар Лю Лудың қызына үйленген және әйелінен осы жоспарды білген император Гаоның үлкен ұлы Лю Фэй (劉肥) арқылы Лю Цзянға, Цжусу маркизіне және немересіне жеткені хабарланды. Сосын Лю Цзян кіші інісі Лю Синьчжу, Донгму маркизі және ағасы Лю Сянь, Ци ханзадасымен бірге көтеріліс жоспарлады. Олардың жоспары бойынша Лю Сянь Ци әскерін астанаға қарсы басқарады, ал Лю Цзян мен Лю Синьчжу императорлық сақшыларды Люсқа қарсы бүлікке көндіруге тырысады. Егер олар сәттілікке жетсе, Лю Сяңды император деп жариялауды ниеттендірді.

Император Вэньдің таққа отырғаны

Құрлықшылар өздерінің әрекеттері император Хушаоны Лю әулетінің құйғысынан қорғау үшін ақталғанын дәлелдеді, бірақ Люлер өлтірілгеннен кейін, заговоршылар императордың және оның бауырларының шын мәнінде император Хуэйдің ұлдары емес екенін мәлімдеді. Олар император Хуэйдің әйелі Чжан Яньның император жесір Людің ықпалымен балаларды ұрлап алып, асырап алғанын айтты. Сондай-ақ, император Хушао мен оның бауырлары өскен кезде кек алудан қорқатынын мойындады. Олар император Хушаоны тақтан түсіріп, император Хуэйдің әулетінен емес, басқа императорлық ханзаданы жаңа император болуға шақыруға келісті. Жаңа император болар ханзаданы анықтау кезінде, заговоршылардың бірі Лю Сяньның, император Гаоның үлкен ұлының үлкен Ди ұлы (嫡長子) болғандықтан, император Гаоның үлкен немересі ретінде табиғи таңдау екенін ұсынды. Алайда, жоғары лауазымды шенеуніктердің көпшілігі бұл ұсынысқа қарсы болды. Олар Лю Сяньның інісі Си Цзюньнің (駟均) үстемдік танытатын тұлға екеніне және егер Лю Сянь таққа отырса, Лю әулетінің жағдайы қайталануы мүмкін деп уайымдады. Олар император Гаоның ең үлкен тірі қалған ұлы, 23 жастағы ханзада Лю Хенг Дайдың жақсы таңдау екеніне сенді, өйткені ол ізгілік пен төзімділікке беделді болды, ал анасы Консорт Боның отбасы сақтық пен мейірімділікпен танымал еді. Хенг ханзадасына шақыру қағазымен елші жіберілді, ол жаңа император болуын сұрады. Ханзаданың кеңесшілері бұл шақыруға күдікпен қарады. Олар Лю әулетінің қырғынының дұрыс емес екенін сезінді және шенеуніктер ханзада Хенгті құыршаққа айналдырып, өзі билікті алуға ниеттенгенін қауаптады. Бір кеңесші, Сонг Чанг (宋昌), бұған қарсы болды. Ол Хан әулетінің жақтастары билікті басып алуға жол бермейтініне және астанадан тыс көптеген басқа әмірліктер болғандықтан, шенеуніктер тіпті қаласа да императорлық билікті тартып ала алмайды деп сенді. Әлі де күмәнданып, ханзада Хенг өзінің інісі Бо Жаоны (薄昭) Чанъаньға маршал Чжоумен кездесуге жіберді, ол шенеуніктердің шақыруында адал екенін және ешқандай жасырын мақсаты жоқ екенін кепілдік берді. Бо Жао бұған сене отырып, ханзада Хенгті ұсынысты қабылдауға шақырды. Ханзада Хенг содан кейін Чанъаньға бет алды. Кешкі салтанат кезінде премьер-министр Чэнь шенеуніктермен бірге тақты ханзада Хенгке ұсынды. Ханзада Хенг әдеттегідей үш рет бас тартып, содан кейін төртінші рет қосымша бас тартқаннан кейін ұсынысты қабылдады және ресми түрде Қытай императоры ретінде таққа отырды. Сол түні Лю Синчжу император Хушаоны император сарайынан қуды, ал шенеуніктер жаңа императорды (кейіннен Хан императоры Вэнь деп аталды) сарайға зор салтанатпен қарсы алды.

Салдары

Жалпы алғанда, Лю кланының бүлігі жаңадан құрылған Хан әулеті үшін жағымды нәтижелерге әкелді. Ол биліктің императорда екенін бекітті. Көбірек маңыздысы, Император Вэнь тиімді және еңбекқор басшы болды. Император Вэнь мен оның ұлы Император Цзиннің тұрақты билеуі Қытай тарихының алтын ғасырларының бірі деп есептеледі. Лю кланының бүлігі және одан кейінгі тағдыры Қытай тарихында патшайымдардың отбасыларына тым көп билікке иеленбеу үшін, ал императорларға оған мүмкіндік бермеу үшін жиі ескерту ретінде пайдаланылды.