Кіріспе

Кудрун (кейде Гудрунлид немесе Гудрун деп те аталады) – аты белгісіз Орта Жоғарғы Германия батырлық дастаны. Дастан шамамен 1250 жылы Австрияда немесе Баварияда жазылған болуы мүмкін. Ол Солтүстік теңіз аймағындағы Хетелингтер әулетінің үш буынының тарихын баяндайды, бірақ негізінен Кудрунның тарихына арналған: Норман князі Хартмут оны әйелдікке алуды қалайды. Кудрун күйеуі Гервигке адал болып қалады және соңында құтқарылады. Нормандардың жеңілісінен кейін Кудрун екі халық арасында бейбітшілік орнату үшін неке және одақтар жасау арқылы келісімді қамтамасыз етеді. Кудрунның оқиғасы ақынның туындысы болғанымен, оның ата-анасының тарихы Скандинавиядағы Hjaðningavíg деп белгілі жалпы германдық әңгімеге қатысты: ол Кудрунның анасы Хилде әкесінің қалауына қарсы Хетелмен қашып кеткенін айтады. Кудрунда бұл трагикалық әңгіме Кудрунның өзінің тарихына арналған көне бақытты оқиғаға айналған. Бұл дастан әйел персонаждардың маңызды және белсенді рөлімен ерекшеленеді. Ол көптеген тұста Нибелунг дастанына қарама-қарсы тұрғандықтан, оған сілтеме жасайды. Кудрун ортағасырлық тыңдаушылар үшін аса сәтті болмаған және тек бір қолжазбада сақталған. Бірақ, оны қайта жариялағаннан бері филологтар арасында танымал болды, нәтижесінде қазіргі заманда кеңінен танылды. Неміс батырлық дастандарының ішінде ол "Нибелунг дастанынан кейін екінші орында" деп есептеледі.

Авторлығы, датасы және таралуы

Басқа неміс батырлық өлеңдері сияқты, «Кудрун» да авторсыз. Поэма тек 16 ғасырдың басындағы «Ambraser Heldenbuch» қолжазбасында сақталған, бірақ дәстүрлі түрде 1250 жылға жатқызылады. Сол қолжазбаның жазушысы поэма тілін жаңартып, оны түсінуді қиындатқан, сондықтан мәтінді орта және жоғарғы неміс тіліне қайта аудармастан түсінуге болмайды. Оның жазылуының ең ерте мерзімі шамамен 1240 жылға дейін жетеді; автор «Нибелунген жырымен» таныс болуы керек, ал мәтін патшалар мен вассалдар арақатынастарын император Фредерик II-нің «Statutum in favorem principum» заңына ұқсас түрде бейнелейді. Оқиға Солтүстік теңізде болғанымен, поэма авторы теңіз географиясын жақсы білмейтін секілді; оның мұхитпен таныс болмауының тағы бір дәлелі – Кудрунның теңізде киім жуып жатуын сипаттауы. Бұл поэманың тілдік талдауымен сәйкес келеді, ол оны австро-бавариялық диалект аймағына жатқызады; оның жазылу орны Штирия және Регенсбург болуы мүмкін.

Шығу тегі

Кудрунның бірінші жартысы – герман тілдеріндегі кең таралған ауыз әдебиетінің қайта жазылған нұсқасы. Оның пайда болу ошағы Солтүстік теңіз аймағында деп саналады, ал соғыс суреттемелері викинг дәуіріне тән. Мәтіндегі есімдердің формаларына сүйенсек, бұл дәстүр Нидерланд-Фландрия аймағы және мүмкін роман тілдері арқылы оңтүстік неміс тілінде сөйлейтін аймаққа жеткен. Бұл дәстүрдің ядросы – Хильданың қашқындап кетуі және оның әкесі Хаген мен қашқындаушысы Гетельдің аралдағы шайқасы. Бұл дәстүр Германияда он екінші ғасырдың ортасында-ақ белгілі болған. Діни қызметкер Ламбрехттің «Александр роман» еңбегінде Вольфенверде (Кудрун бойынша, Вюльпенсанд) аралындағы қаһарлы шайқас туралы айтылады: «Хильданың әкесі» шайқаста қаза табады, ал Хаген мен Вате есімдері аталады. Діни қызметкер Ламбрехт баялаған оқиғаның нұсқасы басқа деректермен, әсіресе Скандинавиядағы Хьяднингавиг аталымымен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Снорри Стурлусон «Проза Эдасы» еңбегінде осы ертегінің екі нұсқасын келтіреді: біреуінде Хилдра (Хильда) шайқас кезінде әкесі Хёгни (Хаген) мен Хедин (Хетел) арасында келісімге келтіруге тырысып, әр түнде өлгендерді тірілтеді. Екінші нұсқада, «Рагнарсдрапа» поэмасынан алынған, Хилдра шайқасқа ынталандырады және оның аяқталуына жол бермейді. Саксо Грамматик басқа нұсқаны жариялаған. Саганың ең ерте куәлігі Швецияның Готланд аймағынан табылған сурет тасы (Смисс I) болып табылады, онда құрлықта және кемедегі жауынгерлер арасында келісімге келтіруге тырысқан әйел бейнеленген. Сага сондай-ақ тоғызыншы және он бірінші ғасырлардағы Англиядағы «Деор» және «Видсит» поэмаларында Хагена (Хаген), Хеоден (Хетел), Вада (Вате) және Хеорренда (Хоранда) есімдерінің айтылуы арқылы куәландырылған, бірақ олардың тарихы туралы ешқандай ақпарат берілмейді. Неміс Кудруны норвегтік нұсқалардан және діни қызметкер Ламбрехттегі нұсқадан ерекшеленеді, өйткені Хильда Хаген мен Гетель арасында сәтті келісімге келе алады, Хильданың оқиғасын оның қызы Кудрунның тарихына кіріспе етіп айналдырады. Кудрунның өзі туралы әңгіме, ақынның Хильда туралы әңгімеге сүйене отырып құрастырғаны ықтимал, өйткені Кудрун туралы тәуелсіз деректер жоқ. Дегенмен, Кудрун туралы ауызша айтылған аңыздар болмағанын дәлелдеу мүмкін емес. Кудрун есімі ауызша дәстүрмен оңтүстікке Бавария/Австрияға көшіп кеткенін көрсетеді: егер ол жоғарғы неміс аймағында пайда болса, ол *Гундрун болар еді. *Gudrun түрі голланд тілінен шыққан болуы мүмкін және көне норвег тіліндегі Guðrún сөзінен туындаған болуы мүмкін. Ақынның неміс тілді аудиториясы Кудрун есімінің норвегтік Криемхильд есімімен бірдей екенін білген бе, әлде есімнің басқа түсіндірмесі бар ма, белгісіз. Хагеннің жастық шағы туралы әңгіме ақынның Герцог Эрнст, «Нибелунген әні» және Вольфрам фон Эшенбахтың «Парзиваль» шығармаларынан алынған мотивтерді пайдаланып ойлап тапқаны саналады.

Тақырыптар мен түсіндіру

Кудрун Нибелунг әнінің жағдайын қасақана кері бұру ретінде қарастырылады: поэма Нибелунг әнін метрикалық формасында, жеке эпизодтарды ажырату үшін âventiuren (тараулар, сөзбе-сөз "оқиғалар") қолдану арқылы, сондай-ақ аллюзиялар мен екінші поэманың тармақтарын тікелей цитаталау арқылы пайдаланады. Кудрунның өзі Нибелунг әніндегі Криемхильдтің кері образы ретінде көрінеді: кек алу мен құртудың орнына Кудрун бейбітшілік пен келісімді әкеледі. Дегенмен, Герлинтке Криемхильдтің vâlentinne (Кудрун 629,4; "шайтан әйел") деген лақабы беріледі, ал Уэйт Нибелунг әніндегі Хаген мен Хильдебрандтың ерекшеліктерін біріктіргендей көрінеді. Кудрунның өзінің рөлінде Нибелунг әніне қарама-қарсылық ерекше айқын, бірақ отбасы мүшелері де Нибелунг әнінің кейіпкерлеріне қарағанда әлдеқайда тәжірибелі екенін көрсетеді. Кудрунның орталық тақырыбы – келісім, бұрынғы қақтығыстардың нәтижесінде отбасы мүшелерінің некесі арқылы қамтамасыз етілген келісім. Поэмада әдеттегіден гөрі әлдеқайда белсенді әйел кейіпкерлер бейнеленген; атап айтқанда, Кудрун қан төгілуді болдырмау және бейбітшілікті сақтау үшін бірнеше рет араласады. Кудрунның анасы Хилде де белсенді әйел тұлға, ол Гетельдің өлімінен кейін өз билігін жүзеге асырады; Кудрун мен Хилде бірлесіп Кудрунның тұрақты бейбітшілік орнатуға жасаған тырабының табысқа жетуіне жауапты. Дегенмен, поэмада ерлер билігі сұраққа түспейді: әйелдердің билігі ерлер билігіне қарсы тұра алмайды және әрқашан бұрынғы қасіреттерге негізделген.

Табысы мен мұрасы

Құдрун орта ғасырларда аса танымал өлең болған жоқ; ол басқа ешбір жерде еске алынбаған және тек бір қолжазбада ғана сақталған. Оның ықпалының болмауы, Нибелунген әнінен немесе Дитрих фон Берн туралы басқа ортағасырлық батырлық эпостардан гөрі, оның саналы түрде әдеби мәтін болуымен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, Кудрунның ықпалы болған деп саналатын бірнеше сала бар: көне идиш тіліндегі Dukus Horant және түрлі балладалар. Кудрунның Хилде бөліміндегі кейіпкерлерді қамтитын Dukus Horant, Кудруннан емес, Хилде сағасының тәуелсіз қайта жазылуы болып көрінеді. Екі эпос арасында тікелей байланыс болмауына Dukus Horant-тың Хетел үшін "Этен" есімін қолдануы дәлел; бұл Кудрунға қарағанда көне норвег және ағылшын-саксон материалдарымен көбірек сәйкес келеді. Әртүрлі еуропа тілдеріндегі бірнеше балладалар Кудрунның тұтқындалуы мен құтқарылуына ұқсас келеді, ал неміс тіліндегі мысалдар – Südeli балладалары (18 ғасыр) және Meererin (1867 жылы жазылған). Олардың Кудрунмен байланысы белгісіз және көптеген ғалымдар қазір осы ұқсастықтар Кудрун авторы поэманың екінші жартысын құрастыруда дәстүрлі халықтық элементтерді қайта өңдегенін көрсетеді деп санайды. Орта ғасырларда эпостың батырлық поэзия ретінде танымал болмауының себептерімен, атап айтқанда оның әдеби сипатымен байланысты Кудрун 19 ғасыр филологтары арасында өте танымал болды. Нәтижесінде, бұл туынды бірнеше рет бейімделді. 1868 жылы автор Матильда Весендонк өзінің ең танымал туындыларының бірі болған Гудрун пьесасын жариялады, ал Йоханнес Брамс оның негізінде опера жазуды ұсынды. Өлеңге негізделген бірнеше опера аяқталды: Карл Аман Мангольд 1849 жылы, Оскар Блок 1865 жылы, Август Райсман 1871 жылы, Феликс Дрейсеке 1883 жылы және Ханс Хубер 1894 жылы.