Кіріспе

Мұздықтың ұшында қалыптасатын моренаның түрі. Терминалдық морена, сондай-ақ соңғы морена деп аталады, мұздықтың ұшында (шетінде) пайда болатын және оның ең алысқа жылжуын көрсететін морена түрі. Осы жерде, қағып алу және абразия нәтижесінде жиналған шөгінділер мұздың алдыңғы жиегімен итеріліп, одан әрі жылмайды және сұрыпталмаған шөгінді қалыптарына жиналады. Мұздық конвейер сияқты жұмыс істейді, сондықтан ол бір орында неғұрлым ұзақ тұрса, соғұрлым көп материал жиналады. Морена мұздың соңғы шегін көрсететін белгі ретінде қалады.

Құрылу

Мұздық өз жолымен қозғалғанда, айналасындағы аумақ үнемі эрозияға ұшырайды. Бос тау жыныстары мен тастың бөліктері мұздықпен бірге жиналып, тасымалданады. Ұсақ шөгінділер мен бөлшектер де мұздық мұзының құрамына қосылады. Осы тау жыныстары мен шөгінділердің жинақталуы шөгінділік мұздық деп аталады. Итеру мореналары мұздық бұрын қалдырылған соңғы моренадан шегінгенде пайда болады, содан кейін проглациалдық шөгінділерді немесе шөгінділік мұздықты бар соңғы моренаға итеріп жібереді. Бұл процесс бұрынғы өлшемінен әлдеқайда үлкен соңғы моренаны қалыптастыруы мүмкін. Құлау мореналары мұздықтың үстіңгі бетінде жиналған тау жыныстары, шөгінділер мен қиыршықтар мұздықтың басынан сығарып, құлап немесе ағып кеткенде пайда болады. Мұздық шегінгенде шөгінділердің жинақталуынан соңғы морена қалыптасады. Соңғы 400 мың жылда шамамен төрт ірі мұздық оқиға болған. Осы оқиғалардың куәлігі мұз түйіршіктерінде ғана емес, сонымен қатар шөгінділік мұздықта да табылады. Бір аймаққа тән емес тау жыныстары мен шөгінділер олар пайда болған аймақтан мүлдем бөлек аумақтарда кездесуі мүмкін. Бұл бұрынғы соңғы моренаның жаңа мұздық оқиғамен жиналып, қайта орналасуының нәтижесі. Соңғы мұздық максимумнан пайда болған соңғы мореналар бүгінгі күні мұздықтардың жылжуы туралы ең маңызды мәліметтерді беретін нысандар болып табылады.

Ландшафтқа әсері

Мұздықтар шегіну кезінде еріген сулар шегіну бағытына қарама-қарсы ағып, тарамдалған өзендер мен арналардың пайда болуына себеп болады. Соңғы морена жаңадан пайда болған мұздық көлінде суды ұстап тұруға көмектесетін тосқауел құрайды. Көлдің орналасуына ықпал еткен факторлар – жердің шөгуі ғана емес, сонымен қатар суды ұстап тұратын қабырғаның негізін құрайтын соңғы морена да болды. Соңғы морена су үшін тосқауел сияқты көрінетін құрылымды құрайтын ұзын тау жыныстары мен шөгінділерден тұрады, бірақ судың ағып өтуіне мүмкіндік бар. Су мұздық шөгінділері арқылы өтіп, өзендер мен арналар құрайды. Соңғы мореналардың құрамындағы тағы бір ландшафттық ерекшелік – қазандық көлдер. Бұл көлдер мұздықтардың шегінуі кезінде пайда болады, осы кезде жаңадан жиналған соңғы моренадан мұздықтар шегінетін кезде тас немесе мұз кесектері жерде қалады. Мұз кесектері еріген сайын, олар мұздық суару жазығында сулы көлдерді құра бастайды.

Өсімдіктерге әсері

Терминал моренасы – бұзылған шөгінділердің ең шеткі нүктесі, ол мұздықтың алдыңғы жиегін көрсететін ұзын қырлы үйінді түзеді. Бұл үйінді әдетте көптеген тас, құм-қиыршық тастар және шөгінділерден тұрады, ал кейде бірнеше метрге жететін биіктікке де ие болуы мүмкін. Осы ірі тастар мен құм-қиыршық тастарды көтеріп, жылжыту процесі жергілікті өсімдіктерге кері әсер етеді, оларды жаншып немесе мұздықтың беткі қабатты топырақты жылжытуына себеп болады, бұл өсімдіктерді, тамыр жүйесімен бірге топырақтан толығымен алып тастайды. Осы бұзылған жерде жаңа өсімдіктер өсуі қиын. Терминал моренасының ар жағында мұздықтан шыққан сулармен құралған торапталған арналары бар, шөгінді қабатымен жабылған мұздық су ағыны жазығы орналасқан. Мұнда ескі өсімдіктер шөгіндімен көміледі, бірақ жаңа өсімдіктер, егер олар қазір еріп бара жатқан мұздықтан су ала алса, салыстырмалы түрде жақсы тіршілік ете алады.

Мысалдар

Терминалдық мореналар Арктикадағы ең айқын морена түрлерінің бірі болып табылады. Норвегиядағы Тролльгарден терминалдық моренасы – бір кезде тролльдар сиқырлы түрде салған деп есептелген. Солтүстік Америкада "Сыртқы жерлер" атауы АҚШ-тың солтүстік-шығыс аймағындағы (Кейп-Код, Мартаның жүзімдігі, Нантакет, Блок аралы және Лонг-Айленд) терминалдық мореналық архипелагқа берілген. Геолог Джордж Фредерик Райттың сөзіне қарағанда, Лонг-Айлендтегі ең көрнекті мореналардың кейбіреуі "әлемдегі ең таңғажайыптары" саналады. Тинли моренасы және Вальпараисо моренасы – Солтүстік Америкадағы терминалдық мореналардың ең жақсы мысалдары болып табылады. Бұл мореналар Чикагоның оңтүстік-батысында жақсы көрінеді. Еуропадағы Нидерландының орталық бөлігінің жері негізінен созылған терминалдық моренадан тұрады. Швейцарияда альпілік терминалдық мореналарды кездестіруге болады, мысалы, Граубюнден кантонының оңтүстік-шығысында, Сент-Мориц пен Италия шекарасына жақын Форно мұздығының аңғарының соңындағы морена ерекше көзге түседі. Жаңа Зеландиядағы батыс жағалаудағы Франц-Иосиф мұздығы Вайхо бұрылысы деп аталатын терминалдық моренаны қалыптастырды.