Зузана Рүжичкова: Классикалық музыканың шебері және өмірдің қиындықтарынан өтуші
Zuzana Růžičková
Зузана Рүжичкова – чех клавесинисі, Бахтың барлық шығармаларын жаздырған алғашқы орындаушы. Терезин мен Аушвиц концлагерьдеріндегі трагедиясы, өмірі мен шығармашылығы туралы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чех клавесинисі және пианисті
Czech harpsichordist and pianist
Зузана Рүжичкова (14 қаңтар 1927 – 27 қыркүйек 2017) – чех клавесинисі. Классикалық және барокко музыкасын орындаушы, Рүжичкова – Иоганн Себастьян Бахтың фортепианоға арналған толық шығармаларын 1960 және 1970 жылдары Erato Records үшін жазған алғашқы клавесинші. Рүжичкова жасөспірім кезінде нацистердің Терезин және Аушвиц концлагерлерінде тұтқынға алынып, Берген-Белсен өлім лагеріне жеткізілді. 1945 жылдың сәуір айында лагерь азат етілгеннен кейін, ол сол жылдың соңында Пльзенге оралды. Рүжичкова – чех композиторы Виктор Калабистің әйелі. Олар екеуі 1948 жылдан 1989 жылға дейін билікте болған Чехословакия Коммунистік партиясына қосылудан бас тарды және осының салдарынан саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Рүжичкова 50 жыл бойы әлемдік аренада өнер көрсетіп, 100-ден астам жазба жасады және Кристофер Хогвуд, Кетил Хаугсанд, Ярослав Түма және Махан Эсфахани сияқты көрнекті музыканттарға сабақ берді.
Zuzana Růžičková (14 January 1927 – 27 September 2017) was a Czech harpsichordist. An interpreter of classical and baroque music, Růžičková was the first harpsichordist to record Johann Sebastian Bach's complete works for keyboard, in recordings made in the 1960s and 1970s for Erato Records. As a teenager, Růžičková was imprisoned in the Nazi concentration camps of Terezin and Auschwitz and transported to the Bergen Belsen death camp. After the camp's liberation in April 1945, she returned to Plzeň later that year. Růžičková was the wife of Czech composer Viktor Kalabis. The couple both refused to join the Czechoslovak Communist Party which held power from 1948 to 1989, and faced political persecution as a result. Růžičková performed across the world for 50 years, recorded over 100 records, and taught such prominent musicians as Christopher Hogwood, Ketil Haugsand, Jaroslav Tůma, and Mahan Esfahani.
Алғашқы жылдар
Рожичкова 1927 жылы Пльзен қаласында дүниеге келген. Оның отбасының меншігінде универмаг болған, ал әкесі 1920 жылдары Чикагода төрт жыл Гинзбург универмагінде жұмыс істеген. Ол АҚШ-та сәттілікке жеткенімен, әкесі Чехословакияға қайтып келді. Рожичкова ағылшын тілін әкесінен үйренген. Рожичкова балалық шағын "өте әдемі" деп сипаттады, ал ата-анасын "өте махаббатқа толы" деді. Рожичкованың сөзінше, оның отбасы тарихи түрде еврейлерге жатады. Анасы қатаң салтты еврей болса, әкесі дінге сенбейтін адам еді. Рожичкова өзін аса діншіл деп санамады. Пльзенде 13 жасар Рожичкова қаланың еврей қауымының мүшелеріне Гестапо арқылы "шақыру қағаздарын" жеткізген еврей балаларының бірі болды, бұл қағаздарда оларды лагерьге депортациялайтын күні көрсетілген. Кейін ол бұл оқиғаны "өмірдің ең жаман жағын көргендей" және "қорқынышты түс" деп сипаттады. Рожичкова лагерьдегі басқа балалармен бірге ауыл шаруашылығы жұмыстарында, егістіктерге тыңайтқыш салу және көкөніс бақшаларын күту сияқты жұмыстар істеді, соның арқасында бақшадан отбасына жасырын тамақ әкеле алды. Күндіз жұмыс істеуге мәжбүр болғанымен, Рожичкова Терезиенштадтта оқуын жалғастыра алды және жұмыстан кейін тұрғындар ұйымдастырған концерттер мен лекцияларға қатыса алды.
Růžičková was born in Plzeň in 1927. Her family owned a department store, and her father had spent four years in Chicago in the 1920s, working at the Ginsburg Department store. Although he had experienced success in the United States, her father returned to Czechoslovakia. Růžičková learned English from her father. Růžičková characterized her childhood as "very sweet" and her parents as "very much in love". According to Růžičková, her family was historically Jewish. Her mother was an Orthodox Jew, but her father was an atheist. Růžičková described herself as not particularly religious. In Plzeň, 13 year old Růžičková was among Jewish children used by the Gestapo to deliver "invitations" to members of the town's Jewish community, informing them of the date they would be deported to the camp, which Růžičková later described as seeing "life at its very worst. It was a nightmare". Růžičková, along with other children at the camp, did agricultural work, applying manure to fields and working in vegetable gardens, and was therefore able to sneak food from the gardens to her family. Although forced to work during the day, Růžičková was able to continue her education at Theresienstadt, and could attend concerts and lectures staged by the residents after work.
Гамбургтегі құлдар
Рожичкова британдықтар мен американдықтар үнемі бомбалап тұратын Гамбургке жіберілді. Нейенгамм концентрациялық лагерінің басқаруымен жұмысшылар Гамбург маңындағы қосалқы лагерьтерде жұмыс істеуге жіберілді. Рожичкова мұнай құбырын қорғау және жөндеу, сондай-ақ күнделікті бомбалау қаупі төнген газ резервуарларын күтіп ұстау жұмысына бекітілді. Одақтас әскерлер шабуылға өткен кезде, тұтқындарға танктерге арналған қақпандар қазуға мәжбүр етілді. 1945 жылдың сәуір айында Рожичкова мен әлі де жүре алатын басқа тұтқындар лагерден екі шақырым қашықтықтағы теміржол станциясына қарай шеруге бұйрық берілді. Олар лагерьге қайтып келді, ал ертесіне оянғанда немістердің кеткенін көрді. Қауіпсіздік қызметкерлері ешқандай азық-түлік қалдырмай, лагерьді тастап кетті және су құбырын да өшіріп тастады. Лагерь сыртында бірнеше неміс және венгр әскерлері қалды, олар кейде казармаларға кездейсоқ оқтар атты. 1945 жылдың 15 сәуірінде британдық және канадалық әскерлер Берген-Белсенге келді.
Růžičková was sent to Hamburg, which was being bombed regularly by the British and Americans. Under the auspices of the Neuengamme concentration camp, laborers were assigned to work in sub camps in the area around Hamburg. Růžičková was put to work protecting and repairing an oil pipeline and maintaining gas tanks, which were subject to daily bombardment. As Allied forces advanced, the prisoners were made to dig booby traps for tanks. In April 1945 Růžičková and the other prisoners who could still walk were ordered to march from the camp to a railway station two miles away. They returned to the camp and woke the next morning to discover the Germans had gone. The guards had abandoned the camp, leaving no food, and had disconnected the water supply. A few German and Hungarian troops remained outside the camp, randomly shooting into the barracks on occasion. On 15 April 1945 British and Canadian soldiers arrived at Bergen Belsen.
Бостандық және Екінші дүниежүзілік соғыстың салдары
Руджичкова, аштықтан зардап шеккен көптеген тұтқындар сияқты, солдаттар берген тамақ рационын жегеннен кейін ауыр сырқатқа шалдықты. Бостандыққа шыққан кезде салмағы 70 фунтқа дейін төмендеді. Оны ауруханаға жатқызып, жара, тиф, қанағаттандырылмаған тамақтану және соңында безгекпен ауырғаны анықталды. Ағылшын және басқа бірнеше тіл білгендіктен, Руджичкова жазылған кезде медициналық қызметкерлерге аудармашы болып жұмыс істеді. Төрт жыл концлагерьде өткізген Руджичкованың денесі мен жанына зиян келгені ғана емес, музыкант ретіндегі дамуына да елеулі кешігу тудырды. Музыкалық училищенің қабылдау емтихандарынан өтуі керек болды. Негізгі дағдыларын қайта жаңарту үшін балалар сыныптарында оқуын бастады және бірнеше ай сайын үшінші сыныптан қажетті сегізінші сынып деңгейіне дейін көтерілді. Руджичкова Пльзеньде Богдан Гсөлхоферден қайтадан фортепиано сабақтарын алды. 1948 жылы Чехословакия Коммунистік партиясының (КСЧ) төңкерісінен кейін Руджичковаға Коммунистік жастар қозғалысына қосылуға қысым көрсетілді, бірақ ол бас тартты. Прагада оқып жүргенде, тыйым салынған Зигмунд Фрейдтің еңбектерін оқып отырғаны анықталғандықтан, Руджичкова комиссия алдына шақырылды. 1950 жылы Руджичкова Академияда композиторларға фортепианода ойнауды үйретуге бекітілді. Оның студенттерінің бірі болашақ күйеуі, чех композиторы Виктор Калабис болды. 1951 жылы алғашқы клавесин концертін өткізді. Сахналық өнер академиясының оқытушысы ретінде Руджичкова кәсіби және саяси тұрғыдан бағаланатын өнер көрсетулеріне қатысты. Ол еврей болғандықтан, коммунистік үкімет кезінде қудалауға ұшырауы мүмкін еді. 1952 жылғы Сланский сот процесі сияқты антисемит саяси оқиғалар кезінде Руджичкова Виктор Калабисті оған үйленбеуге көндіруге тырысты, бірақ олар 1952 жылдың желтоқсанында неке қиды. 1956 жылы Руджичкова Мюнхендегі ARD халықаралық музыкалық конкурсында жеңіске жетіп, оларды толық жазған алғашқы орындаушы болды. 1968 жылғы Прага көктемінен кейін чех үкіметі тұрақты және прогрессивті болып көріну үшін күшпен әрекет етті. Руджичковаға бірнеше мемлекеттік сыйлықтар берілді, олар режимнің үгіт-насихаты ретінде қызмет етті. Руджичкова осы сыйлықтардан бас тарта алмады және оларды әдетте салтанатты түрде қабылдауға мәжбүр болды. 1979–1990 жылдары Чехия филармониясының солисі болды.
Růžičková, along with many prisoners suffering from starvation, became seriously ill after eating the food rations provided by soldiers. At the time of liberation, she weighed only 70 pounds. She was taken to a hospital and treated for ulcers, typhus, malnutrition, and eventually diagnosed with malaria. Since she spoke English and several other languages, Růžičková worked as a translator for the medical staff as she recovered. The four years Růžičková had spent in concentration camps had not only hurt her physically and psychologically, but also caused a significant delay in her progress as a musician. To be accepted into a music school, Růžičková had to pass a series of examinations. She started in classes with children to regain her fundamental skills, and managed to advance every few months, from a third grade level to the required eight grade level. Růžičková began studying piano again with Bohdan Gsölhofer in Plzeň. After the 1948 coup by the Communist Party of Czechoslovakia (KSČ), Růžičková was pressured to join the Communist Youth Movement, but refused. As a student in Prague, Růžičková was called in front of a committee when she was discovered reading the works of Sigmund Freud, whose literature had been banned. In 1950, Růžičková secured a position at the Academy, teaching composers to play the piano. One of her students was her future husband, Czech composer Viktor Kalabis. She gave her first harpsichord recital in 1951. As a faculty member at the Academy of Performing Arts, Růžičková was subject to performance reviews that evaluated her both professionally and politically. As a Jew, Růžičková was still vulnerable to persecution under the Communist government. In the context of high profile anti Semitic political events such as the Slánský show trials of 1952, Růžičková tried to persuade Viktor Kalabis not to marry her, but they married in December 1952. In 1956 Růžičková won the ARD International Music Competition in Munich, becoming the first person to record them in their entirety. Following the Prague Spring of 1968, the Czech government was under pressure to appear stable and progressive. Růžičková was given several state sponsored rewards, which served as propaganda for the regime. Růžičková was unable to refuse these rewards and was often forced to accept them with great ceremony. She was a soloist with the Czech Philharmonic from 1979–90.
Аққу төңкерісінен кейін
1989 жылы 17 қарашадағы барқыт революциясынан кейін Рожичкова үкіметке қарсы наразылықтарға қатысып, Музыка академиясы мен Чехия филармониясынан ереуілге шықты. Коммунистік режим желтоқсанда құлатылған соң, Рожичкова 1951 жылдан бері Академияда сабақ беріп келгеніне қарамастан, бұрын берілмеген "Профессор" атағын алды және музыкалық конкурстар комитетінің мүшесі болып жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болды. Ол сондай-ақ Братислава музыка академиясында клавесин класын ашты, онда 1978–1982 жылдары қонақ профессор болып жұмыс істеген. Жиырма бес жыл бойы Цюрихте шеберлік кластарын, сондай-ақ Штутгарт, Краков, Будапешт, Рига және Токио қалаларында басқа да сабақтарды жүргізді, осы арқылы Фредди Хирштің ескерткішін салуға қаражат жинады.
Following the Velvet Revolution of 17 November 1989, Růžičková participated in the protests against the government, going on strike from the Academy of Music and the Czech Philharmonic. When the Communist regime was overthrown in December, Růžičková received the title of "Professor", which she had not been granted despite teaching at the Academy since 1951, and was able to serve as a committee member for music competitions. She also established a harpsichord class at the Music Academy in Bratislava, where she had been guest professor from 1978–82. For twenty five years she gave master classes in Zürich, as well as other classes in Stuttgart, Kraków, Budapest, Riga, and Tokyo. through which she was able to fund a memorial for Fredy Hirsch.
Кейінгі жылдары және мұрасы
Рөжичкова 54 жыл бойы Виктор Калабиске үйленген және оны клавесинге арналған бірнеше маңызды шығармалар жазуға шабыттандырды: «Алты екі бөлімді канондық ойлары» (1962), «Акварельдер» (1979), «Прелюдия, Ария және Токката» (1992) және «Клавесин мен скрипкаларға арналған концерт» (1975). Заманауи композиторлар да оған шығармаларын арнады, соның ішінде Ян Рихликтің «Hommagi clavicembalistici» (1964) шығармасы, ал ол Эмиль Хлобил, Ханс Георг Гёрнер және Элизабет Маконшидің шығармаларын тұңғыш рет орындады. Рөжичкова сонымен қатар беделді ұстаз болды. Оның шәкірттерінің арасында британдық клавесинист және дирижер Кристофер Хогвуд және иран-американдық клавесинист Махан Эсфахани болды. 2013 жылы Supraphon компаниясы Рөжичкованың шығармаларының жаңа дискілерін шығарды, ал британдық клавесинист Памела Нэш ол туралы 2013 жылғы маусым айындағы британдық «Sounding Board» журналында жазды: «Клавесиннің бірінші ханымы» деп даңқталған және көптеген адамдар оны Ландовсканың ізбасары деп санайды. Оның мансабы клавесин әлеміне 100-ден астам жазбада сақталған, жарты ғасырға созылған мұра қалдырды. Бұл уақтылы еске алу Рөжичкованың 20 ғасырда клавесинді насихаттаудағы құнды рөлін еске салады. Ол аспапты жеке және ансамбльдік концерттік орындаушы аспап ретінде орнықтырды және бүгінгі клавесин мәртебесі оның пионерлік еңбегінің нәтижесі екені сөзсіз. Клавесиннің алғашқы репертуары көбінесе назардан тыс қалған немесе фортепианоға бейімделген кезде мансабын бастаған ол, барокко клавиатуралық музыканы оған арналған аспаппен қайта байланыстыруға бел буды; оның сөзімен айтқанда, «клавесинді музейлік экспонаттан арылтып, оны тірі аспап етуге». 2016 жылдың қазан айында Warner Records/Erato компаниясы оның Й.С. Бахтың барлық клавиатуралық шығармаларының қайта жаңартылған жазбаларын шығарды. Supraphon Рөжичкованың бұрынғы жазбаларының бірнеше жинағын қайта шығарды. 2017 жылы Рөжичкова өзінің өмірі мен музыкасы туралы «Зузана: Музыка – өмір» деген деректі фильмде пайда болды, оны Питер Гетцельс пен Харриет Гордон Гетцельс түсірді. Өлгенге дейін Рөжичкова Прагада тұрды. 2016 жылдың желтоқсан айында, 90 жасқа толуға бір ай қалғанда, ол қатерлі ісікке шалдыққандығын және химиотерапиядан өткенін мәлімдеді. 2019 жылы Венди Холденмен бірге жазылған оның өмірбаяны «Жүз керемет» Bloomsbury баспасынан шықты және он тілге аударылды.
Růžičková was married to Viktor Kalabis for 54 years, and inspired him to compose several major works for harpsichord: Six Two Part Canonic Inventions (1962), Aquarelles (1979), Preludio, Aria e Toccata (1992), and Concerto for Harpsichord and Strings (1975). Contemporary composers have also dedicated works to her, including Jan Rychlík's Hommagi clavicembalistici (1964), and she premiered works by Emil Hlobil, Hans Georg Görner and Elizabeth Maconchy. Růžičková was also an influential teacher. Among her students were the late British harpsichordist and conductor Christopher Hogwood and the Iranian American harpsichordist Mahan Esfahani. In 2013 Supraphon released new CDs of Růžičková's work, and British harpsichordist Pamela Nash wrote about her in the June 2013 edition of the British Sounding Board magazine:Acclaimed as 'The first lady of the harpsichord,' and recognized by many as Landowska's successor, her career has left the harpsichord world a legacy, documented by over 100 recordings, spanning half a century this timely commemoration serves as a timely reminder of Ruzickova's invaluable role in promoting the harpsichord in the 20th century. She made enormous strides to establish the instrument as a solo and ensemble concert instrument, and there can be no doubt that the status of the harpsichord today owes much to her pioneering efforts. Embarking on a career when early harpsichord repertoire was barely acknowledged, or else relegated to the piano, she resolved to re connect Baroque keyboard music to the instrument for which it was written; in her own words 'to rid the harpsichord of its museum nature and make it a living instrument.'" In October 2016, her entire recordings of all of J. S Bach's keyboard works in remastered form were released by Warner Records/Erato. Supraphon has reissued several CDs of collections of Ruzickova's earlier recordings. Růžičková appeared in a 2017 documentary film about her life and music, Zuzana: Music is Life, directed by Peter Getzels and Harriet Gordon Getzels. Until her death Růžičková resided in Prague. In December 2016, a month before her 90th birthday, she revealed she had been diagnosed with cancer and had undergone chemotherapy. In 2019, her posthumous autobiography, One Hundred Miracles, written with Wendy Holden, was published by Bloomsbury, and translated into ten languages.