Кіріспе

Пакистанның үнді-арий тілі Ховар (, ), немесе Читрали, негізінен Читрал және оны қоршаған аудандарда сөйленетін үнді-арий тілдер отбасының дард тілі. Ховар – Читралдың жалпы қолданылатын тілі. Ховар тілінде сөйлейтін көптеген адамдар Пәкістанның ірі қалаларына, Пешавар, Исламабад, Лахор және Карачиге қоныс аударды, онда олардың көп саны қоныстанған. Калаш халқы да оны екінші тіл ретінде қолданады. Бұл тіл басқа үнді-арий тілдерімен, әсіресе стандартты пәнджәби, батыс пәнджәби, синди және батыс пахари диалектілерімен тығыз байланысты.

Аттар

Тілдің түпкі атауы Хоуар, яғни Хо халқының "тілі" (вар). Хоуар сөзі серб және болгар тілдеріндегі говор (айтылуы "говор", мағынасы "сөйлеу") сөзімен туыс, оның тұрақсыз "г" дыбысы жұмсаруға бейім (басқа туысқан тілдерде де, мысалы, чех тіліндегі hovor сөзінде де кездеседі). Британдық Радж кезінде ағылшыздар оны Читрали (Читрал аймағының атынан туындаған сөз) немесе Қашқари деп атаған. Лейтнер 1880 жылы қолданған тағы бір атау – Арния немесе Арниа, ол Хоуар тілінде сөйлейтін Ясин (Гилгит-Балтистан аймағындағы аңғар) бөлігінің Шина тіліндегі атауынан шыққан. Моргенштиернеге сәйкес, Хоуар тілінің алғашқы отаны Мастуж маңындағы аңғарлардағы солтүстік Читрал болған.

Фоналогия

Ховар тілінде сан алуан диалектілер бар, олардың дыбысталуы әртүрлі болуы мүмкін. Төмендегі кестелерде ховар тілінің негізгі фонетикасы келтірілген.

Түсі

Ховар тілі, көптеген дард тілдері сияқты, фонемалық тон немесе екпін айырмашылықтарына ие.

Орфографиялық

Ховар орфографиясы урду әліпбиінен туындаған, Ховарға тән дыбыстарды көрсету үшін қосымша әріптер жасалды. Урд тіліне ұқсас, ховар тілі де әдетте каллиграфиялық Насталиқ қаріпімен жазылады. 19-шы ғасырдың соңынан бастап, Читрал княздығының әдебиетшілері мен билеушілері ховар тіліндегі сауаттылықты, оқу мен жазуды насихаттау үшін көп күш жұмсады. Алғашқыда Мирза Мұхаммед Шакур және Тажумал Шах Мохфи көршілес Ауғанстанда қолданылатын парсы әліпбиін қабылдады. Дегенмен, парсы әліпбиінде ховар тіліндегі көптеген ерекше дыбыстарға арналған әріптер болған жоқ. 20-шы ғасырдың басында, британдық отаршылдық кезеңде, урду білімі мен сауаттылығы Үнді мұсылмандары арасында одан да кеңінен таралды (Хинди-урду дауын қараңыз). Читрал әдебиетшілері, атап айтқанда, сэр Насир-ул-Мұлк және Мирза Мұхаммед Гафран, урду қарібінің ховар тіліне жақсы сай келетінін көрді. Бірақ урду тілінде де Читрал тіліндегі кейбір дыбыстар кездеспеді. Сондықтан жаңа әріптер ұсынылып, жасалды. Бірақ стандартты ховар қарібін анықтау процесі 1970-ші жылдарға дейін жалғасты. Бұл процесте де пікір таластары болды. Кейбір әдебиетшілер әріптердің санын мүмкіндігінше азайтуды, яғни ховар тілінде ерекше дыбыстарды білдірмейтін және басқа әріптермен бірдей дыбысталатын араб әріптерін (мысалы, ث, ذ, ص, сәйкесінше س, ز, س) алып тастауды жақтады. Барлығында, 37 әріптен тұратын урду әліпбиіне 6 жаңа әріп қосылып, 43 әріптен тұратын ховар қарібі құрылды.