Еуроодақтағы қылмыстық сотқа тапсыру нысаны

Кіріспе

ЕО-дағы экстрадиция нысаны

Еуропалық тұтқындау ордері (ЕТО) – Еуропалық Одақтың (ЕО) барлық мүше мемлекеттерінде қолданылатын тұтқындау ордері. Ол шығарылғаннан кейін, басқа мүше мемлекет қылмыстық күдікпен ұсталған немесе сотталған адамды сотқа беру немесе жазасын өтеу үшін ұстап, ордерді шығарған мемлекетке жіберуге міндетті. Бұл – мемлекеттер арасындағы сот арқылы ұстап берудің жеңілдетілген тәсілі және мүше мемлекеттер арасында бұрын қолданылған ұзақ экстрадиция рәсімдерін алмастырды. ЕТО барлық мүше мемлекеттерде 2004 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Кез келген мүше мемлекет шығарған ЕТО Еуропалық Одақтың бүкіл аумағында жарамды. Механизм өзара тану принципіне негізделген. ЕТО тек қылмыстық қудалау (жақсылап тексеру емес) немесе бас бостандығынан айыру жазасын орындау мақсатымен ғана шығарылуы мүмкін. Ол кемінде бір жыл немесе одан көп мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын көздейтін қылмыстар үшін ғана беріледі. Егер сот үкімі шығарылған болса, ЕТО жазаны орындау үшін кемінде төрт айлық мерзім болған жағдайда ғана шығарылуы мүмкін. ЕТО-ның ауыр салдары болуын ескере отырып, оның мақсатына пропорционалды болуы керек. Яғни, ЕТО шығаратын сот органы оны шығару туралы шешім қабылдамас бұрын пропорционалдылықты тексеруі тиіс. Мұндай тексеру ЕТО шығарудың негізділігін анықтау үшін қолданылатын бірнеше факторларды қарастыру арқылы жүзеге асырылады. ЕТО жүйесін енгізудің мақсаты – Еуропадағы бұрынғы экстрадиция жүйесіне тән саяси және әкімшілік шешім қабылдау кезеңдерін жойып, процесті сот жүйесі толығымен басқаратын жүйеге айналдыру арқылы Еуропа елдері бойынша экстрадицияны жылдамдату және жеңілдету болды. 2004 жылы қолданысқа енгізілгеннен бері ЕТО қолданылуы артты. Мүше мемлекеттердің бағалау есептерінде 2004 жылы шамамен 3000 ЕТО шығарылса, 2009 жылы 15200-ге дейін өскен, бірақ 2013 жылы 10400-ге дейін төмендеді. Бұл жүйе ұйымдасқан қылмысқа қарсы күресті күшейткенімен, оны теріс пайдалану мүмкіндігіне байланысты «өте даулы» деп есептеледі. Мысалы, ол конституциялық құқық мәселелерін көтереді. Сонымен қатар, адам құқықтары ұйымдары кінәсіз адамдарды түрмеге қамау, ЕТО-ның пропорционалдық еместігі және процессуалдық құқықтардың бұзылуы туралы алаңдаушылық білдірді.

The European Arrest Warrant (EAW) is an arrest warrant valid throughout all member states of the European Union (EU). Once issued, it requires another member state to arrest and transfer a criminal suspect or sentenced person to the issuing state so that the person can be put on trial or complete a detention period. It is a simplified cross border judicial surrender method, and has replaced the lengthy extradition procedures that used to exist between member states. The EAW has been in force since 1 January 2004 in all Member States. An EAW issued by one of the Member States is valid in the entire territory of the EU. The mechanism is based on the principle of mutual recognition. An EAW can be issued only for the purposes of conducting a criminal prosecution (not merely an investigation), or for enforcing a custodial sentence. It can be issued only for offences carrying a minimum penalty of one year or more in prison. Where the sentence has already been passed, an EAW can be issued only if the prison term to be enforced is at least four months long. Considering the severe consequences an EAW can have, it should always be proportional to its aim. This means that the judicial authority issuing an EAW should always carry out a proportionality check, before deciding on whether to issue it in the first place. Such a check is carried out by considering several factors that can be used to determine whether issuing an EAW is justified. The introduction of the EAW system was intended to increase the speed and ease of extradition throughout EU countries by removing the political and administrative phases of decision making which had characterised the previous system of extradition in Europe, and converting the process into a system run entirely by the judiciary. Since it was first implemented in 2004 the use of the EAW has risen. Member state country evaluation reports suggest that the number of EAWs issued has increased from approximately 3,000 in 2004 to 15,200 in 2009, but dropped back to 10,400 in 2013. Even though the system has reinforced the fight against organized crime, it is also considered "highly controversial" due to its potential for abuse. It, for instance, raises issues with constitutional law. Moreover, human rights organizations have expressed concerns about the imprisonment of innocent persons, the disproportionality of the EAW and violations of procedural rights.

Өмірбаян

ЕО мүше мемлекеттерінде экстрадиция ережелерін үйлестіруге бағытталған шаралар 1990 жылдардың ортасынан бастау алды, осы кезде ЕО Маастрихт шарты аясында екі келісімшарт қабылдады, олар Еуропалық экстрадициялау туралы конвенция негізіндегі қолданыстағы экстрадициялау рәсімдерін оңайлатуға мұраттанды. 1999 жылы Еуропалық кеңес сотталған адамдарды экстрадициялаудың ресми рәсімдерін жоюды ұсынды. 2001 жылы Еуропалық Парламентінің Азаматтар құқықтары, бостандықтары, әділет және ішкі істер комитетінің төрағасы, Еуропалық Парламент депутаты Грэм Уотсон, Еуропалық қамау ордерін құруға шақыратын және оны іске асыру үшін заңнаманың құрылымын және мазмұнын ұсынатын бастамалық есепті Парламент арқылы өткізді. Парламент есепті 5 қыркүйекте қабылдады. Уотсонның бастамасын ЕО Әділет және ішкі істер жөніндегі комиссары Антонио Виторино қолдады. Оның уақыты тиімді болды, себебі алты күннен кейін, АҚШ-тағы 11 қыркүйектегі терактіден кейін, Еуропалық комиссия бұл маңызды ұсыныстарды қабылдап, Кеңеске және Парламентке ресми заңнамалық ұсыныс енгізді. ЕҚО заңнамасын қабылдау туралы саяси шешім 2001 жылдың желтоқсанында Лейкенде өткен Еуропалық кеңесте қабылданды, ал мәтін келесі жылдың маусымында келісілді. Еуропалық қамау ордері 2002 жылы ЕО-ның негізгі шешімімен құрылды. Негізгі шешімдер Еуропалық қауымдастықтың үшінші тірегінің құқықтық құралдары болып табылады, директиваларға ұқсас және ЕО мүше мемлекеттері оларды өздерінің ұлттық заңдарына енгізіп, іске асырған кезде ғана күшіне енеді. Еуропалық қамау ордері бұрын көптеген мүше мемлекеттер арасындағы экстрадицияны реттеген 1957 жылғы Еуропалық экстрадициялау туралы конвенцияны (ЕЭК) және ЭЭК аясында экстрадициялау процесін оңайлату үшін қабылданған түрлі құқықтық құралдарды, мысалы, 1989 жылғы экстрадициялық сұраныстарды жіберуді жеңілдету туралы келісімді, 1995 жылғы жеңілдетілген экстрадициялау рәсімі туралы конвенцияны, 1996 жылғы мүше мемлекеттер арасындағы экстрадициялау туралы конвенцияны және Шенген келісімінің экстрадициялауға қатысты ережелерін алмастырды. ЕҚО-ның негізгі шешімі 2004 жылдың 1 қаңтарында сегіз мемлекетте күшіне енді, атап айтқанда Бельгия, Дания, Финляндия, Ирландия, Португалия, Испания, Швеция және Ұлыбритания. 2004 жылдың 1 қарашасына дейін барлық мүше мемлекеттер заңнаманы орындады, Италиядан басқа, ол 2005 жылдың 22 сәуірінде орындады. Болгария және Румыния 2007 жылы қосылған кезде шешімді іске асырды. Ұлыбритания 2014 жылы бостандық, қауіпсіздік және әділет аймағынан шығу құқығын пайдаланған кезде, ЕҚО-ға қатысуын жалғастыру туралы оның өтініші мақұлданды.

Measures which sought to harmonise extradition rules across EU member states date from the mid 1990s when the EU instituted two treaties under the Maastricht Treaty which sought to streamline existing extradition procedures under the European Convention on Extradition. In 1999, the European Council further proposed to abolish formal extradition procedures for sentenced persons. In 2001, the Chairman of the European Parliament's Committee on Citizens’ Rights and Freedoms, Justice and Home Affairs – MEP Graham Watson – piloted through Parliament an Own Initiative Report calling for the creation of a European Arrest Warrant and proposing the structure and content of legislation to achieve it. The Report was adopted by Parliament on 5 September. Watson's initiative was welcomed by the EU's Justice and Home Affairs Commissioner, Antonio Vitorino. Its timing was propitious, since only six days later, in the immediate aftermath of the September 11 attacks in the United States, these far reaching proposals were taken up by the European Commission, which made a formal legislative proposal to Council and Parliament. The political decision to adopt the EAW legislation was made at the Laeken European Council in December 2001, the text being finally agreed in June of the following year. The European Arrest Warrant was established by an EU framework decision in 2002. Framework decisions were legal instruments of the third pillar of the European Community akin to directives and only take effect when implemented by EU member states by transposing them into their domestic law. The European Arrest Warrant replaced the 1957 European Convention on Extradition (ECE) which had previously governed extraditions between most member states, and various legal instruments which had been adopted to streamline the process of extradition under the ECE such as the 1989 agreement on the simplification of the transmission requests for extradition, the 1995 Convention on simplified extradition procedure, the 1996 Convention on extradition between Member States, and the provisions of the Schengen Agreement regarding extradition. The EAW Framework Decision came into force on 1 January 2004 in eight member states, namely Belgium, Denmark, Finland, Ireland, Portugal, Spain, Sweden, and the United Kingdom. By 1 November 2004, all member states had implemented the legislation except Italy, which did so on 22 April 2005. Bulgaria and Romania implemented the Decision on their accession in 2007. When the UK exercised its opt out from the area of freedom, security and justice in 2014, its request to continue participating in the EAW was approved.

Айырмалы белгілері

Еуропалық қамауға алу ордері Еуроодақ мүше мемлекеттері арасындағы бұрынғы экстрадицияны реттеген шарттар мен келісімдерден бірнеше ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Еуропалық қамауға алу ордері дипломатиялық арналар арқылы шығарылмайды, олар қылмыстың сипатына қарамастан, кең ауқымдағы құқық бұзушылықтар үшін орындалуы мүмкін, ордерге қатысты құқық бұзушылық, ордерді орындауды сұраған мемлекеттің заңнамасындағы құқық бұзушылыққа сәйкес болуы міндетті емес, саяси, әскери немесе қаржылық қылмыстарға ешқандай ерекшелік қарастырылмаған, сондай-ақ мемлекеттің өз азаматтарын беруден бас тартуға мүмкіндік беретін ереже де жоқ.

Әрекетті орындаудан бас тарту себептері

ЕАҚ-ның негіздемелік шешімі тұтқындау ордеріне сәйкес ізделіп отырған адамды сот орындаушы органының ұстап беруден бас тартуға міндетті немесе құқылы себептерін анықтайды. Көптеген мүше мемлекеттер негіздемелік шешімде көрсетілмеген, ұстап беруден бас тартуға мүмкіндік беретін қосымша себептерді заңмен бекіткен.

Шартты тапсыру

Бұл шешім сондай-ақ, сот орындаушы мемлекеттерге, іздестірудегі адамды ұстап беру туралы бұйрық беру алдында, іздеуді жүргізуші мемлекеттерден белгілі бір кепілдіктерді талап ету мүмкіндігін де қарастырады. Мұндай кепілдіктерді талап ету және оны қалай талап ету сот орындаушы мемлекеттің заңнамасына байланысты. Егер іздестіріліп жатқан адам өмір бойына бас бостандығынан айырылған болса, сот орындаушы мемлекет ұстап беруді іздестіріліп жатқан адамның жиырма жыл өтегеннен кейін шартты түрде босатуға заңдық өтініш беру құқығының болуымен байланыстыра алады. Егер іздестіріліп жатқан адам сот орындаушы мемлекеттің азаматы немесе тұрғыны болса, сот орындаушы мемлекет ұстап беруді оның сот орындаушы мемлекетке қайтарылып, сонда тағайындалған жазасын өтеуі шартына байланыстыра алады.

Сот төрелігін берген орган

Еуропалық тұтқындау ордерін тек ЕО-ға мүше мемлекеттің немесе ЕО-мен арнайы келісімдемесі бар мемлекеттің құзыретті сот органы ғана шығара алады. Ордерді шығаратын сот органы ізделіп жатқан адамның жеке басын және ұлтын, қылмыстың сипатын және құқықтық жіктелуін, қылмыстың қашан және қайда жасалғаны, сондай-ақ ізделіп жатқан адамның қатысу дәрежесі және қылмыс үшін қарастырылған жазалардың мөлшері туралы мәліметтерді қамтитын нысанды толтыруы тиіс. Көптеген мүше мемлекеттер прокуратураны осы регламент шеңберіндегі сот органдары ретінде тағайындады. Мұндай тағайындамалар Ұлыбритания және Ирландия соттарында сот органы болу үшін сот немесе судья болуы керек деген негізде сұрақ тудырды. Екі елде де ордерді шығаруға уәкілетті орган судья болып табылады. Алайда, әр елдің соттары бұл аргументтерді қабылдамады. Ассанж Швед прокуратурасына қарсы Англия мен Уэльс жоғары соты былай деп тапты:

[ ] «Сот» термині тек сот төрешісіне ғана қатысты деуге болмайды. Еуропалық дәстүрлердің әртүрлілігі осы терминге прокурорлар сияқты басқа да тұлғаларды әртүрлі мақсаттарда қосуға болатынын мойындайды. Сондықтан, 6-бапта белгіленген прокуратура шығарған Еуропалық тұтқындау ордерін жарамды деп тану өзара тану және өзара сенім принциптеріне толық сәйкес келеді. Керісінше, «сот» сөзін контекстен шығарып, оған тек жалпы құқық жүйесіндегі судьяның көзімен қарау, ол прокурорды сот лауазымында отыратын немесе сот органы ретінде әрекет ететін тұлға деп санамайды. Кейбір басқа мүше мемлекеттердегі жағдай өзгеше [ ]

Апелляциялық сотта Ұлыбританияның Жоғарғы соты жоғары соттың шешімін бекітті және тілдік нұсқауларды салыстыра отырып, регламент прокурорларды сот органдары ретінде қарастыруға ниеттенгенін және күшке енгеннен бері мүше мемлекеттердің іс-әрекеттері осы түсіндірмені растағанын анықтады.

Беріліс

ЕАҚ-ны ешқандай нақты мемлекетке жіберудің қажеті жоқ. Аталған Шеңберлік Шешімнің мақсаты – ЕАҚ шығарылғаннан кейін барлық мүше мемлекеттердің оны дереу мойындауы. Егер ЕАҚ бойынша ізделіп жатқан адам мүше мемлекеттің құзырында табылса және қамауға алынса, бұл мемлекет Шеңберлік Шешімге сәйкес ордерді орындауға міндетті. Ізделіп жатқан адамның қайда екені белгілі болса, ЕАҚ тікелей сол мемлекеттің тағайындалған орталық органына жіберілуі мүмкін. Әйтпесе, ордерді шығарған сот органы оны тарату үшін Еуропалық сот желісінен көмек сұрай алады, Шенген ақпараттық жүйесі арқылы ескерту жіберуге тырысады немесе Интерполдың қызметтерін пайдаланады.

Ең төменгі шекті мөлшер

ЕАҚ-ның негіздемелік шешіміне сәйкес, қылмыс жасағаны үшін кем дегенде бір жылға бас бостандығынан айыру немесе ұстау жазасы тағайындалған жағдайда ғана ордер шығарылуы тиіс, немесе сотталған жағдайда, қалған бас бостандығынан айыру мерзімі төрт ай немесе одан көп болса ғана. Бұл, әйтсе де, көптеген ұсақ-көлгі қылмыстарды қамтуы мүмкін. 2007 жылы Министрлер Кеңесінің төрағалығымен жасалған баяндамада 0,45 грамм каннабис, 3 экстази таблеткасы, екі автокөлік доңғалағын ұрлау, алкогольдің ықпалында көлік жүргізу (егер лимит айтарлықтай асып кетпесе) және шошқаны ұрлау сияқты қылмыстар үшін ЕАҚ шығарылғаны көрсетілген. Баяндамада Еуропалық қамау ордерлерін шығарудың пропорционалдығы туралы ЕО деңгейінде талқылау қажеттігі туралы қорытынды жасалды.

Тұтқындау

ЕАҚ бойынша іздеп отырған адамды қалай тұтқындау керектігі Рамшалық шешімде нақты көрсетілмеген. Бірақ тұтқындалғаннан кейін, ол тұтқындау ордері туралы, оның мазмұны туралы және ордерді шығарған мүше мемлекетке өз еркімен тапсыруға келісу құқығы туралы хабардар болуға құқылы. Рамшалық шешімде сондай-ақ іздестірудегі адамның "атқарушы мүше мемлекеттің ұлттық заңнамасына сәйкес" заңгердің көмегіне және аудармашыға құқығы бар екені де қарастырылған.

Уақыт шегі

Негізгі шешім тапсыру туралы өтініш бойынша соңғы шешім қабылдау мерзімдерін белгілейді. Егер іздестіріліп жатқан адам өзінің тапсырылуына келісім берсе, орындаушы сот органы осындай келісімнен бастап он күн ішінде соңғы шешім қабылдауы керек. Егер іздестіріліп жатқан адам өзінің тапсырылуына келісім беруден бас тартса, орындаушы сот органы қамаудан бастап 60 күн ішінде соңғы шешім қабылдауы керек. 2011 жылы Еуропалық комиссия келісім берген адамдарды тапсырудың орташа мерзімі 16 күн, ал келісім бермегендерді тапсырудың орташа мерзімі 48,6 күн болғанын хабарлады.

Дау

2004 жылы қолданысқа енгізілгеннен бері Еуропалық қамауға алу жүйесі (ЕҚАЖ) кейде тиімсіз немесе пропорционалдықтан тыс қолданылуы үшін сынға ұшырады. Ішкі жұмыс тобының баяндамасын қарастырғаннан кейін, 2007 жылы Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағалығы Еуропалық қауымдастық туралы шарттың 5-бабында белгіленген пропорционалдық принципін және сот органдары Еуропалық қамауға алу бұйрығын шығарғанда осы принципті қалай ескеруі керектігін Еуропалық Одақ деңгейінде талқылауды ұсынды. Алайда, сұрау салушы мемлекеттен күдіктінің "қашқандығы" туралы талап Ирландия заңдарынан алынып тасталды, ал Венгрия билігі жаңа бұйрық шығарды. Карлес Пучдемонт ісінде (Испания билігі оны 2017 жылғы Каталония тәуелсіздігі туралы референдуммен байланысты бүлік тудыруға айыптайды), кейбір Еуропарламент депутаттары мен заңгерлер Испания үкіметін Пучдемонттың саяхаттап өткен Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерде бұйрықтың қабылдану мүмкіндігіне байланысты оның Еуропалық қамауға алу бұйрығын мүмкіндікпен шығарғаны және кейін қайтарып алғаны үшін сынға алды.