Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қатты немесе күшейіп бара жатқан ашу сезімі
Feeling of intense or growing anger
Ашу (кейде құйытқылық немесе ашкөздік деп те аталады) – зорлық-зомбылық немесе әділетсіздікке қарсы жауыздықтың күшті, бақыланбайтын ашудың жоғары деңгейі.
Rage (also known as frenzy or fury) is intense, uncontrolled anger that is an increased stage of hostile response to a perceived egregious injury or injustice.
Этимология
Ашу сөзі шамамен 1300 жылдан бері қолданылып келеді, мағынасы – "ессіздік, ақылдан бездік; ашудың күйзелісі; асығыс, батылдықсыздық, күшті немесе зор эмоция, ашу, қаһар; шайқастағы қаһарлылық; зорлық" (дауыл, өрт сияқты); көне француз тіліндегі rage немесе raige сөзінен, яғни "рух, құмарлық, ашу, ыза, ессіздік" мағыналарынан шыққан; 11 ғасырғы ортағасырлық латын тіліндегі rabia сөзінен; латын тіліндегі rabies сөзінен, "ессіздік, ашу, ыза" мағыналарын білдіреді, бұл латын тіліндегі rabere сөзінен, "ессіз болу, айғайлау" мағыналарынан туындаған. Көптеген туыс сөздер бар. Латын тіліндегі rabies, "ашу, ыза" мағынасында, санскрит тіліндегі "раг" (құлық, зорлық) сөзімен байланысты. Сөздің халық латынындағы жазылуы роман тілдеріне аударғанда көптеген туыс сөздерге ие, мысалы, испан, галисиан, каталан, португал және қазіргі итальян тілдерінде: rabia, rabia, ràbia, raiva және rabbia.
Rage is from c. 1300, meaning "madness, insanity; a fit of frenzy; rashness, foolhardiness, intense or violent emotion, anger, wrath; fierceness in battle; violence" (of storms, fire, etc. ); from the Old French rage or raige, meaning "spirit, passion, rage, fury, madness"; from 11th century Medieval Latin rabia; from the Latin rabies, meaning "madness, rage, fury," which is related to the Latin rabere "be mad, rave." There are many cognates. The Latin rabies, meaning "anger, fury", is akin to the Sanskrit "raag" (violence). The Vulgar Latin spelling of the word possesses many cognates when translated into many of the modern Romance languages, such as Spanish, Galician, Catalan, Portuguese, and modern Italian: rabia, rabia, ràbia, raiva, and rabbia respectively.
Симптомдар мен әсерлері
Ашу кейде оны сезінуші адамдардың санасына, олар мұндай нәрсені жасай алады деген сенімге және көбінесе жасай да алады, әдетте физикалық тұрғыдан мүмкін емес көрінетін нәрселерге алып келеді. Ашуға ұшыраған адамдар әдетте денедегі адреналин деңгейінің жоғарылауын сезінеді. Бүйрек үсті безінен адреналин бөлінуі адамның физикалық күшін және төзімділігін арттырады, сезімдерін күшейтеді, ал ауырсынуды басаңдатады. Адреналиннің жоғары деңгейі есте сақтау қабілетін нашарлатады. Уақытты қабылдау да өзгереді: ашуланған адамдар оқиғаларды баяулап өтетіндей сезінеді. Уақыттың созылуына себеп – адамның артқы миының (қорғаныс және қашу инстинктінің орталығы) күшейтілген сезімталдығы. Ұқсас жағдайда рационалды ойлау және есептеу қабілеті импульсивті әрекеттерге тез бейімделуге кедерілдіреді. Бұл "уақыттың созылу" құбылысын түсіндірудің бұрынғы нұсқасы, уақытты қабылдауымызды баяулатудың орнына, адреналиннің жоғары деңгейі оқиғадан кейін оның ерекше бөлшектерін еске түсіру қабілетін күшейтеді. Адамдар уақытты есте сақтауға болатын нәрселердің санымен өлшейтіндіктен, ашу кезіндегідей адреналин деңгейі жоғары жағдайлар уақыттың баяу өтуіне себеп болады. Ашуға ұшыраған адам рационалды ойлау қабілетін жоғалтып, көбінесе зорлық-зомбылықпен әрекет етеді, тіпті өзі әрекетке қабілетсіз қалғанға дейін немесе ашудың себебі жойылғанға дейін шабуылдай береді. Ашулы адамда көру қабілетінің шектелуі, естудың нашарлауы, жүрек соғысының жиілеуі және тыныс алудың тездетілуі мүмкін. Көруі "қызыл түске боялуы" мүмкін (содан "қызыл көру" деген сөз пайда болған). Олар көбінесе ашудың себебіне ғана назар аударады. Қанда адреналин мен оттегінің көп мөлшері болуы аяқ-қолдардың дірілдеуіне әкелуі мүмкін. Психиатрлар ашуды ашу-ыза спектрінің бір шеті деп санайды, ал ренішті – екінші шеті. 1995 жылы ашудың гипоталамустан окситоцин, вазопрессин және кортикотропин босатылатын гормонның жылдам бөлінуі кезінде пайда болады деген гипотеза айтылды. Бұл гипофиздің адренокортикотроптық гормонды көп мөлшерде өндіруіне және бөліп шығаруына, ал ол бүйрек үсті қабығының кортикостероидтар бөліп шығаруына себеп болады. Бұл тізбектес реакция қауіпті жағдайға тап болғанда жүзеге асады. Шамамен екі онжылдықтан кейін эпинефриннің әсері туралы көп мәлімет белгілі болды. Зерттеулер глюкозаның және бүйрек үсті безінен бөлінетін эпинефриннің есте сақтауға әсер ететінін көрсетті. Эпинефриннің жоғары дозасы есте сақтау қабілетін нашарлататыны дәлелденгенімен, орташа дозасы есте сақтауды жақсартады. Бұл эпинефриннің Homo туысының эволюциясындағы және ашу кезіндегі маңызды рөлі туралы сұрақтар тудырады. Астроциттердің бұлшық жадының қалыптасуындағы маңызды рөлі сондай-ақ, медитация мен терең тыныс алудың ашуды басқару және бақылау әдісі ретіндегі пайдалы әсерін түсіндіруге көмектеседі.
Rage can sometimes lead to a state of mind where the individuals experiencing it believe they can do, and often are capable of doing, things that may normally seem physically impossible. Those experiencing rage usually feel the effects of high adrenaline levels in the body. This increase in adrenal output raises the physical strength and endurance levels of the person and sharpens their senses, while dulling the sensation of pain. High levels of adrenaline impair memory. Temporal perspective is also affected: people in a rage have described experiencing events in slow motion. Time dilation occurs due to the individual becoming hyper aware of the hind brain (the seat of fight or flight). Rational thought and reasoning would inhibit an individual from acting rapidly upon impulse. An older explanation of this "time dilation" effect is that instead of actually slowing our perception of time, high levels of adrenaline increase our ability to recall specific minutiae of an event after it occurs. Since humans gauge time based on the number of things they can remember, high adrenaline events such as those experienced during periods of rage seem to unfold more slowly. A person in a state of rage may also lose much of their capacity for rational thought and reasoning, and may act, usually violently, on their impulses to the point that they may attack until they themselves have been incapacitated or the source of their rage has been destroyed or otherwise removed. A person in rage may also experience tunnel vision, muffled hearing, increased heart rate, and hyperventilation. Their vision may also become "rose tinted" (hence "seeing red"). They often focus only on the source of their anger. The large amounts of adrenaline and oxygen in the bloodstream may cause a person's extremities to shake. Psychiatrists consider rage to be at one end of the spectrum of anger, and annoyance to be at the other side. In 1995, rage was hypothesized to occur when oxytocin, vasopressin, and corticotropin releasing hormone are rapidly released from the hypothalamus. This results in the pituitary gland producing and releasing large amounts of the adrenocorticotropic hormone, which causes the adrenal cortex to release corticosteroids. This chain reaction occurs when faced with a threatening situation. Nearly two decades later, more came to be known about the impacts of high epinephrine. Studies suggest glucose, together with epinephrine from the adrenal medulla have an effect on memory. Although high doses of epinephrine have been proven to impair memory, moderate doses of epinephrine actually enhance memory. This leads to questioning the role that epinephrine has played on the evolution of the genus Homo as well as epinephrine's crucial role during fits of rage. The crucial role that astrocytes play in the formation of muscle memory may also shed light on the beneficial impact of meditation and deep breathing as a method of managing and controlling one's rage.
Денсаулыққа байланысты асқынулар
Кейбір зерттеулер көрсетіп тұрғандай, егер адам жиі ашу-ызаға берілсе, депрессия мен алаңдау сезіміне ұшырау ықтималдығы артады. Адам ашу-ызасын жасырып, ішке жиған жағдайда денсаулық проблемалары нашарлай түседі. Джон Э. Сарно пікірінше, санастың тереңінде жасырылған ашу-ыза физикалық ауруларға алып келеді. Ашу-ызаның үнемі пайда болуы жүрекке стресс түсіріп, гипертонияға себеп болуы мүмкін. Психопатологиялар, мысалы депрессия және посттравматикалық стресс синдромы (ПТСС) көбінесе ашу-ызамен бірге кездеседі.
Some research suggests that an individual is more susceptible to having feelings of depression and anxiety if he or she experiences rage on a frequent basis. Health complications become much worse if an individual represses feelings of rage. John E. Sarno believes that repressed rage in the subconscious leads to physical ailments. Cardiac stress and hypertension are other health complications that may occur when rage is experienced on a regular basis. Psychopathologies, such as depression and post traumatic stress disorder (PTSD) regularly present comorbidly with rage.
Емдеу түрлері
Дәлелдер көрсеткендей, мінез-құлықтық және когнитивтік терапия әдістері ашу-ызаны бақылауда қиындық көріп жүрген адамдарға көмектеседі. Ашуға бой алдырған адамға көмектесу үшін екі негізгі әдіс – рөлдік ойын және жеке зерттеу. Рөлдік ойын адамды ашуға дейін ызаландырып, содан кейін оны қалай басқаруға болатынын көрсетеді. Көп түрлі когнитивтік терапия – ашумен күресуге көмектесетін тағы бір емдеу түрі. Бұл терапия адамға релаксация техникаларын, мәселелерді шешу дағдыларын және жауап беруді тоқтату әдістерін үйретеді. Бұл терапияның түрі жоғары стресске ұшыраған және ашуға бейім адамдар үшін тиімді екені дәлелденді. Жақында пайда болған жаңа бизнес – ашу бөлмесі, онда адамдар стресті азайту үшін бөлмедегі заттарды қиратып, күшін сарп етеді.
Evidence has shown that behavioral and cognitive therapy techniques have assisted individuals that have difficulties controlling their anger or rage. Role playing and personal study are the two main techniques used to aid individuals with managing rage. Role playing is utilized by angering an individual to the point of rage and then showing them how to control it. Multi modal cognitive therapy is another treatment used to help individuals cope with anger. This therapy teaches individuals relaxation techniques, problem solving skills, and techniques on response disruption. This type of therapy has proven to be effective for individuals that are highly stressed and are prone to rage. An emerging business is the rage room, a place where people relieve their stress by destroying objects within a room.
Психология
Психологтардың пікірінше, ашу – әр адамның бойында туа біткен қасиет. Ашу көбінесе жауырық / эмоционалдық / реактивті агрессияны білдіру үшін қолданылады. Адамның мақтанышына, лауазымына, басқаларды алдау қабілетіне, өзін-өзі алдауға бейім сенімдеріне немесе әлеуметтік-экономикалық жағдайына қауіп туғанда ашу көрінеді. Адамның терең діни сенімдеріне тікелей жауап ретінде туындаған ашу, оның өлім мен өлтімге байланысты қорқынышты басқару қабілетіне байланысты когнитивтік диссонанспен тікелей байланысты болуы мүмкін. Көптеген зерттеушілер индуизм мен буддизмнің реинкарнация және ниббана сияқты ұғымдары өлімге қатысты алаңдаушылықты жеңілдетуге көмектесе ме деп күмәнданады. Coleman және Ka Ying Hui (2012) «Террорды басқару теориясына сәйкес, өлімнен кейінгі өмірге қатысты діни түсініктер адамдарға жеке өлімге қатысты алаңдаушылықты басқаруға көмектеседі» (949) деп мәлімдеді. Бұл діни идеяларға қатысты ашудың себебі – қорқыныш сезімдерін басқара алмау болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, Бушман мен Андерсон сияқты кейбір психологтар, психологияда жиі қолданылатын жауырық/тоналқы дихотомиясы ашуды толыққанды анықтай алмайды деп санайды, өйткені ашу агрессияға ұйтқы болуы мүмкін, кек алуға итермелеуі мүмкін, бірақ ашуға тән импульсивті ойлауды міндетті түрде қамтымайды. Олар Вирджиния Техникалық университетіндегі оқиғада Сеун Хуй Чо, ал Колумбайн орта мектебіндегі оқиғада Эрик Харрис пен Дилан Клебольд сияқты жеке тұлғаларға немесе топтарға назар салады, олардың барлығы зор ашу мен жеккөрушілік сезімдерін бастан өткерді, бірақ олардың жоспарлауы (кейде жылдар бойы), алдын ала ойлау қабілеті және импульсивті мінез-құлықтың болмауы айқын байқалады.
According to psychologists, rage is an in born behavior that every person exhibits in some form. Rage is often used to denote hostile/affective/reactive aggression. Rage tends to be expressed when a person faces a threat to their pride, position, ability to deceive others, self deceptive beliefs, or socioeconomic status. Cases in which rage is exhibited as a direct response to an individual's deeply held religious beliefs, may directly be related to cognitive dissonance in relation to an individual's ability to manage the terror associated with death and dying. Many researchers have questioned whether Hindu/Buddhist concepts, such as reincarnation and nibbâna, help ease death anxieties. Coleman and Ka Ying Hui (2012) stated that "according to the Terror Management Theory, a religious concept of an afterlife helps people manage their personal death anxiety" (949). This suggests that rage, in relation to religious ideas, may stem from an inability to manage feelings of terror. Some psychologists, however, such as Bushman and Anderson, argue that the hostile/predatory dichotomy that is commonly employed in psychology fails to define rage fully, since it is possible for anger to motivate aggression, provoking vengeful behavior, without incorporating the impulsive thinking that is characteristic of rage. They point to individuals or groups such as Seung Hui Cho in the Virginia Tech massacre or Eric Harris and Dylan Klebold of the Columbine High School massacre, all of whom clearly experienced intense anger and hate, but whose planning (sometimes over periods of years), forethought, and lack of impulsive behavior is readily observable.