Кіріспе
Германия мен Польшадағы тарихи аймақ. Жоғарғы Лузатия (Оберлауциц; , ; Łużyce Górne немесе Milsko; ) – Германия мен Польшадағы тарихи аймақ. Солтүстіктегі Төменгі Лузатиямен бірге, ол славяндық Лусици тайпасының атымен аталған Лузатия аймағын құрайды. Лузатияның екі бөлігінде де батыс славян халқының азшылық тобы – сорбтар қоныстанған. Жоғарғы Лузатияның басым бөлігі Германияның Саксония федералды жерінің құрамында, шамамен Баутцен және Гёрлиц аудандарынан тұрады. Солтүстік-батыс шеткі бөлігі, Рюльланд және Теттау маңында, Бранденбург жерінің Обершпревальд Лаузиц ауданына қосылған. Жоғарғы Лузатияның шығыс бөлігі Польшада, Нисса (Ныса) өзенінен шығысқа қарай, Төменгі Силезия воеводалығында орналасқан. Солтүстіктегі Ленница маңындағы шағын жер учаскесі, Польшаның Төменгі Лузатия бөлігімен бірге, Любуш воеводалығына қосылған. Жоғарғы Лузатияның тарихи астанасы – Баутцен/Будышин, ал аймақтағы ең ірі қала – Гёрлиц/Згорзелец, 1945 жылдан бері Германия мен Польша арасында бөлінген. "Лузатия Superior" деген атау алғаш рет 1474 жылғы құжатта тіркелген, ол солтүстіктегі көршілес Төменгі Лузатия жерлерінен алынған, бұл жерлер бастапқыда Лузатия шебі деп аталған. Жоғарғы Лузатия аумағы бұрынғы заманғы жылнамаларда Милско деп белгіленген, ол жергілікті батыс славян Милцени тайпасының құрметіне аталған, кейіннен Будиссин жері деп те аталған.
Upper Lusatia (Oberlausitz ; , ; ; Łużyce Górne or Milsko; ) is a historical region in Germany and Poland. Along with Lower Lusatia to the north, it makes up the region of Lusatia, named after the Slavic Lusici tribe. Both parts of Lusatia are home to the West Slavic minority group of the Sorbs. The major part of Upper Lusatia is part of the German federal state of Saxony, roughly comprising Bautzen district and Görlitz district. The northwestern extremity, around Ruhland and Tettau, is incorporated into the Oberspreewald Lausitz district of the state of Brandenburg. The eastern part of Upper Lusatia is in Poland, east of the Neisse (Nysa) river, in Lower Silesian Voivodeship. A small strip of land in the north around Łęknica is incorporated into Lubusz Voivodeship, along with the Polish part of Lower Lusatia. The historic capital of Upper Lusatia is Bautzen/Budyšin, while the largest city in the region is Görlitz/Zgorzelec, halved between Germany and Poland since 1945. The name Lusatia superior was first recorded in a 1474 deed, derived from the adjacent Lower Lusatian lands in the north, which originally were just called the March of Lusatia. The Upper Lusatian territory was previously referred to as Milsko in contemporary chronicles, named after the local West Slavic Milceni tribe, later also called Land Budissin.
География және табиғат
Геоморфологиялық жоғарғы Лузатия біркелкі Лузатия гранит массивімен қалыптасқан, тек солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерінде жоғарғы Лузатияның құрғақ даласы мен көлді ландшафты Плейстоцен дәуірінде пайда болған. ЮНЕСКО 1996 жылы бұл аймақты биосфералық қорық деп жариялады, әсіресе сусарларды қорғау мақсатында. Орталық бөлігі төбелі, ал оңтүстігі Лузация тауларымен сипатталады, бұл Судет тауларының ең батыс сілемдері.
Таулар мен өзендер
Жоғарғы Лузацияның неміс бөлігінің ең биік жерлері – Zittau таулары (Лузация жотасы), ол Лузация тауларының бір бөлігі болып, оңтүстіктегі Богемия аймағымен (қазіргі Чехия Республикасы) шекара құрайды. Zittau тауларының ең биік нүктелері – Lausche және Hochwald. Жақын орналасқан Лузация таулы аймағына Landeskrone (420 м), Löbauer Berg (448 м), Kottmar (583 м), Czorneboh (561 м), Bieleboh (499 м) және Valtenberg (587 м) кіреді. Дегенмен, тарихи Жоғарғы Лузацияның ең жоғары нүктесі – Польша бөлігіндегі Tafelstein (Tabulový Kámen), ол Smrk (Smrek) тауының шығыс беткейінде, Jizera тауларында орналасқан және Жоғарғы Лузацияның үш елдің шекарасы болатын нүктесі. Жоғарғы Лузациядағы барлық ірі өзендер оңтүстіктен солтүстікке қарай ағады. Батыста, Königsbrück қаласындағы Pulsnitz (Via Regia сауда жолындағы «Жоғарғы Лузация қақпасы») бұрын Саксония сайлаушысының Мейсен жерлерімен шекараны белгілеген. Spree өзені елдің оңтүстігіндегі Лузация таулы аймағынан басталып, Bautzen қаласы арқылы ағады. Lusatian Neisse өзені 1945 жылдан бері Германия мен Польшаның шекарасын құрап келеді. Өзен Чехияның Jizera тауларынан басталып, Zittau маңында Жоғарғы Лузацияға кіріп, Görlitz/Zgorzelec қалаларынан өтіп, Bad Muskau қаласынан Төменгі Лузацияға қарай ағып шығады. Көптеген кіші өзендер «wasser» (су) деп аталады, көбінесе олар ағып өтетін ауылдың атымен бірге айтылады. Жоғарғы Лузацияның Төменгі Силезиямен шығыс шекарасын Kwisa өзені белгілейді, ол Lubań қаласынан өтіп, Силезия жерлеріне қарай солтүстікке Бобр өзеніне құяды. Kamenz және Löbau қалалары арасындағы орталық төбелі Gefilde (Pahórčina) ландшафты егіншілікке өте қолайлы болды және қазір де табысты. 19 ғасырда Жоғарғы Лузацияның солтүстік бөлігінде, шығыста Neisse өзенінің екі жағында және Hoyerswerda аймағында көп мөлшерде қоңыр көмір табылған. Ашық карьерлердегі қазу ескі мәдени ландшафтың үлкен бөлігін жойды. Қазіргі уақытта Польша бөлігіндегі Bogatynia қаласының оңтүстігіндегі Nochten және Turów карьерлері әлі де жұмыс істеп тұр. Көптеген ескі көмір шахталары 1970 жылдардан бері, әсіресе 1990 жылдан кейін, ландшафты жаңартуға баса назар аудара отырып, қайта жаңартылды. Жаңадан пайда болған көлдер қазірдің өзінде аттары беріліп, Лузация көлдері аймағы деп жарнамаланып жүр.
Лузация лигасы
1346 жылы Жоғарғы Лузатия мен Зитаудың бес патшалық қаласы, Явор герцогы Генрихтің қайтысынан кейін Богемияның құрамына өткен, Лузатия лигасын құрды. Қалалардың біріккен күштері қоғамдық тыныштықты сақтап, жергілікті қарақшы барондарды басып тастауға тиіс болды. Бұл сондай-ақ егеменді Король Карл IV-тің де ниетімен сәйкес келіп, ол Лиганы көптеген артықшылықтармен қолдады. Кейінгі кезеңде алты муниципалитет ақсүйектерге қарсы сәтті күресті. Экономикалық өркендеудің нәтижесінде олар саяси ықпалға ие болды. Келесі 200 жылда олар көптеген ауылдарды сатып алып, елдің маңызды бөлігі қалалық кеңестердің тікелей басқаруына көшті. Сонымен қатар, Вайхбильд деп аталатын кеңейтілген муниципалды аймақта, олар жергілікті дворяндықтың және олардың иеліктерінің үлкен бөлігіне қатысты юрисдикцияларын жүзеге асыра алды. XV ғасырдың басында Богемияда гусит революциясы басталғанда, Лига чех реформациясына қарсы тұрды. Император Зигмунд пен Төменгі Лузатия ақсүйектерімен одақтасып, қалалар көтерілісшілерге қарсы соғыс жүргізді. Нәтижесінде Каменц, Рейхенбах және Лёбау, сондай-ақ Зитау және Любань гуситтер тарапынан басылып алынып, қиратылды. Тек Бауцен мен Гёрлиц қалалары ғана қоршауға төтеп бере алды. Гусит соғыстары Жоғарғы Лузатияның Богемия тәжімен байланысын әлсіретті, ал патшалықтың әлсіздігіне байланысты маркграфтықтың ішкі істері патшаның араласуынсыз реттелді. Осы кезеңде Жоғарғы Лузатия Ландтагы (диета) иеліктердің автономиясының басты құралына айналды. 1469 жылы Жоғарғы Лузатия иеліктері тіпті Богемия патшасы Георгий Подебрадийден бөлініп шықты, себебі оның утраквизм діні Рим папасы тарапынан еретик деп айыпталды. Жоғарғы Лузатия оның қарсыласы, Мажар королі Маттиас Корвинге құрмет көрсетті, ол Моравияны, Силезияны және екі Лузатияны жаулап алды, бірақ Богемияда билік жүргізбеді. 1479 жылғы Оломоуц бейбіт шартына дейін, Король Владислав II-мен, Лузация лигасы Маттиас патшаның Богемия тәжі үшін соғысына қатысты. Маттиас өзінің елін тиімді басқаруға тырысты. Сондықтан Силезияда ол Oberlandeshauptmann (Жоғарғы штат губернаторы) лауазымын орнатты, оған екі Лузатия да бағынды. Бұл Жоғарғы Лузатия иеліктері үшін автономияға қауіп деп есептелді. 1490 жылы Маттиас Корвиннің қайтысымен Жоғарғы Лузатия қайтадан Богемия тәжінің құрамына кірді. Маттиас патшаның жек көрілген Ландвогты Георг фон Штайн Бауценс-Ортенбургтен дереу қуылды. 15 ғасырдың соңында маркграфтықтың саяси жүйесі толығымен тұрақтанды. Жоқ патшаның орынбасары болып Ландогт қала берді, ол дәстүрлі түрде Богемия тәжінің ақсүйектерінен таралды. Алайда 1620 жылға дейін тек бір ғана Жоғарғы Лузатия ақсүйегі осы лауазымды иелене алды. Баутцен мен Гёрлицте, сонымен қатар, екі Amtshauptmänner болды. Осы үш лауазым иесі, бірнеше хатшылармен бірге, патшаның бүкіл әкімшілік аппаратын құрады. Елдің билік орталығы Ландтаг жиналысы болды. XV ғасырдан бері билеушілер мен қалалар патшаның келісімінсіз жиналып, шешімдер қабылдай алатын болды. Осылайша, Ландтаг корольден кейін Жоғарғы Лузатияның заң шығарушы органы болды. Қалалардың күші екі дауыс беру ережесін қалыптастырды: ауылдық Ландстенде, Фрайхеррендерден (барондардан), Санкт-Мариенстерн, Санкт-Мариентал, Любаньдегі Магдалиналар монастырынан және Баутцендегі собордан, сондай-ақ рыцарьлардан, Лузация лигасының алты қаласынан тұратын. Қалалар көптеген рыцарьлардың және ақсүйектердің азаматтарына қатысты кең сот билігіне ие болды. Жоғарғы сот – екі эстаттың бірігіп құрған жер және қалалар соты. Апелляция жасамау құқығы бойынша шешім түпкілікті болып, Прагадағы патша сотында өзгертілмейтін. Қалалардың үстемдігі Жоғарғы Лузатия ақсүйектері үшін үлкен мәселе болып қала берді. Мартин Лютер Саксонияның Виттенберг қаласында "Тоқсан бес тезис" атты еңбегін жариялағаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, оның реформациялық идеялары бүкіл Жоғарғы Лузатияға тарады. Гёрлицте, Баутценде және Зитауда 1520 және 1521 жылдары алғашқы протестанттық уағыздар айтылды, бірақ ақсүйектер, қалалық кеңестер және Богемия королі Людовик II оның таралуына кедергі келтіруге тырысты. Алайда Гёрлиц пен Баутценде муниципалдық билік көп ұзамай тұрғындардың қысымына бойын беріп, 1523 және 1524 жылдары протестанттық реформаны ресми түрде қабылдады, бірақ сақтықпен. Бауцендегі Санкт-Петер шіркеуінің бөлімшесі сәтті қарсылық көрсетіп, католиктік дінде қалды. Жалпы алғанда, лютерандық ілімдердің көптеген приходтарда жеңіске жетуіне ондаған жылдар кетті, өйткені Жоғарғы Лузатияда реформаны Богемияның егемендігі емес, жергілікті қалалық кеңестер мен ақсүйектер енгізді.
the rural Landstände, consisting of the Freiherren (barons), the collegiate chapters of St. Marienstern, St. Marienthal, the Magdalene convent in Lubań and the cathedral foundation in Bautzen, as well as the Ritter chivalry,
the six cities of the Lusatian League. The cities had extensive judicial powers over the subjects of many knights and over the nobles themselves. The supreme court was the court of the land and the cities, which was formed together by both estates. According to the privilegium de non appellando, a decision was final and couldn't be changed at the royal courts in Prague. The cities' supremacy remained a thorn in the side of the Upper Lusatian nobility. Only a few years after Martin Luther put up The Ninety Five Theses in Saxon Wittenberg, his Reformative ideas spread all over Upper Lusatia. In Görlitz, Bautzen and Zittau, the first Protestant sermons were preached in 1520 and 1521, although the nobility, the city councils and King Louis II of Bohemia tried to prevent its spread. In Görlitz and Bautzen the municipal authorities however soon conceded the pressure of the population and officially adopted the Protestant Reformation in 1523 and 1524, though only in small cautious steps. In particular, the chapter of St. Peter in Bautzen resisted successfully and remained Catholic. Overall, it took decades until the Lutheran doctrine finally prevailed in most parishes, as in Upper Lusatia not the Bohemian sovereign introduced the Reformation but the local city councils and noble lords.
Габсбургтер монархиясы
1526 жылы Мохач шайқасында король Людовик II қаза тапқаннан кейін, оның Жоғарғы Лузатияны қоса алғандағы тәждік жерлері, марқұм корольдің қарындасы Богемияның Аннасының күйеуі, Габсбургтер әулетінен шыққан заңдас ағасы, Австрияның эрцгерцогы Фердинанд I-ге мұра болып өтті. 1537 жылы ол жасаған жалғыз сапарында аймақтың өкілдерінен құрмет алды; алайда, басқару Дубадан шыққан богемиялық Хофмейстер Здислав Беркаға Баутцендегі Ландвогт ретінде сеніп тапсырылды, ол Лига мен жергілікті ақсүйектер арасында келісімге келе алмады. Король Фердинанд өзі қарама-қайшы шешімдер қабылдады, бұл Жоғарғы Лузация жерлеріндегі үнемі дауды шеше алмады. Ақсүйектердің беделі Мускау, Зейденберг, Хойерсверда және Кенигсбрюк Жоғарғы Лузация аймақтық мемлекеттерінің құрылуымен нығайтылды. Король Фердинанд Осман-Габсбург соғыстарында қолдау мен салықтарға мұқтаж болды және ақсүйектерді ренжітуге немесе таралып келе жатқан протестантизмді күшпен тоқтатуға шамасы жетпеді. Ал Лига, богемиялық утраквистерден айырмашылығы, 1546/47 жылғы Шмалькальдия соғысында бейтараптық сақтады және тіпті король Фердинандтың ағасы, император Карл V-ті реформатор Йоханнес Бугенхагеннің қарсылығына қарамастан, қолдау үшін әскер жинады. Алайда, Лузация Лигасы шешуші Мюльберг шайқасына дейін әскери көмек көрсетуді ұзарта алмады. Ашуланған король Фердинанд Лига өкілдерін Прагадағы богемиялық сотына шақырып, қалаларды ауыр айыппұл төлеуге және олардың мүлігін тәркілеуге үкім шығарды. Сонымен қатар, ол Лиганың барлық жеңілдіктерін жойды, бұл шара кейін ұзақ және қиын келіссөздер арқылы қайта қарастырылуы мүмкін болды. Фердинандтың мұрагері, император Максимилиан II 1564 жылы лютерандық Аугсбургтік Исповеданиесін ресми түрде қабылдады. Дегенмен, Жоғарғы Лузация жерлері көршілес Богемия және Моравиядағы Контрреформация кезінде туындаған қақтығыстардан тыс қалған жоқ.
Саксония
Жоғарғы Лузатия маркграфтығы 1635 жылғы Прага бейбіт шарты бойынша Саксония курфюрсттігіне берілді. 18 ғасырда Варшава мен Дрезденді байланыстыратын екі маңызды жол осы аймақтан өтті. Польша корольдері Август II күшті және Август III осы жолдармен жиі саяхат жасады. Сансыз поляк шенеуніктері де Жоғарғы Лузатияға бірнеше рет келді, ал кейбір поляк ақсүйектері Лузатияда жер иеліктеріне ие болды. Аймақтың Польшамен байланысының айқын қалдығы – 18 ғасылдан қалған, Польша-Литва одағының гербымен безендірілген шақырым тастары, олар аймақтың түрлі қалаларында орналасқан. Осы кезеңде поляк-сорб байланыстары күшейді. Ағарту дәуірімен бірге сорб ұлттық жаңаруы басталды және германизацияға қарсылық пайда болды. Наполеон соғыстары кезінде, 1813 жылы, аймақта поляк әскерлері орналасты, ал Зиттауда екі поляк әскери бөлімі құрылды: Ян Генрих Дембровский дивизиясының 1-ші атты әскери артиллерия ротасы және князь Юзеф Понятовскийдің VIII корпусының 2-ші атты әскери артиллерия ротасы. 1815 жылғы Вена конгресінің қорытынды актісіне сәйкес, Жоғарғы Лузатияның солтүстік-шығыс бөлігі Саксония Корольдігінен Пруссия Корольдігіне өтті. Жаңа шекара сызығы солтүстік-батыста Руландтан оңтүстік-шығыстағы Сейденбергке (Завидов) дейін, Богемия шекарасына дейін созылды. Оның солтүстігіндегі Жоғарғы Лузатия аумағы, яғни Хойерсверда, Ротенбург, Гёрлиц және Лаубан (Любань) округтері Пруссияның Силезия провинциясына қосылды. Бұл аймақ бұрын тарихи Силезиямен байланысты болмаса да, оны әлі де "Силезия Жоғарғы Лузатиясы" (Schlesische Oberlausitz) деп атайды, мысалы, жергілікті евангелистік шіркеу. 1840 жылдары поляк романтик ақыны Будиссинде Stadło поляк газетін шығарып, сорбтармен ынтымақтастықта жұмыс істеді. Соғыс аралық кезеңде Германия үкіметі славяндық тектің іздерін жою мақсатымен Лузатиядағы жер аттарын өзгертуге масштабты науқан жүргізді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген тарихи аттар қайта орнатылса да, кейбіреулері сақталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер поляк соғыс тұтқындары мен азаматтарды, сондай-ақ француз, бельгиялық, британдық, австралиялық, жаңа зеландиялық, канадалық, оңтүстік африкалық, итальяндық, серб, советтік, словак және американдық соғыс тұтқындарын бірнеше мәжбүрлі еңбек лагерьлерімен бірге әскери тұтқындар лагерьлерінде ұстады. Гёрлиц пен Зиттауда, сондай-ақ Гросс Розен концлагерінің бірнеше бөлімшелерінде де бірнеше нацистік түрмелер мен мәжбүрлі еңбек лагерьлері болды, ондағы тұтқындардың көп бөлігі еврейлер, поляктар және орыстар, сондай-ақ француздар, италиялықтар, югославтар, чехтар, бельгиялықтар және т.б. болды. Соғыс кезінде поляктар Германия жеңілгеннен кейін сорбтарға Польша немесе Чехословакия шекарасында, немесе Польшамен одақтасқан тәуелсіз сорб мемлекеті ретінде еркін ұлттық дамуға мүмкіндік беру қажет деп мәлімдеді. 1945 жылдың басында Шығыс майданы Лузатияға жетті, совет және поляк әскерлері немістерді жеңіп, аймақты басып алды. 26 сәуірде, Хоркада немістер польшалық 9-шы бронетанкті дивизиясының далалық госпиталінің колоннасын қырғынға ұшыратып, көбінесе жараланған сарбаздар мен медициналық қызметкерлерді, шамамен 300 соғыс тұтқынын өлтірді (поляк соғыс тұтқындарына қатысты немістердің жасаған қатыгездіктеріне қараңыз).
Соғыстан кейінгі
1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Шығыс Германия мен Польша арасындағы шекара Одер-Найс сызығы бойынша белгіленді. Бұл жаңа шекара екі елдің арасында тарихи Жоғарғы Лужица аймағын бөліп тастады. 1949 жылдан бастап 7000-ге дейін гректер мен македониялықтар, Грекия азамат соғысының қашқындары, Згорзелец және Любань қалаларына қоныстанды, алайда көптегені Польшаның басқа аймақтарына көшіп кетті.
Тұрғындар саны
Бүгінде Жоғарғы Лузатияда шамамен 780 000 адам тұрады, олардың шамамен 157 000-ы Польшаның Нейсе өзенінің шығысындағы бөлігінде тұрады. Елдің бір бөлігі сорбтардың қоныстану аймағына жатады. Каменц, Баутцен және Хойерсверда арасында шамамен 20 000 адам сорб тілінде сөйлейді. Дегенмен, неміс халқы мәдени тұрғыдан біртекті емес, және мәдени шекаралар әртүрлі диалектілік топтар арқылы анық көрінеді. Баутцен аймағында стандартты неміс тілі кең таралған, ал оңтүстікте неміс тілінің Жоғарғы Лузатия диалектісі (Оберлаузиц) қолданылады. Шығыс бөліктерінде әлі де силезия тілінде сөйлейтіндер бар. Халық тығыздығы ең жоғары Görlitz/Zgorzelec поляк-неміс егіз қаласында. Қазіргі уақытта онда 91 000 адам тұрады, оның 33 000-ы Польша бөлігінде. Жоғарғы Лузатияның неміс бөлігінде халық саны 1990 жылдардан бері азайып келеді. Шығыс Саксониядағы жоғары жұмыссыздық деңгейіне байланысты жастар аймақты тастап кетіп жатыр. Бұл және төменгі туу көрсеткіші халықтың қартаюына алып келді. Жұмыс орындарының жетіспеуі салдарынан, шетелден келушілердің ағыны сезілмейді. Жоғарғы Лузатияның поляк бөлігі, Zgorzelec, Lubań және Bogatynia қалаларынан басқа, сирек қоныстанған және Польшаның экономикалық жағынан әлсіз аймағына жатады: тек Turów көмірлік электр станциясы ғана көптеген өнеркәсіптік жұмыс орындарын ұсынады.
Көрікті жерлер
Бұл аймақ түрлі билеушілік кезеңдерден қалған сәулет өнерінің байлығымен ерекшеленеді, оның ішінде чех, поляк, неміс және венгр стильдері готикадан бастап, Ренессанс және барокко арқылы қазіргі заманғы сәулетке дейін дамыған. Бад-Мускау (Мужаков) және Ленницадағы Мускау паркі – ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасы және Польшаның тарихи ескерткіші. Польшаның ең көне ағашы, 1200 жылдан астам ғасырлық Генриков шаған (Cis henrykowski) Генриков Любанскиде, Жоғарғы Лужияда орналасқан. Аймақтың тарихына арналған негізгі мұражайлардың қатарында Баутцендегі сорб мұражайы (Сербский музей Будышин) және Згорзелецтегі Лужицкие мұражайы ("Лужия мұражайы") бар. Згорзелецте Польшаның ең ірі әскери зираттарының бірі орналасқан.
Спорт
Ең табысты спорт командаларының бірі – «Туров Згорзелец», 2013–14 жылғы Польша баскетбол чемпионатының жеңімпазы және бұрынғы Еуролига мен Еурокубок баскетбол турнирлерінің қатысушысы.