Төменгі Лужица аймағының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Германия мен Польшадағы тарихи аймақ.

Төменгі Лузатия (Niederlausitz; ; ; Łużyce Dolne;) – Орталық Еуропадағы тарихи аймақ, Германияның Бранденбург штатының оңтүстік-шығысынан Польшаның Любуш воеводшасының оңтүстік-батысына дейін созылады. Оңтүстіктегі көршілес Жоғарғы Лузатия сияқты, Төменгі Лузатия да батыс славян сорбтарының қоныстанған аймағы болып табылады, олардың қауіпті жағдайдағы Төменгі сорб тілі Жоғарғы сорб және польша тілдерімен байланысты.

География

Бұл Солтүстік Еуропа жазығының (Солтүстік жазық) ішіндегі сирек қоныстанған аймақ, оған кең қарағай ормандары, қырақты далалар және шалғындықтар тән. Солтүстік жағынан Шпрее өзенінің орталық бөлігі, Швилохзее көлі және Одер арқылы Фюрстенбергтен Хлебовоға дейінгі шығыс жалғасымен шектеледі. Люббен мен Коттбус арасындағы мұздық аңғарында Шпрее өзені Шпреевальд ("Шпрее ормандары") жағалау орманына бөлінеді. Басқа өзендерге Берсте және Ольсе салалары, сондай-ақ 1891 жылы ашылған Шлаубе және Одер-Шпре каналы жатады. Шығыс жағынан Бобр өзені Лагодадан Крыштовице арқылы тарихи Жара қаласына дейін Төменгі Силезия жерлерімен шекара құрайды. Батыста Дахме өзенінің жоғарғы ағысы Голссенге дейін бұл аймақты бұрынғы Сайкс Виттенбергтің саксондық жерлерінен бөліп тұрады. Төменгі және Жоғарғы Лузатия арасында Гренцвалл деп аталатын төбелі аймақ орналасқан (сөзбе-сөз "шекаралық қоршау", бірақ іс жүзінде бұл мореналық тізбек), ол Флеминг даласының шығыс жалғасы. Орта ғасырларда бұл аймақта тығыз орман болғандықтан, ол азаматтық және әскери көліктер үшін үлкен кедергі болып келді. Бүгінде бұл аймақ шамамен Бранденбург және Саксония штаттарының шекарасына сәйкес келеді. 19-шы ғасырдың көп бөлігінде және 20-шы ғасыр бойында Төменгі Лузатия лигнит (қоңыр көмір) өнеркәсібімен және кең ауқымды ашық карьерлерді пайдаланумен қалыптасты. Осының салдарынан аймақтың 100-ден астам ауылы – олардың көптегені сорбтардың қоныстану аймағында – зақымдалды немесе жойылды, әсіресе Шығыс Германия билігінің бұйрығымен. Бұл процесс әлі де жалғасуда, әсіресе EPH басқаратын Йеншвальде электр станциясының маңында. Қазір тозығы жеткен ашық карьерлер туризмді тарту мақсатымен жасанды көлдерге айналдырылуда, ал аймақ қазір Лаузицер көлдері аймағы (Lausitzer Seenland) деп аталады. Бүгінде аймаққа Бранденбург штатының Обершпревальд-Лаузиц және Шпре-Нейсе аудандары, сондай-ақ Эльба-Эльстер, Дахме-Шпревальд және Одер-Шпре аудандары кіреді. Коттбус, Люббен және Люккаудың тарихи астаналарынан басқа, Калау, Добелуг-Кирххайн, Финстервальде, Форст, Губен/Губин, Лаухаммер, Люббенау, Зенфтенберг, Спремберг, Ветшау және Жара қалалары да маңызды орындар болып табылады. 1945 жылдан бері, Одер-Нейсе сызығының шығысындағы Лузатияның шағын бөлігі Польшаға қосылғаннан кейін, Жара Польша Лузатиясының астанасы ретінде танылды.

This sparsely inhabited area within the North European Plain (Northern Lowland) is characterised by extended pine forests, heathlands and meadows. In the north it is confined by the middle Spree River with Lake Schwielochsee and its eastern continuation across the Oder at Fürstenberg to Chlebowo. In the glacial valley between Lübben and Cottbus, the Spree River branches out into the Spreewald ("Spree Woods") riparian forest. Other rivers include the Berste and Oelse tributaries as well as the Schlaube and the Oder–Spree Canal opened in 1891. In the east, the Bóbr River from Łagoda via Krzystkowice down to the historic town of Żary forms the border with the lands of Lower Silesia. In the west the course of the upper Dahme River down to Golßen separates it from the former Electoral Saxon lands of Saxe Wittenberg. Between Lower and Upper Lusatia is a hill region called the Grenzwall (literally "border dike", although it is in fact a morainic ridge), the eastern continuation of the Fläming Heath. In the Middle Ages this area had dense forests, so it represented a major obstacle to civilian and military traffic. Today it is roughly congruent of the border between Brandenburg and the state of Saxony. In the course of much of the 19th and the entire 20th century, Lower Lusatia was shaped by the lignite (brown coal) industry and extensive open pit mining, by which more than 100 of the region's villages—many of them within the Sorbian settlement area—were damaged or destroyed, especially by order of East German authorities. While this process is still going on, most notably around Jänschwalde Power Station, run by EPH, some now exhausted open pit mines are being converted into artificial lakes, in the hope of attracting tourism, and the area is now referred to as the Lusatian Lake District (Lausitzer Seenland). Today the area comprises the Brandenburg districts of Oberspreewald Lausitz and Spree Neiße with the unitary authority of Cottbus, as well as parts of Elbe Elster, Dahme Spreewald, and Oder Spree. Important towns beside Cottbus and the historic capitals Lübben and Luckau include Calau, Doberlug Kirchhain, Finsterwalde, Forst, Guben/Gubin, Lauchhammer, Lübbenau, Senftenberg, Spremberg, Vetschau, and Żary. Since 1945, when a small part of Lusatia east of the Oder–Neisse line was incorporated into Poland, Żary has been touted as the capital of Polish Lusatia.

Тарих

Төменгі Лузатияның аумағы шамамен 965 жылы Сале және Бобр өзендері арасындағы шығыс Лузатия маршымен немесе Саксонияның шығыс маршымен сәйкес келеді. Бұл аймақ 939 жылдан бастап Полабиялық славяндарға қарсы жорықтары кезінде саксон графы Геро басып алған кең Марка Геронистен бөлініп шықты. Одо I алғашқы маркграф болды, ал оның ізбасары Геро II 1002 жылдан бастап Польша герцогы Болеслав I Хробридің бірнеше шабуылына тап болды. Бұл шабуылдар 1018 жылғы Баутцен келісімімен аяқталды, нәтижесінде Польшаға Шығыс Лузатияның үлкен бөлігі берілді. Император Конрад II 1031 жылы осы аумақтарды қайта басып алды. 1136 жылы Веттин әулетінен шыққан Мейссен маркграфы Конрад Ұлы да Лузатия маршын иеленді. 13 ғасырдың басында Төменгі Лузатия Генрих Бородатый басшылығымен Польшаға толығымен немесе ішінара қосылды. Кейін бұл аймақ 1303 жылы билік еткен Веттин әулетінен Бранденбургтың Аскан маркграфтарына өтті. Орта ғасырлардан бастап ғасырлар бойы сауда гүлденді, және бірнеше маңызды сауда жолдары Төменгі Лузатия арқылы өтіп, батыстағы неміс мемлекеттерін, шығыстағы Польшаны және оңтүстіктегі Богемияны байланыстырды. 1319 жылы Төменгі Лузатияның оңтүстік бөлігі, Żary және Komorów Zły қалаларымен бірге, фрагменттелген Пяст Польшасының оңтүстік-батыс бөлігі болған Явор герцогтігінің құрамына кірді. 1319 жылы Губин Богемия королі Иоаннның сәтсіз қоршауына тап болды. 1324 жылы солтүстік бөлігі Виттельсбах әулетіне өтті. 1364 жылдан бастап бүкіл Төменгі Лузатия Явор-Свидница герцогтігінің билігінде болды, ал герцог Болко II Кішінің қайтысынан кейін ол Богемия Корольдігіне (Чехия) өтті. 1367 жылы электор Отто V оны Люксембург императоры Карл IV-ке сатты, ол Төменгі Лузацияны Богемия тажына қосты. Карлдың әкесі, Богемия королі Иоанн, Баутцен және Гёрлицтің маңындағы оңтүстік аумақты иеленді, ол Жоғарғы Лузатия деп аталды. Бұрынғы Коттбус иелігі 1455 жылы Бранденбургке өтті және Богемия Корольдігінің ішінде эксклав болып қалды. Екі Лузатия да Люксембург, Ягеллон және 1526 жылдан бастап Габсбург әулеттерінің билігімен Богемияның жеке жерлерін құрады. Реформация кезінде халықтың басым көпшілігі протестант дініне көшті. Богемия дәуірі 1635 жылғы Прага бейбітшілігінде Хабсбург императоры Фердинанд II-нің Лузатияны Саксония электоры Иоанн Георгий I-ге Отыз жылдық соғыстағы қолдауы үшін беруімен аяқталды, осылайша жерлер Веттин әулетіне қайта оралды. 18 ғасырда Варшава мен Дрезденді байланыстыратын екі негізгі жолдың бірі осы аймақтан өтті, және Польша патшалары Август II Күшті және Август III осы жолмен жиі сапар шекті. Көптеген поляк шенеуніктері де бірнеше рет Төменгі Лузатия арқылы өтті, ал кейбір поляк ақсүйектері Лузатияда меншік иеліктеріне ие болды. Аймақтың Польшамен байланысының айқын қалдығы - 18 ғасырдың басындағы Польша-Литва одақтастығының елтаңбасымен безендірілген, аймақтың әртүрлі қалаларында орналасқан километрлік белгілер. Сол кезеңде поляк-сорб байланыстары күшейді. Ағарту дәуірінде сорб ұлттық қайта өркендеуі басталды және германизацияға қарсылық пайда болды. Саксония Корольдігі Наполеонның жағында болғандықтан, 1815 жылғы Вена конгресінде Төменгі Лузатияны Пруссияға беруге мәжбүр болды, содан кейін аумақ Бранденбург және Саксония провинцияларының құрамына енді. Польшаның Ноябрь көтерілісінің сәтсіз көтерілісшілерінің Польшаны Бөлінуден Ұлы Көші-қонға дейінгі негізгі қашу жолдары Люббен және Луккау арқылы өтті. Соғыс аралық кезеңде поляктар мен сорбтар Германиядағы ұлттық азшылықтар қауымдастығының құрамында тығыз ынтымақтастық жасады, бұл қауымдастық 1924 жылы Германиядағы поляктар одағының бастамасымен құрылды. Төменгі Лузатияда әлі де Клетвиц сияқты елеулі поляк қауымдастықтары болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер Сталаг III B, Oflag III C және Oflag 8 лагерьлерін құрып, жұмыс істеді, бұл лагерьлер поляк, француз, бельгиялық, серб, британдық, австралиялық, жаңа зеландиялық, совет, американдық, голланд және итальяндық әскери тұтқындарды және аймақтағы бірнеше мәжбүрлі еңбек лагерьлерін, соның ішінде Луккау мен Коттбустағы түрмелерді, әйелдерге арналған түрмені және Грос Розен концентрациялық лагерінің бірнеше лагерьлерін қамтыды, олардың тұтқындары еврей әйелдері мен поляк, француз, совет, хорват және чех еркектері болды. Соғыс кезінде поляктар Германия жеңілгеннен кейін сорбтарға Польша немесе Чехословакия шекарасында немесе Польшамен одақтас тәуелсіз сорб мемлекеті құруға мүмкіндік беру керектігін мәлімдеді. 1945 жылғы Потсдам конференциясының нәтижесінде Одер-Найссе шекарасы белгіленді, нәтижесінде Найссе өзенінің шығысындағы жерлер Польшаның құрамына қайта кірді, ал қалған неміс халқы Советтік билік орнатқан коммунистік билік тарапынан Потсдам келісіміне сәйкес қуылды, ал батыс бөлігі де коммунистік Шығыс Германияның құрамына кірді.

The area of Lower Lusatia roughly corresponds with the eastern March of Lusatia or Saxon Eastern March between the Saale and Bóbr rivers, which about 965 was severed from the vast Marca Geronis, conquered by the Saxon count Gero in the course of his campaigns against the Polabian Slavs from 939 onwards. Odo I became the first margrave; his successor Gero II from 1002 onwards had to face several attacks by Polish duke Bolesław I Chrobry, which did not end until the 1018 Treaty of Bautzen, which ceded large parts of eastern Lusatia to Poland. Emperor Conrad II reconquered the territories in 1031. In 1136 Conrad the Great of the House of Wettin, margrave of Meissen, also received the March of Lusatia. In the early 13th century, Lower Lusatia was either entirely or partly, reintegrated with Poland under Henry the Bearded. Later on, it was once again lost to the Wettin dynasty, who ruled it until in 1303 it was acquired by the Ascanian margraves of Brandenburg. For centuries, from as early as the Middle Ages, trade flourished, and several important trade routes ran through Lower Lusatia, connecting German states in the west, Poland in the east and Bohemia in the south. In 1319, the southern portion of Lower Lusatia with the towns of Żary and Komorów Zły (now link=no, ) became part of the Duchy of Jawor, the southwesternmost duchy of fragmented Piast ruled Poland. In the northern part, in 1319, Gubin was unsuccessfully besieged by King John of Bohemia, In 1324, the northern part passed to the House of Wittelsbach. From 1364, entire Lower Lusatia was ruled by the Duchy of Jawor Świdnica, and after the death of Duke Bolko II the Small it passed to the Kingdom of Bohemia (Czechia). In 1367 Elector Otto V sold it to Emperor Charles IV of Luxembourg who incorporated Lower Lusatia into the Bohemian Crown. Charles' father King John of Bohemia had already acquired the adjacent territory to the south around Bautzen and Görlitz, which became known as Upper Lusatia. The former Lordship of Cottbus was acquired by Brandenburg in 1455 and remained an exclave within the Bohemian kingdom. Both Lusatias formed separate Bohemian crown lands under the rule of the Luxembourg, Jagiellon and—from 1526—Habsburg dynasties. In the course of the Reformation the vast majority of the population turned Protestant. The Bohemian era came to an end when Emperor Ferdinand II of Habsburg ceded the Lusatias to Elector John George I of Saxony under the 1635 Peace of Prague in return for his support in the Thirty Years' War; thus the lands returned to the House of Wettin. One of the two main routes connecting Warsaw and Dresden ran through the region in the 18th century and Kings Augustus II the Strong and Augustus III of Poland often traveled the route. Numerous Polish dignitaries also traveled through Lower Lusatia on several occasions, and some Polish nobles owned estates in Lusatia. A distinct remnant of the region's ties to Poland are the 18th century mileposts decorated with the coat of arms of the Polish–Lithuanian Commonwealth located in various towns in the region. Polish Sorbian contacts increased in that period. With the Age of Enlightenment, the Sorbian national revival began and resistance to Germanization emerged. As the Kingdom of Saxony had sided with Napoleon it had to cede Lower Lusatia to Prussia in the 1815 Congress of Vienna, whereafter the territory became part of the Province of Brandenburg and the Province of Saxony. One of the main escape routes for insurgents of the unsuccessful Polish November Uprising from partitioned Poland to the Great Emigration led through Lübben and Luckau. In the interbellum, the Poles and Sorbs in Germany closely cooperated as part of the Association of National Minorities in Germany, established at the initiative of the Union of Poles in Germany in 1924. There were still notable Polish communities in Lower Lusatia, such as Klettwitz (, link=no). During World War II, the Germans established and operated the Stalag III B, Oflag III C and Oflag 8 and prisoner of war camps for Polish, French, Belgian, Serbian, British, Australian, New Zealander, Soviet, American, Dutch and Italian POWs with several forced labour subcamps in the region, several Nazi prisons with multiple forced labour subcamps, including in Luckau and a prison solely for women in Cottbus, and several subcamps of the Gross Rosen concentration camp, the prisoners of which included Jewish women and Polish, French, Soviet, Croatian and Czech men. During the war, the Poles postulated that after the defeat of Germany, the Sorbs should be allowed free national development either within the borders of Poland or Czechoslovakia, or as an independent Sorbian state in alliance with Poland. With the implementation of the Oder–Neisse line by the 1945 Potsdam Conference, the lands east of the Neisse river became again part of Poland, and the remaining German population was expelled by the Soviet installed Communist authorities in accordance with the Potsdam Agreement, whereas the western part became part of also Communist East Germany.

Елтаңба

Төменгі Лузация бұқасы алғаш рет 1363 жылы құжаттамаланған. 1378 жылы император Карл IV қайтыс болғаннан кейін, ол күміс фонда (ақ түс) қызыл түсте (алқаптың ішінде) пайда болды, бұл Луккау қаласының гербіне ұқсас, онда бұқаның мүйіздері мен аяқтары алтыннан жасалған және ол көрерменге қарап басын бұрады. 600 жылдан астам уақыт өткен соң, ол әлі де Төменгі Лузацияның елтаңбасы ретінде қолданылуда.

Мәдениет

Өңір тарихына арналған маңызды мұражайлардың ішінде Котбұстағы сорб мұражайы (Serbski muzej Chóśebuz) және Жари қаласындағы Музем Погранича Шлёнско-Лужицкого ("Силизия-Лужица шекарасы мұражайы") бар.

Ас мәзірі

Жары – бұл kiełbasa żarskaның, жергілікті kiełbasa түрінің бастау орны, ал Губин аймағы – губинка шабдалының өсірілетін жері. Екеуі де Польша Ауыл шаруашылығы және ауылдық даму министрлігімен ресми түрде қорғалатын дәстүрлі тағамдар.