Солтүстік аймақтық жолақ 1970ж. ауыл шаруашылығын дамыту үшін құрылды. Избал және Гватемала департаменттеріндегі қасиетті тұзды сулар, Atz’am құдайына сиыну.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік көлденең жолағы 1970 жылы генерал Карлос Арана Осорио үкіметі кезінде 60–70 заң шығарушы декретімен ауыл шаруашылығын дамыту мақсатында ресми түрде құрылды. Декретте нақты былай делінген: "Хуэуэтенанго департаментінің Сан-Ана-Хуиста, Сан-Антонио-Хуиста, Нентон, Жакальтенанго, Сан-Матео Икстатан және Санта-Крус-Барильяс муниципалитеттерінде; Кише департаментінің Чажуль және Сан-Мигель Успатан муниципалитеттерінде; Альта-Верапас департаментінің Кобан, Чисек, Сан-Педро Карча, Ланкуин, Сенаху, Кахабон және Чахал муниципалитеттерінде, сондай-ақ Изабал департаментінің барлық аумағында Ауыл шаруашылығы дамыту аймақтарын құру – бұл қоғамдық мүддеге және ұлттық төтенше жағдайға жатады."
The Northern Transversal Strip was officially created during the government of General Carlos Arana Osorio in 1970, by Legislative Decree 60–70, for agricultural development. The decree literally said: "It is of public interest and national emergency, the establishment of Agrarian Development Zones in the area included within the municipalities: San Ana Huista, San Antonio Huista, Nentón, Jacaltenango, San Mateo Ixtatán, and Santa Cruz Barillas in Huehuetenango; Chajul and San Miguel Uspantán in Quiché; Cobán, Chisec, San Pedro Carchá, Lanquín, Senahú, Cahabón and Chahal, in Alta Verapaz and the entire department of Izabal."
Тұз
Жер астынан бірнеше қасиетті құдықтар арқылы аса қаныққан тұзды су шығады. Тарихи деректерге сүйенсек, Сан-Матео Икстатанға сол жерде өндірілетін тұзды іздеп көптеген адамдар келген. Көптеген адамдар тұз құдайы Атзамға дұға ету үшін құдықтардың алдына жиналады. Әйелдер тұзды суды пластик бөшкелерге салып, таудың ұзын беткейіне көтеріп әкеледі, оны сол күйінде қолданады немесе қайнатып, дәмді ақ тұз жасайды. Тұз ең танымал K'ik' Atz'am, Sal Negra немесе қара тұз ретінде белгілі. Оны қаладағы бірнеше әйел тұзды суды қайнатқанда құпия ингредиент қосып дайындайды. Қара тұз өте дәмді және жоғары бағаланады. Оның асқазан ауруларын және бас ауруларын емдеуге емдік қасиеттері бар делінеді. Құдықты әкімшілік басқарады және ол дүйсенбіден сенбіге дейін сағат 13:00-ден 17:00-ге дейін ашық.
Highly saturated salt water comes from the ground in several sacred wells. Historically, it is said that many traveled through San Mateo Ixtatán seeking the salt produced there. Many gather to pray in front of the wells to the goddess of salt, Atz’am. Women haul the salt water up the long mountainside in plastic jugs where they use it as is or boil it to make a tasty, white salt. The salt is most famous as K'ik' Atz'am, Sal Negra or black salt. This is made by a few women in the town by adding a secret ingredient to the salt water as it boils. The black salt is very tasty and highly prized. It is said to have curative powers for the treatment of stomach ailments and headache. The well is managed by the mayor's office and is open from Monday through Saturday from 1 to 5 pm.
Археологиялық орындар
Сан-Матео Икстатан қаласында қорғалған, бірақ қазба жұмыстары жүргізілмеген археологиялық ескерткіштер бар. Ең ірісі "Йол К'у" деп аталады, ол "Күн ішінде" немесе "Ваджакладжун" – "он сегіз" деген мағынаны білдіреді. Ол төрт үлкен үйіндімен қоршалған, жарға орналасқан және тамаша көрініс ашады. Бұл астрономиялық ғибадатхана болған деген пікір бар. Тағы бірі, "К'атепан", аңғардың екінші жағынан "Йол К'у"дан көрінеді және Чуж тілінде "ескі ғибадатхана" дегенді білдіреді. Ол Сан-Матеодан солтүстікке қарай жатыр.
Within the town of San Mateo Ixtatán, there are protected, but not excavated archaeological sites. The largest one is known as Yol K'u meaning within the Sun or Wajxaklajun meaning eighteen. It is spectacularly situated on a promontory, surrounded by four large mounds. It is said to have been an astronomical temple. Another, K'atepan, can be seen from Yol K'u on the other side of the valley and means old temple in the Chuj language. It lies just north of San Mateo.
Киім-кешек
Сан-Матео Икстатанның ерлер мен әйелдерге арналған дәстүрлі киімдері әлі де қауымда кездеседі. Ерлер жүннен жасалған капишай (capixay) киеді. Ол қоңыр немесе қара қой жүнінен тоқылған екі бөліктен тігіледі, бүйірлері қосылып, қолға арналған тесіктер қалдырылады. Әйелдер дәстүрлі түрде корте (corte) немесе майялық белдемшесін орап киеді. Ол көбінесе ақ, сары және жасыл жолақтармен безенілген, жарқын қызыл түсті негізден тұрады. Олар шаштарына мақтадан жасалған шарф байлайды. Әйелдердің хуипилі (huipil) – көп түсті, қолмен тоқылған мақтадан жасалған, тігілген жағалы пончо.
Traditional clothing of San Mateo Ixtatán for men and women is still seen within the community. The men use a woollen capixay. It is made of two woven pieces of brown or black sheep's wool, sewn together on the sides leaving the sleeves open for the arms. The women traditionally wear a corte or long, Mayan wrap around skirt. It is generally a bright red base patterned with white, yellow and green stripes. Cotton scarves are tied in their hair. The woman's huipil'' or top is a brightly multi colored, hand woven cotton poncho with a lacy collar.