Ауғанстандағы Мунжи тілі

Кіріспе

Ауғанстанда сөйленетін иран тілі, қытай-тибет тілі.

Мунжи тілі (مونجی), сондай-ақ Мунджани (مونجانی, Munjani: منجاني ألڤزأن), Мунжан (مونجهان) және Мунживар тілі деп те аталады. Бұл Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы Бадахшан провинциясының Куран ва Мунжан ауданындағы Мунжан аңғарында сөйленетін памир тілі. Ол Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва аймағындағы Гарам Чашманың батысында, Читралдың Жоғарғы Лоткох аңғарында сөйленетін Идга тіліне ұқсас. Тарихи тұрғыдан алғанда, Мунжи тілі қазір жойылған Бактрия тілімен ең жақын тілдік байланысқа ие. Гарам Чашма аймағы Кеңес-Ауған соғысы кезінде маңызды рөл атқарды. Басқыншылық кезінде совет әскерлері Пәкістанның Читралын Ауғанстанның Бадахшанынан бөліп тұрған Дора өткелі арқылы қару-жарақ пен адамдардың тасымалдануын тоқтата алмады. Мамалға және Мунжан аңғарларында сөйленетін екі диалект – солтүстік және оңтүстік диалекттері бір-бірінен ерекшеленеді. Ауғанстандағы соғыс Мунжи тілді халықты қауіпсіз аймақтарға қашуға мәжбүрлегеннен кейін, тіл Читралдың кейбір бөліктеріне тарады. Аймақта Дари тілі басым болғанымен, Мунжи тіліне деген көзқарас өте жағымды, ал тілдес адамдардың көпшілігі оның қолданылуының азаятынын күтпейді.

Әуелі дауыстылар

Мунжи тілінде 8 дауысты фонема бар, олар [ə], [a], [ɔ], [ʊ], [u], [ɪ], [ɛ], [i]. Осы дауыстылардың бесеуі – [i], [u], [ɛ], [ɔ], [a] – дыбысталуында ұзартылған. Ал үш ортаңғы дауысты – [ɪ], [ʊ], [ə] – қысқа болып айтылады. Қысқа дауыстылар басылмаған буындарда бейтараптанады, сондықтан тіпті ана тілінде сөйлейтіндердің өзі қолданылып жатқан дауыстының нақты қайсы екенін білмейді. Әліпби парсы әліпбиінен алынған, бірақ қосымша 10 әріптен тұрады. Бұл әріптердің кейбіреулері парсы тілінде (дари) жоқ фонемаларды көрсетеді, ал басқалары дауысты және қосымша фонемаларды жақсырақ түсіну және оларды айқын ету үшін нақтылайды. TransliterationForms Unicode NotesIsolatedFinalMedialInitial O o U+0622U+0627 [ɔ] дауысты фонемасы сөздің басында «O» арқылы, ал сөздің ортасында немесе соңында «o» арқылы көрсетіледі. Ā ā U+0623 Мунжи тіліне ғана тән, парсы (дари) тілінде қолданылмайды. Түркімен жазуында да осындай әріп бар. [ä] дауыстысы сөздің басында, ортасында немесе соңында «Ā» арқылы көрсетіледі. / A a / U u / I i U+0627 Сөздің басындағы әліф әрпі екі мақсатқа қызмет етеді. Біріншіден, ол [u], [i] немесе [ɛ] дауыстыларының алдында келеді. Екіншіден, ол Мунжи тілінің үш қысқа дауыстысының – [ə], [ʊ] және [ɪ] – диакритикалық белгілерін тасымалдаушы ретінде әрекет етеді. B b U+0628 P p U+067e T t~ U+062a S s U+062b Тек араб тілінен алынған сөздерде қолданылады. J̌ ǰ U+062c Č č U+0686 H h ~ U+062d Тек араб тілінен алынған сөздерде қолданылады. X x U+062e C c U+0685 Мунжи тіліне ғана тән, парсы (дари) әліпбиінің бөлігі емес. Пашту, ховар, шугни және вахани жазуларында да осындай әріптер бар. D d U+062f Z z U+0630 Тек араб тілінен алынған сөздерде қолданылады. R r U+0631 Z z U+0632 Ž ž~ U+0698 S s U+0633 Š š U+0634 X̌ x̌ U+069a Мунжи тіліне ғана тән, парсы (дари) әліпбиінің бөлігі емес. Пашту, шугни және вахани жазуларында да осындай әріптер бар. S s U+0635 Тек араб тілінен алынған сөздерде қолданылады. Z z U+0636 Тек араб тілінен алынған сөздерде қолданылады. T t U+0637U Тек араб тілінен алынған сөздерде қолданылады. Z z U+0638 Тек араб тілінен алынған сөздерде қолданылады. / U+0639 Тек араб тілінен алынған сөздерде қолданылады. Gh gh U+063a F f U+0641 V v U+06a4 Мунжи тіліне ғана тән, парсы (дари) әліпбиінің бөлігі емес. Шугни, вахани және Ауғанстаннан тыс жерлердегі басқа жазуларда да осындай әріптер бар. Q q U+0642 K k U+06a9 Ḱ ḳ ~ U+0762 Мунжи тіліне ғана тән, парсы (дари) әліпбиінің бөлігі емес. Басқа жазуларда мұндай әріп жоқ. G g U+06af Ǵ ǵ ~ U+06B1 Мунжи тіліне ғана тән, парсы (дари) әліпбиінің бөлігі емес. Басқа жазуларда мұндай әріп жоқ. L l U+0644 M m U+0645 N n U+0646 W w U+0648 Ū ū U+0624 Мунжи тіліне ғана тән, парсы (дари) тілінде қолданылмайды. Дауыстыны білдіреді, ал сөз осы дауысты фонемамен басталғанда, әріптің алдында әліф болуы керек. H h ~ U+0647 A a Тек сөздің соңында ғана бұл әріп [ə] дауысты фонемасын көрсетеді. Сөздің ортасында бұл дауысты диакритикалық белгімен бейнеленеді, ол әдетте жазуда алынып тасталады. Сөздің басында диакритика әліф әрпінің үстіне қойылады. I i / Y y / U+06cc Контекстке байланысты екі фонеманы көрсетеді, [i] және [j]. Егер сөздің басында [j] қосымша дыбысын білдірсе, ол жеке жазылады, егер [i] дауыстысын білдірсе, оның алдында әліф қойылады. Сөздің соңында қолданылмайды. Оның орнына, [j] немесе [i] фонемаларын көрсету үшін тиісінше «j» немесе «i» қолданылады. Y y U+06CD Мунжи тіліне ғана тән, парсы (дари) әліпбиінің бөлігі емес. Пашту жазуында да осындай әріп бар. Бұл әріп тек [j] фонемасын білдіру үшін сөздің соңында қолданылады. Сөздің басқа жерлерінде «йе» әрпі қолданылады. I i U+064A Мунжи тіліне ғана тән, парсы (дари) әліпбиінің бөлігі емес. Пашту жазуында да осындай әріп бар. Бұл әріп тек [i] фонемасын білдіру үшін сөздің соңында қолданылады. Сөздің басқа жерлерінде «йе» әрпі қолданылады. E e U+06d0 Мунжи тіліне ғана тән, парсы тіліне (дари) жатпайды. Пашту және өзбек тілдерінде де осындай әріптер бар. Дауыстыны білдіреді, ал сөз осы дауысты фонемамен басталғанда, әріптің алдында әліф қойылуы керек.

Munji language has 8 vowel phonemes, these are [ə] ,[a] ,[ɔ] ,[ʊ] ,[u] ,[ɪ] ,[ɛ] ,[i]. Five of these vowels are lengthened in pronunciation, [i], [u], [ɛ], [ɔ], [a]. And the three central vowels [ɪ], [ʊ], [ə] are pronounced as short. The short vowels are neutralized in unstressed syllables, so that even native speakers are not aware of which specific vowel they are using. The alphabet is derived from Persian alphabet, but consists of 10 additional letters. Some of these letters are to represent phonemes that do not exist in Persian (Dari), while others are to clarify and specify vowel and consonant phonemes for better clarity and less ambiguity. TransliterationForms Unicode NotesIsolatedFinalMedialInitial O o U+0622U+0627 Vowel phoneme [ɔ] is represented with when at the beginning of a word, and with when in the middle or end of a word. Ā ā U+0623 Unique to Munji, not used as such in Persian (Dari). Similar letter exists in Turkmen orthography. Vowel phoneme [ä] is represented with whether at the beginning, middle, or end of a word. / A a / U u / I i U+0627 Letter alif at the beginning of a word can serve two functions. First, it precedes vowel letters [u], [i], or [ɛ]. Second, it acts as a vowel carrier for diacritics of the three short vowels of Munji, [ə], [ʊ], and [ɪ]. B b U+0628 P p U+067e T t~ U+062a S s U+062b Only used in loanwords of Arabic origin. J̌ ǰ U+062c Č č U+0686 H h ~ U+062d Only used in loanwords of Arabic origin. X x U+062e C c U+0685 Unique to Munji, not part of Persian (Dari) alphabet. Similar letter exists in Pashto, Khowar, Shughni, and Wakhani orthographies. D d U+062f Z z U+0630 Only used in loanwords of Arabic origin. R r U+0631 Z z U+0632 Ž ž~ U+0698 S s U+0633 Š š‍ U+0634 X̌ x̌ U+069a Unique to Munji, not part of Persian (Dari) alphabet. Similar letter exists in Pashto, Shughni, and Wakhani orthographies. S s U+0635 Only used in loanwords of Arabic origin. Z z U+0636 Only used in loanwords of Arabic origin. T t U+0637U Only used in loanwords of Arabic origin. Z z U+0638 Only used in loanwords of Arabic origin. / U+0639 Only used in loanwords of Arabic origin. Gh gh U+063a F f U+0641 V v U+06a4 Unique to Munji, not part of Persian (Dari) alphabet. Similar letter exists in Shughni, Wakhani, and other orthographies beyond Afghanistan, such as Kurdish. Q q U+0642 K k U+06a9 Ḱ ḱ ~ U+0762 Unique to Munji, not part of Persian (Dari) alphabet. No similar letter exists in any other orthography. G g U+06af Ǵ ǵ ~ U+06B1 Unique to Munji, not part of Persian (Dari) alphabet. No similar letter exists in any other orthography. L l U+0644 M m U+0645 N n U+0646 W w U+0648 Ū ū U+0624 Unique to Munji, not used as such in Persian (Dari). Indicates a vowel, and when a word begins with this vowel phoneme, the letter needs to be preceded by alif H h ~ U+0647 A a Only at the end of the word does this letter represent vowel phoneme [ə]. In the middle of words, this vowel is represented with diacritic which is usually dropped in writing. At the beginning of a word, the diacritic is placed on top of alif I i / Y y / U+06cc Represents two phonemes based on context, [i] and [j]. If used at the beginning of a word, if representing consonant [j], it will be written standalone , if representing a vowel [i], it will be preceded by alif Not used at the end of the word. Instead, either or are used for representing the phonemes [j] or [i] respectively. Y y U+06CD Unique to Munji, not part of Persian (Dari) alphabet. Similar letter exists in Pashto orthography. This letter is only used at the end of a word to represent the phoneme [j]. Elsewhere in a word, the letter ye is used. I i U+064A Unique to Munji, not part of Persian (Dari) alphabet. Similar letter exists in Pashto orthography. This letter is only used at the end of a word to represent the phoneme [i]. Elsewhere in a word, the letter ye is used. E e U+06d0 Unique to Munji, not part of Persian (Dari). Similar letter exists in Pashto and Uzbek orthographies. Indicates a vowel, and when a word begins with this vowel phoneme, the letter needs to be preceded by alif .

Әуелі дауыстылар

Мунжи тілінде 8 дауысты фонема бар, олар: А а [ə], Ā ā [a], О о [ɔ], U u [ʊ], Ū ū [u], Ə ə [ɪ], E e [ɛ], I i [i]. Осы дауыстылардың бесеуі – [i], [u], [ɛ], [ɔ], [a] – айтылу кезінде ұзартылады. Ал үш ортаңғы дауыстылар – [ɪ], [ʊ], [ə] – қысқа айтылады. Мунжи араб әліпбиі: أمینڱه جاند یؤ میوه به مزغه أست. نه صحتأن نه انسانأن جاند فایده لېت. ژه أمینڱین باید زیاد استفاده کنأم خصوصاً وختیکه وه ژنکي غارگي فرمأت باید زیاد خرأت. ڤه أمینڱه مݢي مردم بالرأت. واقعاً یؤ میوه بالزته أست. Латынша транслитерациясы: Āminǵa jond yū məwa ba mazgha āst. Na səhatān na insonān jond foyda let. Ža āminǵin boyad zəyod əstəfoda kunām xusūson waxtika wažanki ghogi farmāj boyad zəyod xurāt. Va āminǵa maḱi mardum bolrāt. woqə’on yū məwa bolzəta āst. Аудармасы: Денсаулыққа да, адам өміріне де ешқандай пайдасы жоқ. Бұл әдісті көбірек қолдану керек, әсіресе әйелдер үшін, жүктілік кезінде. Бұл аминге халыққа кеңес береді. Шындығында, бұл өте пайдалы жеміс.