Кіріспе
Оқуға қолданылатын тәсілдер
Оқу дағдылары немесе оқу стратегиялары – оқу процесіне қолданылатын тәсілдер. Оқу дағдылары – жаңа ақпаратты ұйымдастыру және қабылдау, ақпаратты сақтау немесе бағалаумен айналысу процесін қамтитын дағдылар жиынтығы. Бұл, әдетте, қысқа мерзімде үйреніп, барлық немесе көптеген оқу салаларына қолданылатын жекелеген әдістер. Көптеген жағдайларда, адамның білім алу, ақпаратты есте сақтау және емтиханды сәтті тапсыру қабілетін арттыратын кез келген дағды оқу дағдысы деп аталады, соның ішінде уақытты басқару және мотивациялық техникалар да кіруі мүмкін. Мысалдарға: ақпарат тізімдерін жаттауға көмектесетін эвристикалық тәсілдер (мнемоника); тиімді оқу; концентрациялану техникалары; және тиімді конспектілеу жатады. Оқу дағдыларының жалпылама сипатынан туындайтын себепті, оларды нақты бір оқу саласына (мысалы, музыка немесе технология) тән стратегиялардан және студенттің туа біткен қабілеттерінен, мысалы, интеллектісінен немесе оқу стилінен ажырату қажет. Алайда, студенттердің оқуға қатысты әдеттегі тәсілдерін білуі маңызды, осылайша жаңа техникаларды үйренудің динамикасын және жеке қарсылықтарын жақсырақ түсіне алады.
Тарихи контекст
Оқу дағдылары мектепте табысқа жету үшін маңызды, жақсы баға алуға қажетті және өмір бойы білім алуға пайдалы деп есептеледі. Көбінесе оқушы мен оларды қолдайтын адамдарға қалдырылса да, оқу дағдылары жоғары мектептер мен университеттерде жиі оқытылады. «Оқу дағдылары» термині оқуға қатысты жалпы тәсілдерді және нақты оқу курстары үшін қажетті дағдыларды білдіреді. Бұл тақырып бойынша көптеген теориялық еңбектер, соның ішінде көптеген танымал кітаптар мен веб-сайттар бар. Студенттерге арналған оқулықтар 1940 жылдан бері жарық көріп келеді. 1950-1960 жылдары психология және педагогика салаларындағы жоғары оқу оқытушылары өз студенттерімен жүргізген зерттеулер, теориялар және тәжірибелер негізінде оқулықтар жазған. Марвин Кон 1978 жылы жарық көрген «Өспірім балаңызға көмектесу» кітабындағы ата-аналарға арналған кеңесін өзінің зерттеуші ретіндегі тәжірибесіне және жасөспірімдер мен жастарға сабақ берген университет оқу клиникасының басшысы қызметіне негіздеген. 1986 жылы доктор Гэри Грубердің «Балаларға арналған тест тапсырудың қажетті нұсқаулығы» алғаш рет жарық көрген кезде автор стандартты тесттер бойынша 22 кітап жазған еді. Екі томдық нұсқаулық – біреуі жоғары сыныптарға, екіншісі орта мектептерге арналған. Онда тест тапсыру және мектеп тапсырмаларын орындау әдістері сипатталған.
Репетиция және жаттап алу
Жаттау – бір нәрсені жадыға сіңіру процесі, көбінесе қайталау арқылы. Жаттау амалы көбінесе ақпаратты кейіннен еске түсіру үшін жадыда сақтау мақсатымен жүзеге асырылатын саналы ой процесі болып табылады. Бұл ақпарат – тәжірибелер, есімдер, кездесулер, мекенжайлар, телефон нөмірлері, тізімдер, әңгімелер, өлеңдер, суреттер, карталар, схемалар, фактілер, музыка немесе басқа да көру, есту, сезіну арқылы алынатын мәліметтер болуы мүмкін. Сондай-ақ, жаттау дегеніміз – нақты деректерді құрылғының жадына сақтау процесін де білдіруі мүмкін. Кез келген ақпаратты үйренудің ең қарапайым тәсілдерінің бірі – оны жай ғана қайталап жаттау. Әдетте, бұл жазбаларды немесе оқулықтарды қайта оқу және жазбаларды қайта жазуды қамтиды. Жаттаудың кемшілігі – ол пассивті оқу және тыңдау стилін білдіреді. Джон Дьюи сияқты педагогтар студенттерге сыни ойлауды – оқу барысында дәлелдерді сұрап-талқылауды үйрену қажеттігін айтады. Мұны лекция кезінде немесе кітап оқығанда істеуге болады.
Оқу және тыңдау
Зерттеу нысанымен алғашқы қарым-қатынас кезінде пайдалы әдіс – REAP әдісі. Бұл әдіс студенттерге мәтінді жақсырақ түсінуге және идеяны автор ойымен байланыстыруға көмектеседі. REAP – Read (Оқу), Encode (Кодтау), Annotate (Түсіндіру), Ponder (Ойлау) сөздерінің аббревиатурасы. Оқу: Мағынаны анықтау үшін бір бөлімді оқу. Кодтау: Авторының көзқарасынан идеяны студенттің өз сөздерімен қайта формулировкалау. Түсіндіру: Бөлімді сын тұрғысынан түсініп, қатысты жазбалармен түсіндіру. Ойлау: Оқылғандар туралы ойланып, басқалармен талқылап, осы тақырыпқа қатысты материалдарды оқу арқылы зерделеу. Осылайша, жақын даму аймағын кеңейтуге және дамытуға мүмкіндік туады. Түсіндіру және кодтау мазмұнды ықшам және байланысты білімге қайта өңдеуге көмектеседі, бұл білімнің мағыналы символдық қорына үлесін қосады. Нақты түсіндіру, сұрақтарды ұйымдастыру түсіндіруі, мақсатты түсіндіру және тексеру түсіндіруі – қолданылатын түсіндіру әдістерінің бірнешеуі. Кітаптан сынсыз оқығанда маңызды ақпаратқа назар аудару үшін PQRST әдісі қолданылады. Бұл әдіс ақпаратты емтиханда қолдануға тікелей қатысты түрде басымдықпен реттейді. PQRST – Preview (Көру), Question (Сұрақ), Read (Оқу), Summary (Қорытынды), Test (Тест) сөздерінің аббревиатурасы. Көру: Студент оқуға дайындалып, негізгі тақырыптарға немесе оқу жоспарындағы бағыттарға шолу жасап көреді. Сұрақ: Студент тақырыпты мұқият зерттегеннен кейін жауап беруге болатын сұрақтарды жасайды. Оқу: Студент осы тақырыпқа қатысты материалды оқып, бұрын қойған сұрақтарға ең тікелей жауап беретін ақпаратқа назар аударады. Қорытынды: Студент тақырыпты қорытындылап, өзінің түсінігін көрсетеді. Бұған жазбалар, ағаш диаграммалары, ағын диаграммалары, белгіленген диаграммалар, есте сақтау құралдары немесе тіпті дауыс жазбалары кіруі мүмкін. Тест: Студент бұрын жасаған сұрақтарға жауап береді, тақырыптан ауытқуы мүмкін жаңа сұрақтар қосудан аулақ болады. Ел бойынша түрлі колледждерде жүргізілген зерттеулер, пәтерлестермен қарым-қатынас жасау оқу әдеттерін жақсартуға үлкен көмек ететінін көрсетеді. Бір зерттеуде, сабаққа қатысқан студенттердің орташа баллдары 73%-ға артқаны анықталды. Оқуды немесе материалды қайта қарауды қызықтырақ және белсенді ету үшін студенттер кейіннен есте сақтауға көмектесетін белгілерді жасай алады. Белгі – бұл оқушыға осы шақырумен байланысты қасақана кодталған естелікке қол жеткізуге көмектесетін сөз, қысқа тіркес немесе ән болуы мүмкін. Есте сақтауға көмектесетін белгілерді пайдалану көп жылдар бойы танымал болды, алайда зерттеулер басқалар жасаған белгілерді пайдалану, оқушылардың өзі жасаған белгілердей тиімді емес екенін көрсетеді. Сынақтан өту – емтиханға немесе басқа стандартты есте сақтау жағдайларына дайындалудың тағы бір тиімді тәсілі. Көптеген студенттер емтиханға дайындалу үшін оқулықтардың үзінділерін немесе материалдарды ғана қайталап оқиды. Алайда, бұл жақында немесе жиі қараған материалдармен таныс болудың арқасында жалған түсінік тудыруы мүмкін. 2006 жылы Ройдигер мен Карпик 8-сынып оқушыларының тарихтан емтихан нәтижелерін зерттеді. Олардың нәтижелері бойынша, материалды жай ғана қайталап оқығанға қарағанда, өздерін сынақтан өткізген студенттер жақсырақ және ұзаққа созылатын нәтижелерге қол жеткізді. Осы есте сақтау қабілетінің артуын сипаттау үшін "Тесттеу әсері" термині қолданылады. Компьютерде жазба жасау, тіпті студенттер компьютерді жазба жасау үшін ғана пайдаланса және лекция кезінде бірнеше тапсырманы орындауға тырыспаса да, тиімді оқуға кедеріл келтіруі мүмкін. Бұл компьютерде жазба жасау кезінде студенттердің терең ойланбауынан болуы мүмкін. Компьютерде жазба жасау студенттерге лекцияның мазмұнын өз сөздерімен жазудың орнына, сөзбе-сөз жазуға бейімделеді. Жылдам оқуға үйренуге болады, бірақ оның нәтижесі төмен дәлдік, түсіну және ұғыну болады.
Флешкарталар
Флешкарталар – карталардағы көрулік сигналдар. Олар оқыту және оқу процесінде көптеген мақсаттарда қолданылады, сонымен қатар қайталау үшін де пайдалы. Студенттер көбінесе өздері флешкарталар жасаса, немесе толыққанды индекс карталарын – материалды жинақтауға арналған, көбінесе А5 форматындағы, қысқаша мағлұматтар жазылған карталарды қолданады. Олар жеке-жеке және бөлек болғандықтан, студенттерге оларды реттеп, оқуға қажетті бөліктерін таңдап алуға, немесе өзін-өзі тексеру үшін кездейсоқ түрде таңдауға мүмкіндік береді. Осыған баламалы бағдарламалық құралдарды да пайдалануға болады.
Қорытындылау әдістері
Қысқаша мазмұндау әдістері тақырыпқа қарай әртүрлі болады, бірақ көбінесе курс немесе кітаптан алынған көп көлемді ақпаратты қысқаша жазбалар түрінде жинақтауды қамтиды. Көбінесе, бұл жазбалар одан әрі негізгі фактілерге дейін тарытылады. Ұйымдастырылған түйіндемелер: мысалы, кілт сөздерді, анықтамаларды және байланыстарды ағаш тәрізді құрылымда көрсететін сызбалар. Өрмекші тәрізді диаграммалар: Өрмекші тәрізді диаграммаларды немесе ой карталарын қолдану ұғымдарды байланыстырудың тиімді жолы болуы мүмкін. Олар эсселерді жоспарлауға және емтихандарда эссе сұрақтарына жауап беруге көмектеседі. Бұл құралдар тақырыптың логикалық құрылымын сақтай отырып, түрлі бөліктердің қалай байланысқанын көрсететін сызықтармен визуальды түрде қорытынды бере алады.
Бейнелеу
Кейбір есте сақтау әдістері визуалды есте сақтауды қолданады. Есте сақтауды жақсартудың бір танымал әдісі – локус әдісі, яғни маңызды ақпаратты нақты физикалық орындарда, мысалы, бөлме ішінде бейнелеу жүйесі. Диаграммалар көбінесе бағаланбайды. Оларды барлық ақпаратты біріктіру үшін және оқығанды қайта ұйымдастырып, практикалық және пайдалы нәрсе жасауға арналған жаттығу ретінде қолдануға болады. Бұл сондай-ақ, өте жылдам оқыған ақпаратты еске түсіруге көмектеседі, әсіресе егер студент ақпаратты оқып жатқанда диаграмма салса. Суреттерді жазба материалдарды қайта оқудың орнына, соңғы сәттегі тиімді қайталау құралы – флешкарталарға көшіруге болады.
Қысқартылған сөздер мен мнемоника
Мнемоника – ақпаратты ұйымдастыру және жаттау әдісі. Мнемониканың төрт негізгі түрі бар: 1) Narrativ (кейбір оқиғаға немесе нақты немесе ойша тудырылған оқиғалар тізбегіне негізделген); 2) Ырыздық/Мәтіндік (айқас немесе қайталама дыбыс, мысалы, ұйқас, немесе акронимдер сияқты есте қалған мәтіндік үлгілер); 3) Көрнекі (диаграммалар, ой-карталар, графиктер, суреттер және т.б.); 4) "Орынға байланысты" (яғни, белгілі бір бөлме, ғимарат немесе маңызды орындардың ерекшеліктерін қолданып, тізбектелген фактілерді кодтау және еске түсіру). Кейбір мнемоникалар ұзақ тізімдегі ақпаратты еске түсіру үшін қарапайым сөз тіркесін немесе фактіні пайдаланады. Мысалы, компастың бағыттарын дұрыс ретімен еске түсіру үшін "Ешқашан майдаланған бидай жеме" деген фразаны қолдануға болады. Солтүстіктен бастап, әр сөздің бірінші әрпі компастың сағат тілі бойынша бағыттарымен сәйкес келеді.
Тексеру стратегиялары
Қара қызыл жасыл әдісі (Royal Literary Fund арқылы әзірленген) студентке емтихандар мен эсселерде берілген сұрақтардың барлық аспектісін қарастырғанын қамтамасыз етуге көмектеседі. Студент сұрақтардың маңызды бөліктерін үш түрлі түспен (немесе оған баламасымен) сызып белгілейді. Қара түс – "Айқын нұсқауларды" көрсетеді, яғни міндетті түрде орындалуы керек нәрсені; тікелей немесе анық нұсқауды. Қызыл түс – белгілі бір анықтамалар, терминдер, сілтемелі авторлар, теориялар және т.б. сияқты REference Point немесе REquired input болып табылады (тура айтылған немесе күшті түрде меңзеген). Жасыл түс – "GREmlins" деп аталады, бұл көзге түспейтін шағын белгілер немесе жауапты қалай құруға болатынын немесе қай жерге баса назар аудару керектігін көрсететін "жасыл жарық" сияқты нұсқаулар. Оқу кезінде танымал әдіс – PEE әдісін қолдану: Нысанды анықтау, дәлел келтіру және түсіндіру. Бұл студентке емтихан сұрақтарын бөліп қарауға көмектеседі, соның арқасында емтиханда максималды баға алуға мүмкіндік туады. Көптеген мектептер емтиханға дейін P.E.B.Eing әдісін жаттығу арқылы пайдалануға кеңес береді.
Аралық
Аралық, кейбіреулер оны үлестірілген оқыту деп те атайды; бір оқу тәсілін ғана пайдалануға қарағанда, адамдарға ақпаратты ұзақ уақыт бойы кемінде сондай, тіпті көбірек есте сақтауға көмектеседі. Басқа оқу әдістерімен қатар аралықты қолдану есте сақтауды және емтихан нәтижелерін жақсарта алады. Аралық, әсіресе жаңа материалды сақтау және еске түсіру үшін тиімді. Мұның ғылыми негізі – 1897 жылғы Жост заңы: «Егер екі байланыс бірдей күшті болса, бірақ жасы әртүрлі болса, жаңа қайталау ескі байланыс үшін үлкен құндылыққа ие». Яғни, егер адам екі нәрсені әртүрлі уақытта бір рет оқыса, соңғы оқыған нәрсені еске түсіру оңайырақ болады.
Бір-бірімен жапырақтасу және бөгеу
Блоктау – бір уақытта бір тақырыпты оқу. Интерливинг – оқу мен есте сақтауды жақсартуға бағытталған тағы бір техника; ол бірнеше байланысты дағдыларды немесе тақырыптарды үйрену мен тәжірибелеуді қамтиды. Мысалы, үш дағдыны – А, В және С – оқыту кезінде, блоктау AAA BBB CCC үлгісін пайдаланса, интерливинг ABC ABC ABC үлгісін қолданады. Бұны тест эффектісін пайдалану арқылы іске асыруға болады, мысалы: тестілеу, викторина, өзін-өзі тексеру, мәселелерді шешу, белсенді еске түсіру, жад карточкалары, дағдыларды тәжірибелеу және тағы басқалар.
Оқу ортасы
Оқудың тиімділігі оқу кезінде қоршаған ортаны өзгерту арқылы да артады. Мысалы: материалды алғаш рет оқығанда жатын бөлмеде, екінші рет сыртта, ал соңғы рет кофеханада оқуға болады. Мұның себебі, адам қоршаған ортаны өзгертетін кезде ми оқудың әртүрлі жақтарын байланыстырады және ақпаратты еске түсіру үшін қосымша ми жолдары құрайды. Осы ретте, қоршаған орта дегеніміз орын, дыбыс, иіс, тітіркендіргіштер және тіпті тағамдар сияқты көптеген нәрсені білдіруі мүмкін. Қоршаған ортаның оқу мен есте сақтауға тигізетін әсері туралы айта келіп, Кэри: «Орынды ғана ауыстыру есте сақтау күшін 40 пайызға арттырады» дейді. Қоршаған ортаны өзгертудің тағы бір жолы – фондық музыка. Егер адамдар музыка қосып оқыса және емтихан кезінде де сол музыканы тыңдаса, олар оқыған материалдың көбірек бөлігін еске түсіреді. Кэридің сөзіне сәйкес, «фондық музыка жасырын түрде есте сақтаудың құрамына сіңіп кетеді». Бұл «ауырсыну» оқыған материал туралы жарқын естеліктерді қалыптастыруға көмектеседі.
Тұжырымдамалық карталау
Концепциялық картаны оқу құралы ретінде пайдаланудың тиімділігіне қатысты қолдау білдіріліп отыр.