Кіріспе
Эмоцияларды білдіретін мінез-құлықтар
Эмоциялық білдіріс – эмоциялық күйді немесе қатынасты білдіретін мінез-құлық. Ол сөздік немесе сөзсіз болуы мүмкін, сондай-ақ өзіңді танумен немесесіз де болуы мүмкін. Эмоциялық білдірістерге жүз қозғалыстары, мысалы, күлімдеу немесе жирену, қарапайым әрекеттер, мысалы, жылау, күлу немесе "рахмет" деу, және хат жазу немесе сыйлық беру сияқты күрделі әрекеттер жатады. Адамдар өз эмоциялық білдірістерін белгілі бір деңгейде саналы түрде бақылай алады; алайда, эмоцияны білдіру үшін олар өз эмоциялық немесе сезімдік жағдайын саналы түрде білуі міндетті емес. Психология зерттеушілері эмоциялар мен эмоциялық білдірістерді түсіндіру үшін көптеген түрлі және көбінесе қарама-қайшы теориялық модельдерді ұсынды, бұл Чарльз Дарвиннің эмоцияны дамыған қабілет ретінде талқылаған кезіне дейін жетеді. Эмоциялар туралы жалпыға қабылданған теория болмаса да, эмоция теориясының мамандары эмоцияларды сезіну және оларды дауыс, бет-әлпет және дене тілі сияқты әртүрлі жолдармен білдіру адамдар арасындағы қарым-қатынастың кілті екеніне келіседі. Қоғамның мәдени нормалары мен сенімдері де оның мүшелерінің эмоциялық білдірістеріне әсер етеді және оларды қалыптастырады, ал бір мәдениетте қалыпты және маңызды саналатын білдіріс, екінші мәдениетте тыйым салынған болуы мүмкін. Зерттеулер гомосексуалдық жұбайлардың гетеросексуалдық жұбайларға қарағанда жоғары деңгейде эмоциялық білдіріске ие екенін көрсетеді. Жоғары эмоциялық білдіріс қарым-қатынастағы жанжалдарды конструктивті шешуге көмектеседі.
An emotional expression is a behavior that communicates an emotional state or attitude. It can be verbal or nonverbal, and can occur with or without self awareness. Emotional expressions include facial movements like smiling or scowling, simple behaviors like crying, laughing, or saying "thank you," and more complex behaviors like writing a letter or giving a gift. Individuals have some conscious control of their emotional expressions; however, they need not have conscious awareness of their emotional or affective state in order to express emotion. Researchers in psychology have proposed many different and often competing theoretical models to explain emotions and emotional expression, going as far back as Charles Darwin's discussion of emotion as an evolved capacity. Though there is no universally accepted theory of emotion, theorists in emotion agree that experience of emotions and expression of them in a variety of ways, such as with voices, faces, and bodies, is key to human communication. The cultural norms and beliefs of a society also affect and shape the emotional expressions of its members, and expressions appropriate and important in one culture may be taboo in another. Evidence shows that gay partners have higher levels of expressiveness than heterosexual partners. High expressiveness could be useful in constructively resolving relationship related conflict.
Сезім үлгілері
Сезімнің табиғаты және оның ми мен денеде қалай көрініс табатыны туралы көптеген түрлі теориялар бар. Сезім теорияларын ерекшелейтін элементтердің ішіндегі ең маңыздысы – эмоциялық бітілуге қатысты көзқарастардың өзгешелігі. Сезім туралы кейбір теориялар сезімдерді биологиялық тұрғыдан негізгі және адамдар мен мәдениеттер арасында тұрақты деп есептейді. Бұлар көбінесе «негізгі эмоция» тұжырымдары деп аталады, себебі олар эмоцияны биологиялық негіз ретінде қарастырады. Осы тұрғыдан алғанда, адамның ішкі, эмоциялық жағдайын анықтау үшін оның эмоциялық бітілуі жеткілікті. Егер адам күлімсіресе, онда ол бақытты. Егер адам жыласа, онда ол қайғылы. Әр сезімнің тұрақты және нақты үлгісі бар, және бұл үлгі тек сол сезімде ғана, басқа сезімдерде емес көрінеді. Бет-әлпеттегі эмоциялық бітілулер маңызды тілсіз сигналдарды басқаларға жеткізу үшін ерекше маңызды стимул болып табылады. Сондықтан эмоциялық бітілулер – адамның сезімдік көзқарасы мен бейімділігінің ең тікелей көрсеткіші. Мидың эмоциялық ақпаратты өңдеуге қатысатын аймақтары, сондай-ақ, бет-әлпеттегі эмоцияларды өңдеу кезінде де белсенді болатынына қатысты дәлелдер жинақталуда. Кейбір сезім теориялары эмоциялық бітілудің икемдірек екенін және эмоцияның танымдық компоненті бар екенін айтады. Бұл теориялар эмоциялардың өзгеруін адамдар жағдайларды бағалайды және олардың бағалау нәтижесіне байланысты әртүрлі эмоциялар мен оларға сәйкес эмоциялық бітілулер туындайды деп түсіндіреді. Кейбір жағдайларды бір сезім ретінде немесе басқа сезім ретінде бағалау процесі адам мен мәдениетке байланысты өзгеруі мүмкін; алайда, бағалау модельдері адамдар сезінетін әр сезімге тән және тұрақты негізгі жауаптар бар екенін сақтайды. Сезімнің басқа теориялары эмоциялар адамның, жағдайдың, мәдениеттің және өткен тәжірибелердің негізінде құрылатынын және бір сезімге немесе басқасына сәйкес алдын ала белгіленген эмоциялық жауаптар жоқ екенін ұсынады.
Негізгі үлгі
Сезімнің негізгі моделі Чарльз Дарвиннің "Адам және жануарлар эмоцияларын білдіруі" атты еңбегінде түбірленеді. Дарвин эмоцияларды білдіру көптеген жүйелерді қамтиды деді: бет-әлпет, мінез-құлық реакциясы және физиологиялық, дене күйі мен дауыстық өзгерістерді қоса алғандағы физикалық реакциялар. Ең маңыздысы, Дарвин эмоциялық білдіріс оның эволюция теориясымен сәйкес келеді деп мәлімдеді, демек эмоцияны білдіру әмбебап және нәсілге немесе мәдениетке қарамастан бірдей білдірілуі керек. Бұл – әмбебаптық гипотезасы деп аталады. Сонымен қатар, приматтар мен жануарлар адамның бет-әлпеттерінің бұлшықеттік қозғалыстарының бастапқы көріністерін көрсетеді. Психологтар мәдениаралық эмпирикалық зерттеулер арқылы көптеген негізгі эмоциялардың барлығын анықтады, олар әмбебап түрде танылады. Кейінгі зерттеулер бет-әлпеттерінің әр эмоцияға тән ерекшеліктері бар екенін және олар адамның ішкі жағдайы туралы ақпарат беретін сигналдар екенін көрсетті, ал бұл ақпарат әлеуметтік өзара әрекеттесуді үйлестіру үшін қолданылады. Негізгі эмоция көзқарасы Экманды Бет-әлпетті кодтау жүйесін (FACS) және Бет-әлпетін сезіну, құмарлық және эмоцияларды (FACE) жасауға жетеледі. FACS – бет-әлпеттерінің жинақталған дерекқоры, онда әр бет қозғалысы іс-қимыл бірлігі (AU) деп аталады. FACE басқалардың бетіндегі эмоцияны қалай байқауға болатынын түсіндіреді. Ол Микро-өрімдерді оқыту құралын (METT) қамтиды, ол әр эмоцияға тән ерекше бет-әлпеттерін тану арқылы эмоциялық өрімдерді ажыратуға адамдарды үйретеді. Оқу бағдарламасының екінші бөлігі микро-өрімдерді оқуға үйретеді; бет өте жылдам эмоцияны білдіреді және адамға қандай эмоция көрінгенін хабарлау сұралады. Нақты өрімдерді оқыту құралы (SETT) адамдарға эмоциялық тәжірибедегі шағын өзгерістерге байланысты адамның бет-әлпетіндегі нәзік өзгерістерді тануға үйретеді. Бұл жасырын өрімдер эмоциялар пайда болған кезде немесе адам эмоцияны белсенді түрде басып жатқанда пайда болуы мүмкін.
Бағалау үлгісі
Сезімдерді бағалау модельдері эмоциялардың формасы мен функциясы бойынша ерекше ақыл-жағдайлармен шақырылатынын көрсетеді. Бағалау модельдері эмоцияның қарапайым моделіне ұқсас, себебі екі көзқарас та эмоция шақырылғаннан кейін, эмоциялық бітістер биологиялық тұрғыдан алдын ала белгіленеді және тек бір эмоцияда, сондай-ақ сол эмоция білдірілген әр уақытта ғана көрінеді. Негізгі эмоция модельдері мен бағалау модельдерінің арасындағы басты айырмашылық – бағалау модельдері, қандай эмоция шақырылатынын анықтайтын танымдық алғышарттар бар екенін жобалайды. Дәстүрлі бағалау теориялары бағалауды әмбебап деп санайды және оны биологиялық және орталық триггерлермен іске қосылатын «көшіргіштер» жиынтығы ретінде қарастырады. Адам бағалау жасағанда, ол сыртқы эмоциялық бітістерді де қамтитын тиісті эмоциялық жауап береді. Жақындағы бағалау модельдері эмоциялық бітістердегі айырмашылықты ескере отырып, танымдық бағалаулар бірнеше әрекеттер мен жағдайлардың нәтижесінде туындауы мүмкін тақырыптарға ұқсас екенін ұсынады. Осы бағалаулардан эмоциялық бітістер пайда болады, олар жағдайдың контекстін сипаттайды.
Психологиялық құрылыс моделі
Сезімнің психологиялық құрылыс деп аталатын тағы бір моделі эмоцияны негізгі психологиялық процестердің нәтижесінде туындайтын құрылым ретінде сипаттайды. Психологиялық құрылыс моделінде әсер (физиологиялық белсенділіктің белгілі бір деңгейімен байланысты позитивті немесе негативті сезім), бұрынғы тәжірибелер, тіл және атқару функциясы сияқты негізгі психологиялық процестер бірігіп, нақты эмоциялық тәжірибе құрайды. Бұл символдардың эмоциялық мағынасы бар және күнделікті эмоциялық мінез-құлықта тұрақты түрде байқалатынмен, олар адамның ішкі психикалық немесе эмоциялық күйімен тікелей байланысты емес. Мысалы, ашуланғанда әркім де маңдайын жиырып қоймайды. Сонымен қатар, мәдени айырмашылықтарға байланысты бұл эмоциялық символдар әмбебап емес. Мысалы, батыстық адамдардан белгілі бір беттегі эмоциялық өрнекті анықтауды сұрағанда, олар тәжірибелік тапсырмада нысананың бет-әлпетіне назар аударады. Ал жапондықтар мақсатты бет-әлпеттің эмоциялық күйін анықтау үшін айналасындағы беттер туралы ақпаратты пайдаланады. Бұл эмоцияны оқшауланған түрде зерттейтін тәжірибелерге қарсы тұрады, себебі ол тек батыстық көзқарасқа сәйкес келеді.
Әлеуметтік құрылыс моделі
Әлеуметтік конструкция модельдері эмоциялардың биологиялық тізбектемесі жоқ екенін айтады, себебі эмоциялар тек тәжірибе мен жағдайға негізделген. Кейбіреулер тіпті кейбір эмоциялар тек әлеуметтік қарым-қатынастардың өзара алмасуында ғана туындауы мүмкін деп санайды. Жергілікті тілдер мен моральдық нормалардың ерекшелігіне байланысты, мәдениеттер бір эмоцияны және оны білдіру жолын өте әртүрлі пайдалана алады. Осылайша, эмоциялық білдірістер ішкі психикалық құбылыстар емес, мәдени тұрғыдан белгіленген көрсетілімдер болып табылады. Белгілі бір эмоцияға қатысты әлеуметтік сценарийді білу, адамға мәдени жағдайға сәйкес келетін эмоциялық мінез-құлықты көрсетуге мүмкіндік береді. Эмоциялық білдірістер әлеуметтік функция атқарады және негізінен әлеммен байланысудың бір жолы болып табылады.
Сезімді реттеу
Әр түрлі зерттеушілер адамның эмоцияларын сәтті реттеу қабілетінің маңыздылығын атап көрсетті. Мұны істеудің жолдарына когнитивтік қайта бағалау (жағдайды оң жағынан түсіндіру) және экспрессивті тоқтату (ішкі эмоционалдық күйлердің белгілерін жасыру) жатады. Адамдар бақытты мінез-құлқыларды жылдам анықтай алады, ал жирену мінез-құлқына көбірек уақыт керек болады.
Эмоционалдық интеллект
Гарднер және Стернберг сияқты теоретиктер әрқайсысы интеллектінің әртүрлі анықтамалары мен түрлерін ұсынды. Ричард Гундерман эмоционалдық интеллектіні, қалыпты қолданылатын анықтамаға қоса, интеллекттің бір түрі деп қарастырады. Ол оны "күнделікті өмірде эмоцияларды түсіну және оларға ден қою қабілеті" деп анықтады.
Аурулар
Сезімдік білдірілім мен реакцияның жетіспеушілігін көрсететін бірнеше аурулар бар. Оларға алекситимия, аутизм, гипомимия және еріксіз мінез-құлық бұзылысы жатады.
Әсерлер
Эмоцияларды білдіру адамның әл-ауқаты мен басқалармен қарым-қатынасына маңызды әсер етеді, бұл эмоциялардың қалай және кіммен бөлісілгеніне байланысты. Эмоциялар біздің қажеттіліктеріміз туралы ақпарат береді, онда теріс эмоциялар қажеттілік қанағаттандырылмағанын, ал оң эмоциялар қанағаттандырылғанын көрсетеді. Кейбір жағдайларда, осы ақпаратты жеткізу жеке адамға кері әсер етуі мүмкін; мысалы, егер басқалар осы қажеттіліктерді назарға алмаса немесе оларды пайдаланса. Зерттеушілер эмоцияларды таңдап білдірудің бірнеше маңызды артықшылықтары бар екенін атап көрсетеді. Қиын жағдайға тап болғанда, эмоцияларды білдіру адамдарға өз сезімдерін бақылауға және жағдайды қайта қарастыруға көмектесетін «мағына табуға» мүмкіндік береді. Мысалы, эмоцияларды жазу арқылы білдіру адамдарға өз сезімдерін жақсырақ түсінуге көмектеседі, содан кейін олар эмоцияларын реттеуге немесе әрекеттерін өзгертуге мүмкіндік алады. Джеймс Пеннебейкердің зерттеуінде, қасіретті оқиғаны көрген адамдар бірнеше күн бойы өз эмоциялары туралы жазғаннан кейін физикалық денсаулығы мен субъективті әл-ауқаты жақсарғанын көрсетті. Бұл зерттеу сондай-ақ бұл пайдалар тек қана адамдар өз тәжірибесіне жаңаша көзқарас ұсынып, танымдық өзгерістерге ұшырағанда ғана пайда болатынын көрсетеді. Эмоцияны білдірудің әлеуметтік салдары да бар. Эмоцияларымыз қажеттіліктерімізбен байланысты болғандықтан, оларды біздің қажеттіліктерімізге қамқорлық көрсететін адамдарға білдіру маңызды. Егер сіз қарым-қатынас құруға ниетіңіз жоқ адаммен сөйлессеңіз, ол жауап бермеуі мүмкін. Алайда, егер сіз адамға түсіністікпен жауап беретін болсаңыз, сіздің қарым-қатынасыңыз жақсарады. Жазудағыдай, басқа адамның пікірін есту адамдарға осы эмоцияларды тудырған жағдайды қайта қарастыруға көмектеседі.