Кіріспе

Италия азаматтығының тарихы мен ережелері – Италияның азаматтық алу, беру және жоғалту мәселелерін реттейтін заңдары. Көптеген континенттік Еуропа елдері сияқты, ол негізінен jus sanguinis қағидасына негізделген. Сондай-ақ, бұл заң итальяндық диаспораға жағдай жасауға бағытталған көптеген ережелерді қамтиды. Италия Парламенті 1992 жылы Италия азаматтығы туралы заңды жаңартты, ол 91-заң болып бекітілді және 1992 жылдың 15 тамызында күшіне енді. Президенттік декреттер мен министрлік директивалар, соның ішінде Ішкі істер министрлігінің бірнеше директивалары, мемлекеттік қызметкерлерге Италияның азаматтыққа қатысты заңдарын қалай қолдану керектігін түсіндіреді.

Азаматтық алу

Италияның азаматтығы туралы заң итальяндық азаматтыққа қол жеткізудің әртүрлі жолдарын қамтитын толыққанды жүйе болып табылады. Бұл жолдар әртүрлі жағдайлар мен талаптарға бейімделген, азаматтық алу процесінің жүйелі және ұйымдастырылған тәртібін қамтамасыз етеді.

Италия азаматтығын автоматты түрде алу

Туған тегі: Италия азаматтығы итальяндық ата-анасынан туған адамдарға автоматты түрде беріледі, *jus sanguinis* қағидасы сақталады. Италияда туу: Италия аумағында азаматтығы жоқ, белгісіз немесе өз азаматтығын беруге құқығы жоқ ата-аналардан туған балалар итальяндық азаматтықты алуға құқылы, бұл *jus soli* қағидасына ішінара сәйкес келеді. Тану немесе заңдастыру: Балалар итальяндық анасының немесе әкесінің тануы немесе заңдастыруы арқылы итальяндық азаматтықты алады. Азаматтардың кәмелетке толмаған балалары: Италия азаматтығы жоқ балалар, соның ішінде Италия заңдары бойынша заңды түрде асырап алынғандар, егер ата-анасының бірі итальяндық азамат болса, азаматтықты алуға құқылы. Бұл ереже 1983 жылдың 27 сәуірінен бастап қолданылады. Бұрынғы азаматтар: Басқа елдің азаматтығын алу үшін бұрын итальяндық азаматтығынан бас тартқан адамдар Италияда екі жыл тұрғаннан кейін итальяндық азаматтығын қайта ала алады. Бұл ереже 1912 жылғы 555 нөміріндегі азаматтық заңымен реттелетін, одан кейін жаңа заңмен алмастырылғанша.

Қолданба арқылы алу

Тұрақты тұру: Италияда шетелдік ата-аналардан туған және туған күнінен бастап ересек жасқа дейін үздіріспей Италияда тұрған адамдар азаматтыққа үміткер бола алады. Қолданудан бас тарту: Әкімшілік органдар (консулдықтар) тарапынан азаматтық алу өтініші қабылданбаған немесе өтінішті ұсына алмаған адамдар осы арқылы Италия азаматтығын алуға құқылы.

Неке арқылы азаматтығын алу

1983 жылға дейінгі некелер: 1983 жылдың 27 сәуіріне дейін итальян азаматтарына үйленген шетелдік әйелдерге итальян азаматтығы автоматты түрде берілді. Тұру және тіл талаптары: Италия азаматының жұбайы Италияда екі жыл немесе шетелде үш жыл заңды түрде тұрғаннан кейін натурализация арқылы азаматтық алуға өтініш бере алады. Егер жұбайлардың балалары болса, бұл мерзім екі есеге қысқартылады. 2018 жылдың 4 желтоқсанынан бастап, жұбайлар итальян тілін Еуропалық ортақ тілдер стандарты бойынша B1 деңгейі не одан да жоғары деңгейде меңгергенін көрсетуі керек.

Азаматтық алу

Италияда кемінде он жыл заңды түрде тұратын адам, егер ол қылмыстық жаза алған болмаса және жеткілікті қаржылық мүмкіндіктері болса, натурализация арқылы итальян азаматтығына үміттене алады. Итальян азаматтарының немерелері мен Италияда туған адамдар үшін тұру мерзімі үш жылға дейін, Еуроодаққа мүше мемлекеттердің азаматтары үшін төрт жылға дейін, босқындар мен азаматтығы жоқ адамдар үшін бес жылға дейін, ал итальян азаматының асырап алған балалары үшін жеті жылға дейін қысқартылады. Италияның азаматтық заңы осы шараларды еңбектеп сипаттайды, азаматтық алудың дұрыс және құрылымды тәсілін қамтамасыз етеді. Үміткерлер өтініш білдірген кезде елде болуы керек және итальян тілін білетінін (B1 деңгейінен төмен емес) көрсетуі тиіс.

Іс жүзіндегі әсерлері

Jus sanguinis талапкерлерінің көп бөлігі итальяндық бразилиялықтар мен итальяндық аргентиналықтар болып табылады, себебі екі ел де 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдары көптеген итальяндық иммигранттарды қабылдады. Бразилия Италиядан тыс ең ірі итальяндық қауымның ордасы, одан кейін Аргентина мен АҚШ келеді. Азаматтықты берудегі ұрпақтар санына шектеулердің болмауы, негізінен Америкада, 60 миллионға дейін адамның итальяндық азаматтығына құқығы болуы мүмкін, бұл Италия халқының санымен шамалас. Консульдық кезектердегі ұзақ күтілу, қажетті құжаттарды табудың қиындығы, алымдар және көптеген адамдар үшін екінші паспорт алу қажеттілігінің болмауы, өтініш берушілер санын іс жүзінде шектейді. Statuto Albertino жыныстар арасындағы теңдік немесе теңсіздік туралы ешқандай сілтеме жасамаса да, әйелдің күйеуіне бағыну принципі – көне тамырлары бар – негізгі құқықтық жүйеде (заңнамалық мағынада) басым болды. Кодификацияланған заңда көптеген мысалдар бар, мысалы, 1939 жылғы Азаматтық кодекстің 144-бабы және, атап айтқанда, 1912 жылғы 13 маусымдағы «Италия азаматтығы туралы» 555-заң. 555-заң некеде күйеудің басымдығын және әйел мен балалардың оның азаматтығына қатысты мәселелерде бағынуын белгіледі. Онда: jus sanguinis басшылық принцип, ал jus soli – қосымша мүмкіндік екені айқындалды. Балалардың азаматтығы әкесінен, тек кейбір жағдайларда анасынан жүзеге асты. Ана 1948 жылғы 1 қаңтарға дейін (Италия Республикасы Конституциясының күшіне ену күні) туған балаларына азаматтықты тек осы заңның 1-бабының 2-тармағында көзделген ерекше жағдайларда ғана бере алады: Бұл жағдайлар әкесі белгісіз болғанда, ол азаматтығы жоқ болса немесе балалар әкесінің шетелдік азаматтығын оның елінің заңдарына сәйкес бөлісе алмаса (мысалы, әкесі jus soli арқылы азаматтық ала алатын, бірақ jus sanguinis арқылы емес) туындайды. Осы соңғы жағдайда Ішкі істер министрлігі бала шетелдік елде туылған жері бойынша jus soli азаматтығын алған жағдайда, анасының итальяндық азаматтығы балаға берілмейді, әкесінің азаматтығын алған жағдайлардағыдай. Әйелдер шетелдік күйеуге үйленген жағдайда, егер оның елінің заңдары әйеліне некеден тікелей және дереу нәтиже ретінде азаматтық берсе, олардың итальяндық азаматтығынан айырылады. (Бұл мәселе қаралып жатыр, себебі осы заңның 10-бабында некеге тұру арқылы азаматтықты автоматты түрде жою туралы ереже, 8-баптың 2-тармағымен қайшы келеді, ол жалпы сипатта және шетелдік азаматтық алу арқылы автоматты түрде азаматтықты жоюға келіспейді. 8-бап бойынша азаматтықты жою автоматты емес, себебі жаңа азаматтықты қабылдау ниеті натурализацияланушы тұлға тарапынан білдірілуі керек, содан кейін ғана итальяндық азаматтығы 8-бапқа сәйкес жойылады).

1975 жылғы No 87 шешім

Бұл шешімнің қорытындысында, егер әйелдер неке арқылы автоматты түрде жаңа азаматтық алған болса, оларды итальяндық азаматтығынан айыру конституцияға қайшы деп табылған. Италия бұл шешімнің артықшылығы 1948 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енетінін ресми түрде мәлімдеді. Республиканың Конституциясы қабылданылған сәттен бастап 1983 жылға дейін азаматтық мәселесінде іске асырылмады. Конституцияның 3 және 29-баптарында белгіленген теңдікке қарамастан, Парламент итальяндық анасы мен шетелдік әкесінің баласына итальяндық азаматтықты қан байланысы арқылы (jus sanguinis) алуға мүмкіндік беретін заң кодексінің жоқтығын түзетуге ешқандай заң қабылдаған жоқ. Конституциялық соттың 1975 жылғы 9 сәуірдегі №87 шешімі Конституцияның 10-бабының үшінші тармағының конституцияға қайшы екенін жариялады, оның азаматтығынан әйелдің еркіне қарамастан айырылуын көздейтін бөлігі. Шешімнің маңызды тұстарының бірінде 10-баптың 1912 жылы кең таралған әйелдердің заң тұрғысынан ерлерден төмен және жеке тұлға ретінде толық құқықтық қабілетіне ие емес деген түсінікке негізделгені айтылды. Мұндай түсінік Конституцияның қағидаттарымен үйлеспеді, тіпті оларға қайшы келді. Бұдан өзге, заң тек әйелдерге ғана азаматтығынан айырылуды қарастырып, әсіресе әйелдің еркіне күмән келтірілмесе немесе азаматтығынан айырылу оның ниетіне қарсы болса, әйелдер мен ерлер арасында әділетсіз және негізсіз айырмашылық жасады.

1975 жылғы No 151 заң

Қорыта айтқанда, бұл заң азаматтыққа қатысты 1975 жылғы 87-ші қаулыны, оның күшіне енгеннен кейін жасалған некелерге қатысты растайды және неке арқылы жаңа азаматтық алғандықтан итальяндық азаматтығынан автоматты түрде айырылған әйелдерге өтініш арқылы оны қайта алуға мүмкіндік береді. Бұл заң 87/1975 қаулысының кері күшке ие болуына қатысты ештеңе айтпаса да, қаулының 1948 жылғы 1 қаңтарға дейін кері күшке ие болуы конституциялық негізде қарастырылады. 1975 жылғы 151-заң Италиядағы отбасылық құқықтың кең ауқымды реформасына әкелді. 87/1975 қаулысының конституцияға қайшы екендігі анықталғаннан кейін, 1975 жылғы Италияның отбасылық құқық реформасы шеңберінде 1975 жылғы 151-заңға 219-бап енгізілді, ол әйелдерге азаматтықты "қайта алуға" (дәлірек айтқанда, тануға) рұқсат берді. 219-бапта былай делінген:

"Шетелдікке үйленгені немесе күйеуінің азаматтығы өзгергені себепті осы заң күшіне енгенге дейін итальяндық азаматтығынан айырылған әйел, азаматтық кодекстің іске асырылуына қатысты 36-баптағы құзыретті органға берген мәлімдемесі арқылы оны қайта ала алады. 1912 жылғы 13 маусымдағы 555-заңның осы заңның ережелеріне қайшы келетін барлық нормалары күшін жояды". "Қайта алу" термині тиімсіз болып көрінеді, себебі Конституциялық соттың шешімі бойынша, аталған әйелдер ешқашан азаматтығынан айырылмаған және олардың мұндай ниеті болған жоқ, сондықтан академиялық және құқықтық тұрғыдан "тану" термині дұрыс болып көрінеді.

1983 жылғы No 30 шешім

1983 жылғы №30 шешім бойынша, итальяндық азаматтықты туғаннан бері алу – әйелдердің конституциялық құқығы болып табылады, және бұл шешім 1948 жылғы 1 қаңтардан бастап туған балаларға да кері күшін тигізеді. Осы қағидаға сәйкес, балаға азаматтық берілуі үшін анасы бала туған кезде Италия азаматтығын сақтап тұруы керек. №30 шешім 1983 жылғы 28 қаңтарда жарияланды, 1983 жылғы 9 ақпанда кеңсеге тіркелді және 1983 жылғы 16 ақпандағы "Ресми газеттің" №46-да жарияланды. 1912 жылғы 555 заңның 1-бабының конституцияға қайшы екендігі туралы мәселе мынадай тұжырымдамамен көтерілді: "Егер итальяндық азамат анасы шетелдікке үйленгеннен кейін де азаматтығын сақтап қалса, оның баласы да итальяндық азаматтыққа ие болуы тиіс". Шешімде осы заңның 1-бабының бірінші тармағы Конституцияның 3-бабына (бірінші абзацта – жынысына қарамастан заң алдындағы теңдік және т.б.) және 29-бабына (екінші абзацта – ерлі-зайыптылардың моральдық және құқықтық теңдігі) қайшы келетіні анықталды. Конституциялық сот 1912 жылғы 13 маусымдағы 555 заңның 1-бабын, итальяндық азамат анасының баласына азаматтық беруді қарастырмағаны үшін ғана емес, сонымен қатар осы заңның 2-бабын, баланың анасының азаматтығын алуын тек шектеулі жағдайларда ғана санкциялағаны үшін конституцияға қайшы деп таныды, себебі кейін бұл шектеулер алынып тасталды және аналар өз балаларына итальяндық азаматтықты беруге мүмкіндік алды.

Мемлекеттік кеңестің 1983 жылғы No 105 қорытындысы

1983 жылғы 15 сәуірдегі Мемлекеттік кеңестің V секциясының консультативтік мәжілісінде берілген №105 пікірде Конституциялық соттың 1983 жылғы 30 қаулысының нәтижесінде, 1948 жылғы 1 қаңтарға дейін итальяндық азамат анасынан туған адамдар итальяндық азаматтар деп есептелуі мүмкін екендігі анықталды. Бұл шешімнің күші бұрынғы заң мен жаңа Конституция арасындағы қайшылық туған сәттен бұрынғы кезеңге кері қарай таратуға болмайды, ал ол қайшылық 1948 жылғы 1 қаңтарда, Конституцияның күшке ену күнінде пайда болды.

1983 жылғы No 123 заң

Бұл заң күшіне енген күні (1983 жылдың 27 сәуірінде) кемінде біреуі итальяндық азаматтыққа ие болған ата-анасы бар, 18 жасқа толмаған балаларға итальяндық азаматтықты автоматты түрде берді. Бұл заң әйелдерге неке арқылы азаматтық беру тәжірибесін тоқтатты. Заң екі азаматтығы бар адамдарды 18 жасқа толғанға дейін бір азаматтықты таңдауға міндеттеді. 1983 жылдың 21 сәуірінде №123 заң қабылданды, ол итальяндық азамат әкесі немесе анасының барлық кәмелетке толмаған балаларының, оның ішінде асырап алушы ата-анасының туғаннан итальяндық азамат болып табылатынын белгіледі. Заң күшіне енген сәтте итальяндық азаматтардың барлық кәмелетке толмаған балаларына, тіпті асырап алынған балаларға да, итальяндық азаматтық қолданылды деп түсініледі. Сонымен қатар, Дүниежүзілік туризм ұйымы 2016 жылдың 15 қаңтарында Италия паспортын саяхат еркіндігі тұрғысынан әлемде бірінші орынға (Дания, Финляндия, Германия, Люксембург, Сингапур және Ұлыбританиямен бірдей) қойды, оның мобильділік индексі 160-қа тең (215 елдің ішінде визасыз – 1, келгенде виза – 0.7, электрондық виза – 0.5 және дәстүрлі виза – 0 салмағымен есептелген). Италия азаматтығы Финляндиямен бірге Ұлттық Индекс (QNI) бойынша сегізінші орында тұр. Бұл индекс, саяхат еркіндігі сияқты сыртқы факторларға назар аударатын Визалық шектеулер Индексінен өзгеше. QNI саяхат еркіндігімен қатар, бейбітшілік және тұрақтылық, экономикалық күш және адам дамуы сияқты ішкі факторларды да қарастырады.

Екі жақты азаматтығы

Италия заңдарына сәйкес, егер бірнеше азаматтық 1992 жылдың 16 тамызынан бастап немесе одан кейін алынса, белгілі бір шарттарда бірнеше азаматтық алуға рұқсат етіледі. (Осы күнге дейін басқа елде туып өскен итальяндық азаматтар екі азаматтығын мәңгі сақтай алатын, бірақ жаңа азаматтық алған жағдайда итальяндық азаматтығын жоғалтатын, ал жаңа азаматтық алу арқылы одан айырылу мүмкіндігіне кейбір ерекшеліктер қарастырылған.) 1992 жылдың 16 тамызынан кейін, бірақ 2001 жылдың 23 қаңтарына дейін басқа азаматтық алғандар үш ай ішінде жергілікті тіркеу кеңсесіне немесе тұратын еліндегі Италия консулдығына хабар беруге міндетті. Олай етпеген жағдайда айыппұл салынды. 2001 жылдың 23 қаңтарынан бастап немесе одан кейін басқа азаматтық алғандар шетел азаматтығын алғанын туралы өзіндік мәлімдемесін пошта арқылы тұратын еліндегі Италия консулдығына жіберуге болады. 2001 жылдың 31 наурызынан бастап ешқандай хабарлама беру қажет емес.

Еуропалық Одақтың азаматтығы

Италия Еуропалық Одақтың құрамына кіргендіктен, итальяндық азаматтар Еуропалық Одақ заңнамасына сәйкес Еуропалық Одақтың азаматтары болып саналады, осылайша еркін қозғалыс құқығына ие және Еуропалық Парламент сайлауларында дауыс беруге құқылы. Италиялық елшілік болмаған ЕО емес мемлекетте итальяндық азаматтар сол мемлекеттегі кез келген ЕО елшілігінен консулдық көмек алуға құқылы. Еуропалық Одақ шартының 21-бабында берілген еркін қозғалыс және тұру құқығының нәтижесінде итальяндық азаматтар ЕО-ның кез келген мемлекетінде тұрып, жұмыс істей алады.

Азаматтық төлем

2014 жылдан бері 18 және одан жоғары жастағы адамдардың итальян азаматтығын мойындау туралы барлық өтініштері үшін 300 евро төлемақы алынады (2014 жылғы 24 сәуірдегі № 66 заң және 2014 жылғы 23 маусымдағы № 89 заң). Бұл шешім Маттео Ренци басқарған Ренци үкіметі тарапынан қабылданды.