Кіріспе

Чанктонбери рингі – Англияның Батыс Сассекс графтығындағы Вашингтон және Вистон азаматтық округтерінің шекарасында орналасқан Оңтүстік Даунс төбесіндегі Чанктонбери төбесіндегі тарихи төбелік бекініс. Қазір Оңтүстік Даунс жолының бөлігі болып табылатын, төбе бойымен созылатын ежелгі жол бар. Бұл 2000 жылдан астам уақыт бойы құрылған тарихи ескерткіштер жиынтығының бір бөлігі, оның ішінде қола дәуірінен саксон кезеңдеріне дейінгі дөңгелек обалар және темір дәуірі мен римдік кезеңдерге дейінгі қоршаулар бар. Дөңгелек пішінді, төменгі топырақ қоршауы мен ормен қоршалған Чанктонбери рингінің кейінгі қола дәуіріне немесе ерте темір дәуіріне жатады деп саналады. Құрылыстың мақсаты белгісіз, бірақ ол қорғаныс бекінісі, мал айдау алаңы немесе тіпті діни қасиетті орын сияқты әртүрлі қызметтерді атқарған болуы мүмкін. Бірнеше ғасыр пайдаланғаннан кейін, ол шамамен бес жүз жылға тасталып, римдік кезеңде қайта қолданысқа енді. Төбелік бекіністің ішінде екі римдік-британдық храм салынды, олардың бірі шошқаға табыну культіне арналған болуы мүмкін. Біздің заманымыздың төртінші ғасырының соңында соңғы рет тасталғаннан кейін, 18 ғасырдың ортасында жер иесі осы орынды әдемілеу үшін периметріне шыршы ағаштарын отырғызғанға дейін, тек мал жаю үшін ғана пайдаланылды. Ағаштар 1987 жылғы Ұлы дауыл кезінде көптеп зардап шекті, бірақ бұл жергілікті маңызды орынға айналды. Ескі немесе зардап шеккен ағаштардың орнына бірнеше рет қайта отырғызу археологтарға осы орынның тарихы туралы көптеген мәліметтер ашқан қазба жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді.

Сипаттама

Чанктонбери сақинасы солтүстікке қарай Сассекс Вельді көріп тұрған биік орналасқан, солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс жағында тік табиғи жартастың шетінде орналасқан. Ол шығыс және батыс жақтан жоталар арқылы жететін ұзын, тар және көбінесе ағашсыз жазықтың ортасында жатыр. Тригонометриялық нүкте Сақинадан батысқа қарай орналасқан, және Ordnance Survey деректері бойынша теңіз деңгейінен жоғары тіркелген. Бұл бастапқыда Чанктонбери төбесінің ең жоғары нүктесі деп есептелгенімен, соңғы өлшемдер Сақина аумағы теңіз деңгейінен шамамен жоғары екенін көрсетті. Археологтар бұл бекіністі "бір қабырғалы, төбелік қамал" деп сипаттайды, яғни төменгі қоршаумен жабдықталған жалғыз қабырғалы жер жұмысы. Төбелік қамалға бастапқы кіреберіс оңтүстік-шығыс жағындағы шамамен 1,5 метрлік саңылау арқылы жасалған, онда тас жолдың іздері сақталған. Оңтүстік-батыс жағында да қабырғада саңылау бар, бірақ ол қамал қолданыстан шыққаннан кейін, әлдеқайда кейінірек жасалған болуы мүмкін, себебі онда тас жолдың іздері жоқ. Қабырға және сыртқы ор қазаншұңқы оңтүстік жағында жақсы сақталған, бірақ оған қазылған екі кішкентай карьерлердің әсерінен сәл зақымдалған. Эрозия және топырақ жылжуы салдарынан солтүстік жағындағы жер жұмыстары азайды және арықтың іздері ғана қалды. Қамалдың периметрі мен ішкі аумағы егілген қарағай ағаштарымен жабылған. Неолит және ерте қола дәуірінде адам қызметінің іздері табылды, бірақ тұрақтар немесе қоныстар жоқ. Табылған заттар негізінен орманды пайдалануға арналған құралдардан тұрды. Екі белгілі храмның үлкені батыстан шығысқа қарай қамалдың ортасында, ең биік нүктеде салынған. Оның батыс, солтүстік және шығыс жағында "төртбұрышты орталық бөлме немесе ішкі камера" болды. Амбулаторияның сыртқы қабырғасы қызыл бояумен жабылып, шамамен 2 метрге дейін кеңдігі бар тақталанған "құмды әкпен нығайтылған еденмен" жабылған. Амбулаторияға кіреберіс шығыс жағынан болған, ол қамалдың бастапқы кіреберісімен сәйкес келеді. Рим храмдары неге осы жерде салынғаны белгісіз, бірақ басқа жерлерде римдіктердің темір дәуіріндегі храмдар немесе қасиетті орындар орнында құрылыс салғанына мысалдар бар. Алайда, Чанктонбери сақинасының жағдайында мұны дәлелдеу қиын, өйткені қамалдың тасталуы мен қайта игерілуі арасында жарты мың жылдық үзіліс болған. Мысалы, Хейлинг аралы және Мейден қамалы сияқты жерлерде темір дәуірі мен рим дәуірі арасында діни қолданыстың сабақтастығы болған, бірақ Чанктонбериде мұндай жағдай болған жоқ.

20 ғасыр

1909 жылы Горингтер қамалдың ішкі жағына да ағаш отырғызуға бекінді. Егістік дайындау кезінде көптеген римдік-британдық керамикасы мен құрылыс қалдықтары табылды, бұл дөңгелек қамалға алғашқы археологиялық қазба жүргізуге себеп болды. Екі храм және көптеген артефакттар ашылды. Дегенмен, ағаш отырғызу ағаш тамырларының салдарынан туған бұзылыстар қамалдың археологиялық ескерткіштеріне зиян келтірді. 1977 жылы Горинг мүлігі, өмірлік циклын аяқтаған ағаштардың орнына сақинаның бөліктерін қайта отырғызуға кірісті. Бұл Батыс Сассекс округіне сол жылдың шілде және тамыз айларында орындалған нысанды қосымша археологиялық зерттеу жүргізуге мүмкіндік берді. Қайта отырғызылған ағаштар енді ғана бұл сақинаны бұрынғы сұлулығына қайтаруды бастап келеді.

Археологиялық орындар

Чанктонбери сағаты – Чанктонбери төбесіндегі археологиялық ескерткіштердің бір-бірімен тығыз байланысты тобының бір бөлігі. Олар тарихи ескерткіштер тізіміне енгізіліп, қорғалады. Шығыс қоршауының жасалған мерзімі белгісіз, ал батыс қоршауы рим дәуіріне жатады және осындай құрылыстардың ерекше кеш үлгісі болып табылады. Бекіністің маңында тарелка тәрізді және шұңқырлы обалар, сондай-ақ саксон обалары – хлаевлер орналасқан. Бұл төбе басының кем дегенде 2000 жыл бойы қасиетті және ритуалдық орын ретінде маңызды болғанын көрсетеді. Чанктонбери сағатының оңтүстік-шығысында үш жақсы сақталған тарелка тәрізді оба және бір жұп хлаев орналасқан. Олардың әрқайсысының бүкіл елде бірнеше ондаған ғана мысалы белгілі, сондықтан бұл ерекше сирек кездесетін оба түрлері. Тарелка тәрізді обалардың жасалған мерзімі белгісіз, бірақ осыған ұқсас мысалдар б.з.д. 1800-1200 жылдар аралығында жасалғаны белгілі. Мұндай обаларда әдетте керамика, құрал-жарақтар және жеке заттар сияқты бірнеше қабірлік заттармен бірге жерлену немесе өртеу рәсімі орындалған. Хлаевтер аңглосаксон немесе викинг дәуірінде жоғары мәртебелі тұлғалар үшін салынған, олар топыраққа қазылған қабірлердің үстіне үйіліп салынған. Чанктонбери сағатындағы хлаевтер әлі қазба жұмыстарынан өтпеген. Тау бекінісінің маңында нашар сақталған қосымша обалар болуы мүмкін. Марк Тиббл жүргізген топографиялық зерттеу нәтижесінде бұрын белгілі болмаған, дөңгелек обалар болуы мүмкін екендігі анықталған он төрт ландшафттық ерекшеліктер анықталды. Кейбір обалар эрозия немесе жырту салдарынан жойылған, мысалы, 1950 жылдары қазылған, кейін жойылған батысқа қарайғы бір оба. Онда ересек әйелдің және баланың қаңқасы, сондай-ақ үшінші адамның сынық қалдықтары, және б.з.д. 1800-1500 жылдарға жататын ерте қола дәуірінің Уэссекс мәдениетіне тән бір қылыш табылған. Бұл әңгіме ауызша түрде кеңінен таралған, әртүрлі нұсқалары бар (мысалы, шайтан қамырдың орнына шұбат немесе сүт ұсынады), бірақ оның пайда болуы салыстырмалы түрде жақында болған болуы мүмкін, ал алғашқы басылымда 1909 жылы Артур Бекеттің «Төбелер рухы» кітабында жарияланған. Сондай-ақ, сағақтың астындағы ағаштардың көлеңкесінде бір түн ұйықтаған әйелдердің сүт бездерінің жұмысы жақсарады деген сенім бар.

Қол жеткізу

Төбенің іргесінде екі тұрақ бар: солтүстік-шығыста, A283 Вашингтон жолынан Чанктонбери айналма жолынан, ал батыста A24 жолынан Вашингтон Босталдан. Төбе South Downs Way-ден жақын жерде орналасқан және солтүстікке қарай кең көріністерді ұсынады.

Танымал мәдениетте

Сақина, жақын орналасқан Штайнинг қаласымен бірге (кітаптағы басты кейіпкер ондағы ойдан шығарылған қыздар гимназиясына барады), 1925 жылы жазылған Виннифред Дарчтың «Катарина мектепке барады» атты қыздар мектебі туралы әңгімесінде кездеседі. Чанктонбери атмосфералық кездесу орны болып табылады, сондай-ақ оны қоршаған жырлар туралы да айтылады. Джастин Хоппер, Шаррон Краус және Белбери Полидің 2019 жылы Ghost Box Records лейблымен шыққан «Chanctonbury Rings» альбомында сақиналар мен олардың төңірегіне қатысты географиялық ерекшеліктер мен жырлар туралы проза мен поэзия кездеседі. Сақина мен оның жанындағы аймақ Джон Будтың 1936 жылғы «Сассекс Даунс қаны» романының оқиға орыны болып табылады және Британ кітапханасының қылмыстық классикасы сериясында қайта басылды. 2014 жылы Брайттон қаласындағы Cuz тобының «Tamatebako» альбомында «The Wheel and the Ring» әні бар, ол тікелей Чанктонбери сақинасына сілтеме жасайды. Мервин Стоквуд, бір кезде Саутварк епископы болған, 1983 жылғы өмірбаянына «Чанктонбери сақинасы» деп ат қойды.