Авторитарлық саяси көшбасшылар

Кіріспе

Авторитарлық саяси көшбасшы

Саясатта, "күшті адам" – әскери күш арқылы билік жүргізетін және халықтың күшті қолдауын иеленген немесе оған ие екенін мәлімдейтін авторитарлық саяси көшбасшының бір түрі. Күшті адамдар әдетте кең халықтық қолдауға ие екенін айтады, елдің мәселелерін шеше алатын жалғыз өзі екенін көрсетеді және либерализм мен демократияға деген жек көрушілікті білдіреді.

Функциялар

Күшті адам азаматтық немесе әскери жетекші болуы мүмкін және демократиялық және автократиялық режимдерде де кездесе алады. Әскери диктатуралар, оларды әскери күшті адамдар басқарады, әскери хунталардан өзгеше, себебі күшті адам жеке билік етеді және билік жүргізу үшін басқа әскери шенеуніктермен келісуге міндетті емес. Саяси ғалымдар Брайан Лай және Дэн Слейтер күшті адамдардың әскери арқылы билікті жүзеге асыратын автократиялық тәсілмен билік ететінін анықтады; әдетте, күшті адамдар билікті ұжымдық түрде бөліспейді және билікті жүзеге асыру үшін саяси партияға сүйенбейді. Демократияларға, әскери хунталарға және партиялық диктатураларға қарағанда, күшті адамдар халықаралық қақтығыстарды бастауға бейім. Сонымен қатар, саясаттанушылар Барбара Геддес, Эрика Франц және Джозеф Г. Райт күшті адамдар басқаратын диктатуралардың басқа диктатураларға қарағанда "адам құқықтарын бұзуға" және "азаматтық соғыстарға тартылуы" ықтимал екенін айтады. Олар сондай-ақ күшті адамдардың азаматтық диктаторлар мен әскери хунталарға қарағанда көтеріліс, төңкеріс немесе шетелдік шабуыл арқылы құлатылу мүмкіндігі жоғары екенін мәлімдеді. Күшті адамдар басқаратын режимдер демократияға әскери хунталарға қарағанда аз ауысады, себебі күшті адам қызметтен кеткеннен кейін оның әрекеттерінің салдары ретінде түрмеге қамалу немесе өлім жазасынан әскери шенеуніктер тобына қарағанда көбірек қорқады. Кейбір ғалымдар "күшті адамның қиын таңдауы" деп аталатын мәселені, биліктен кеткеннен кейін саяси қарсылас жасамастан ізбасар тағайындау процесі ретінде сипаттайды. Күшті адамдар әдетте отбасы мүшелерін маңызды мемлекеттік лауазымдарға тағайындайды, бірақ отбасы мүшелерін ізбасар ретінде тағайындау – олар қызметтен кеткен кезде түрмеге қамалмауын қамтамасыз етудің бір жолы болып табылады. Осы арада, кейбір күшті адамдар билікті белгісіз мерзімге сақтап қалуға тырысады, бірақ денсаулығы нашарлағанда және қарсыластары билікті басып алу мүмкіндігін іздегенде, оларды биліктен алу қаупі туындайды. Тіпті құлатылған жағдайда да, бұрын күшті адам басқарған режимдер басқа күшті адаммен жалғасуы мүмкін. Күшті адамдар саяси лауазымға демократиялық институттар арқылы немесе төңкеріс немесе мемлекеттік төңкеріс сияқты билікті күшпен басып алу арқылы ие болуы мүмкін. Жаңа үкімет демократиялық жолмен құрылған жағдайда, күшті адамдар елдің демократиялық институттарын демократиялық регресс арқылы билікті нығайту үшін әлсіретеді. Жаңа үкімет күшпен құрылған жағдайда, күшті адамдар, әсіресе әскери төңкерістерден кейін, билікті иеленгеннен кейін бірден емес, бірте-бірте көрінеді.

A strongman can be either a civilian or a military leader and can exist in both democracies and autocracies. Military dictatorships ruled by military strongmen differ from military juntas as the strongman rules alone and does not have to negotiate with other military officers to rule. Political scientists Brian Lai and Dan Slater identified strongmen as ruling in an autocratic way which exercises power through the military; typically, strongmen do not share power collectively and do not rely on a political party to exert power. Strongmen are more likely to initiate international conflicts than democracies, military juntas, and partisan dictatorships. Additionally, political scientists Barbara Geddes, Erica Frantz, and Joseph G. Wright argue that dictatorships led by strongmen are more likely to "commit human rights abuses" and "become embroiled in civil wars" then other dictatorships. They also stated that strongmen are more likely to be overthrown by an insurgency, revolution, or foreign invasion than civilian dictators and military juntas. Regimes led by strongmen are less likely to transition to democracy than military juntas as the strongman is more likely to fear imprisonment or death as a consequence for their actions once out of office more than a collective of military officers likely would. Some scholars described the "strongman's dilemma" as the process of establishing a successor once out of office without creating a political rival. Strongmen typically appoint family members to important government positions, but appointing family members as a successor is also a way to ensure themselves that they would not be imprisoned upon leaving office. Meanwhile, some strongmen attempt to remain in power indefinitely but face the risk of being removed once their health diminishes and rivals seek an opportunity to seize power. Even when overthrown, regimes previously led by strongmen are likely to be continued by another strongman. Strongmen can assume political office either via democratic institutions or through a forceful seizure of power, such as a coup d'état or a revolution. In situations where a new government is formed democratically, strongmen typically erode a country's democratic institutions to consolidate power through democratic backsliding. In situations where a new government is formed by force, strongmen typically manifest gradually rather than immediately upon assuming power, especially following military coups.

Саясат

Күшті тұлғалар, әдетте, ұлтшыл көшбасшылар болады; олар өздерін халықтан зор қолдауға ие деп көрсетеді және "элитаға қарсы" халықты қорғауды мақсат етеді деп мәлімдейді. Күшті тұлғалар сондай-ақ өздерінің айналасында жеке басына табынушылықты қалыптастырады және либерализм мен демократияға деген жек көрушіліктерін білдіреді. Олар өз елінің мәселелерін тек өздері ғана шеше алатынын айтады және "тек күш-қуаты үшін ғана емес, сонымен қатар моральдық қасиеттері мен интеллектуалдық қабілеттері үшін" құрметке бөленгісі келеді. Көптеген күшті тұлғалар демократияға деген сенімсіздіктерін білдіргенімен, олардың көпшілігі өздерін демократиялық деп көрсетуге тырысады. Заң үстемдігіне деген құрметсіздік білдіргенімен, күшті тұлғалар заңды саяси қарсыластарына қарсы қару ретінде пайдаланады, мысалы, күдікті қылмыстар бойынша тергеулер бастайды немесе қарсыластарын тікелей түрмеге қамауға жібереді. Осы билікті жүзеге асыру үшін, күшті тұлғалар елдің сот жүйесіне өздеріне адал адамдарды тағайындайды және өздеріне адал емес немесе қауіпті деп санайтын адамдарды қызметтен шетіне шығарады. Күшті тұлғалар журналистер мен баспасөзді жиі сынап, өздерінің билігіне қарсы келетін жағымсыз жаңалықтар мен ақпаратты "жалған жаңалықтар" деп таныстырады, мұндай ақпаратты жариялағандарды "халық жауы" деп айыптайды және тіпті осы ақпаратқа манипуляция жасау арқылы немесе өздерінің баяндамаларымен қарсы тұрады. Күшті тұлғалар қолдаушыларымен байланысу үшін әлеуметтік желілерді пайдаланады.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, диктаторлар деп аталатын авторитарлық басшылар саяси бақылауды жаппай кісі өлтіру, жалған сайлаулар өткізу және баспасөзді толық бақылауға алу арқылы жүзеге асырды. Мұндай басшылардың қатарында Иосиф Сталин, Иди Амин және Аугусто Пиночет болды. Сонымен қатар, Ким Чен Ын және Башар Асад сияқты бірнеше қазіргі заманғы билеушілер де өз билігін ұқсас жолмен жүзеге асыруда. Мұндай толық бақылау мен құпиялау үрдісі 20-шы ғасырдың соңынан бері өзгеріске ұшырады. Владимир Путин қазіргі заманғы саяси күшті тұлғаның алғашқы мысалы ретінде жиі айтылады, ал британдық журналист Гидеон Рахман 2022 жылы жарық көрген «Күшті адамның дәуірі» атты кітабында Путинды «қазіргі күшті басшылардың ұрпағының архетипі және үлгісі» деп сипаттады. Рахман Путиннің президенттік лауазымын Ресейдің демократиялық институттарын құрметтегендей көрсетумен бастағанын, бірақ 2000-ші және 2010-шы жылдар аралығында билігін біртіндеп нығайтқанын атап өтті. Кеңес Одағынан кейінгі басқа да көшбасшылар, мысалы, Ильхам Әлиев, Александр Лукашенко және Нұрсұлтан Назарбаев та күшті тұлғалар ретінде сипатталды. Путин сияқты, Режеп Тайип Ердоған да Түркияны либералды реформатор ретінде билеуді бастады, бірақ премьер-министрлік және кейіннен президенттік кезеңінде билігін біртіндеп нығайтты. Латын Америкасында Наиб Букеле, Уго Чавес, Андрес Мануэль Лопес Обрадор және Мануэль Нориего сияқты мемлекет басшылары күшті тұлғалар ретінде танылды.