Кіріспе

Молдавияның негізін қалаушы және воеводасы, Марамурештегі князь Драгош, сондай-ақ Драгош Вода немесе Драгош Негізін Салушы деп те аталады. Ол 14 ғасырдың ортасында билік құрған Молдавияның алғашқы воеводасы болды, бұл туралы ең ерте Молдавия жылнамаларында айтылған. Осы дереккөздердің айтуынша, Драгош Карпат таулары арқылы аурох немесе зимбруды қуа жүргенде Марамурештен келген. Оның Молдова өзенінің жағасындағы "descălecat", яғни "атынан түсуі" румын тарихнамасында Молдавия княздығының негізі қалануының символы ретінде қарастырылады. Оның өміріне қатысты көптеген мәліметтер белгісіз. Тарихшылар оны Бедеулік Драгошпен немесе Венгрия Корольдігінің влах жер иесі болған Джулештилік Драгошпен байланыстырады. Көптеген молдавиялық жылнамаларда Драгош 1359 жылы Молдавияға келгені жазылған, бірақ қазіргі тарихшылар одан ертерек мерзімдерді (1345, 1347 және 1352) ұсынады. Драгош 1345 жылы Венгрия армиясы Алтын Орданың ірі әскерін жеңгеннен кейін құрылған Венгрия Корольдігінің шекаралық аймағының басшысы болды. Ертедегі деректерде ол Бая және Сирет қалаларын құрғандығы, сондай-ақ Молдавияға шарап өсіруді әкелген саксон қоныс аударушыларын шақырғандығы айтылады. Дәстүрлі есептеу бойынша ол 1361 жылы қайтыс болды, бірақ тарихшылар 1353, 1354 және 1357 жылдары да қайтыс болған болуы мүмкін деген пікірді келтіреді. Драгош патшалық әулетін құрмады, өйткені оның немересі Балк, Марамурештен келген тағы бір влах жер иесі Кухеялық Богданмен Молдавиядан қуылды.

Шығу тегі

XVI ғасырдың басындағы Молдавия тарихының ең толық сипаттамасын қамтитын Молдавиялық жылнамасында Драгош, «Венгрия королі Владиславтан» Марамуреште иелік алған «римдіктердің» бірі ретінде көрсетілген. Жылнамаға сәйкес, король «римдіктерді» татарларға қарсы күреске шақырды және оларды жеңіске жеткен соң Марамурешке қоныстандырды. Қазіргі тарихшылардың Драгоштің тегін анықтау және оның ерте өмірін зерттеу әрекеттері нақты бір келісімге келген жоқ. Ғылыми теория бойынша, ол 1336 жылдың соңында шығарылған патшалық жарлықта айтылған Бедеудің Драгошымен бір адам болуы мүмкін. Аталған жарлықта Венгрия королі Карл I Эгер капелласына Бедеу (қазіргі Украинадағы Бедевля) иелігінің шекараларын белгілеуді тапсырды. Драг пен Драгош корольдің «қызметкерлері» ретінде аталды, бұл олардың Венгрия Корольдігінің барлық ақсүйектері сияқты тікелей билікке бағынысты екенін көрсетеді. Тарихшы Раду Карчумару Бедеудің Драгошы мен Молдавияның алғашқы билеушісі Драгоштің бір адам екенін нақты дәлелдеуге мүмкін болмағанын айтады. Тағы бір ғылыми болжам бойынша, Молдавияның негізін қалаушы басқа бір влах билеушісі – Джулештинің Драгошы болған. Ол Драгоштің ұлы Джуланың ұлы еді, және патшалық жарлықта көрсетілгендей, Венгрия королі Карл I оған Марамурештегі Джулешти және жақын орналасқан Нирешатқа екі иелік берген. Бұл жарлық 15 қыркүйек 1349 жылы шығарылған. Джула мен оның алты ұлы (Драгош, Стефан, Тартар, Драгомир, Костя және Мираслау) Карл I-нің ұлы және мұрагері Людовик I-ге адал болды, тіпті Кухеяның Богданы мен Юганың ұлы Стефан сияқты басқа екі влах билеушілері оларды корольге қарсы шығуға көндіруге тырысқанда да. Жауап ретінде Кухеяның Богданы мен Стефан оларды иеліктерінен қуды. Король Людовик өзінің жарлығында Марамурештің воеводасы Иоаннға Джулештинің Драгосын және оның отбасын иеліктеріне қайта орналастыруды бұйырды. Тарихшылар Виктор Спиней мен Иштва́н Васа́рхе́йи Джулештинің Драгошы мен Молдавия воеводасы Драгоштің бір адам емес екенін айтады. Марамуреш пен Молдавиядағы кейбір жер аттарының ұқсастығына және жергілікті халық ауыз әңгімелеріне сүйене отырып, тарихшы Штефан С. Горовей Драгоштің Марамурештегі Кампулунг иелігін иеленген Кодря әулетінің мүшесі болуы мүмкін екенін ұсынады. Оның сөзіне қарағанда, қатар орналасқан топонимдер, мысалы, Марамурештегі Бедеу және Молдавиядағы Бадеути, Кампулунг аймағынан келген влах топтарының Сирет өзенінің алабында қоныстанғанын көрсетеді. Карчумарудың пікірінше, Горовейдің теориясын растайтын ешқандай құжаттық дерек жоқ. 1601 жылы өзінің жылнамасын аяқтаған Рагуза тарихшысы Якоб Луккари Драгош Молдавияға көшіп келмес бұрын «Трансильваниядағы Хуст қаласының бароны» болғанын жазды. Хуст 14 ғасырда Марамурештегі бекінілген қала болған. Драгоштің ұрпақтары – Драгфилер ғасыр соңында Хустты қысқа мерзімге иеленді, бірақ Драгош осы қалада болғанын дәлелдейтін ешқандай құжат жоқ.

"Қалпына келтіру"

Молдавия жылнамалары Драгоштың ауру немесе бизонға аңшылыққа шығу туралы аңыздың бірнеше нұсқасын сақтап қалған, ол Молдавия өзенінің жанында "түсуімен" аяқталып, Молдавияның дамуына негіз салды. Молдавияның анонимді жылнамасы қысқаша қорытынды береді: "6867 жылы Драгош воеводасы Мажарстаннан, Марамурештен ауруды аулауға келді". Молдо-Поляк жылнамасы толыққанды әңгімені сақтайды: "Құдайдың қалауымен, алғашқы воевода Драгош Мажарстаннан, [Марамуреш] қаласынан келді, ол Молдава өзенінде өлтірген ауруды аулады. Ол сол жерде ақсүйектерімен той жасап, елді ұнатып, Венгриядан [влахтарды] әкеліп, осы жерге қоныстандырды". Ең толық Молдо-Орыс жылнамасына сәйкес, аң аулағаннан кейін Драгош Марамурешке жергілікті влахтарды онымен бірге Молдавияға келуге көндіру үшін оралды; олар "Владислав, венгр патшасы" оларға кетуге рұқсат берген соң Карпат тауларын кесіп өтіп, Драгош аңды өлтірген жерде түсті. Ал 17 ғасырдың Григоре Уреке Драгошты "түсу" туралы аңызды баяндағанда есімдерін атаған жоқ. Уреке нұсқасына сәйкес, Трансильвания шопандары ауруды қуғанда және Буреньде өлтіргенде, оның аты румын тіліндегі ауру (бур) сөзімен байланысты. Сондай-ақ, Уреке осы оқиғаға байланысты Молдавияның елтаңбасына аурудың басы қойылғанын айтты. Ғалым Мирча Элиаде 1970 жылы Парижде жарық көрген "De Zalmoxis à Gengis Khan" ("Залмоксистен Чингис ханға дейін") еңбегінде "Воевода Драгош және ырымдық аңшылық" тақырыбына жеке тарау арнады. Ол аңыздың екі негізгі мотиві – аңшылық және ауру құрбандығы, мүмкін, "жергілікті аңызға" негізделген, мысалы, жергілікті басшылықтың құрылуына немесе отарлау актісіне байланысты "батырлық іс" сипаттайды, тіпті осындай дак аңызының болуын дәлелдеу мүмкін болмаса да. Элиаде Драгоштың аңшылық туралы аңызына стильдік тұрғыдан ұқсас венгр аңызы Хунор мен Магордың әсер еткенін айтады. Көптеген жылнамаларға сәйкес, Драгош Молдавияға 1359 жылы келген. Молдо-Поляк жылнамасы – жалғыз ерекшелік, онда Драгоштың "түсуі" 1352 жылы болған деп жазылған. Тарихшылар Молдавияның құрылған жылы туралы әлі де пікір таластырып жатыр. Көптеген тарихшылар (оның ішінде Штефан С. Горовей, Денис Делетант, Неагу Джувара және Константин Резачевичи) ертерек мерзімді, 1347 немесе тіпті 1345 жылды ұсынады. Олардың пікірінше, 1345 жылы Карпат аймағында татарларға қарсы Секели графы Андрей Лакфи басқарған венгр әскерінің сәтті шабуылы Драгош басқарған қорғаныс шебінің құрылуына себеп болды. Делетанттың айтуынша, бұл шекаралық провинцияның құрылуы Рим-католик шіркеуінің Кумания епархиясының құрылуымен байланысты, оны Людовик I Венгрияның өтініші бойынша папа Клемент VI 1347 жылдың 27 наурызында бекітті. Басқа тарихшылар (мысалы, Константин Ц. Джуреску және Петре П. Панайтеску) Молдо-Поляк жылнамасы ұсынған жылды (1352) қабылдайды. Влад Жоржеску Драгош 1352 жылы Луи I оны шекаралық провинцияның басшысы етіп тағайындағанға дейін татарларға қарсы венгр шабуылдарына қатысқанын айтады. Соңында, көптеген тарихшылар (оның ішінде Виктор Спиней, Истван Васари, Тюдор Сэлагеан) молдавандық жылнамалардың көпшілігіне сәйкес, 1359 жыл Молдавияның құрылған жылы деп санайды. Васари Драгош 1359 жылы Алтын Орда ханы Берди Бегтің қайтысынан кейін пайда болған тәртіпсіздікті пайдаланып Молдавияға келгенін жазады.

Билік

"Молдо-рус жылнамасы" Драгош пен оның халқы "татарлар шаңқан жерде" шекаралық аймаққа қоныстанғанын айтады. Драгош билігі тұсында Молдавияның нақты шекараларын анықтау мүмкін емес. Спиней мен Андрееску оның қазіргі Буковина деп белгілі аймақта қалыптасқанын жазады. Жергілікті халықтың дәстүріне сәйкес, Драгош Сиретте орналасқан. "Молдо-орыс жылнамасы" Сирет пен Баяның негізін салуды оған жатқызады. 17 ғасырдың авторы Мирон Костин, шарап өсіруді Молдавияға Драгош шақыруымен келген саксон шеберлері енгізгенін мәлімдейді. Григор Урече жылнамасындағы Монах Мисаилдің қосымша мәліметіне сәйкес, Драгош Молдавияда "капитандық сияқты" билік жүргізген. 17 ғасырда Монах Мисаил бұл пікірін білдірген кезде, капитандық – әскери міндеттерді орындауға міндетті ауыл тұрғындарынан құралған әскери бөлім болған. Алдыңғы дереккөздерде Драгоштың әскери қимылдарға қатысқаны туралы ештеңе айтылмаған. Дегенмен, оның Венгрия Корольдігінің шекаралық аймағының басшысы болғаны, оның және оның адалдарының Карпаттан шығысқа қарайғы әскери іс-қимылдарда маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. "Молдавияның Анонимді жылнамасы" мен "Молдо-поляк жылнамасы" бойынша, Драгош "екі жыл патшалық құрды". Кейбір тарихшылар (Андрей Брезиану және Марсель Попа сияқты) Драгош шамамен 1353 жылы қайтыс болғанын жазады. Тарихшы Денис Делетант Драгош шамамен жеті жыл патшалық құрғанын (1354 жылға дейін) айтады. Раду Карчумару Драгош 1357 жылы татарларға қарсы шайқаста қаза тапқанын есептейді. Виктор Спиней, молдавиялық жылнамалардың көпшілігінің баяндамасын қабылдай отырып, Драгош шамамен 1361 жылы қайтыс болғанын мәлімдейді. Драгош Воловаттағы шіркеуге жерленген.

Мұра

Молдавияның көпшілігі Молдавияның құрылуын Драгошқа байланыстырса да, Виктор Спинейнің сөзіне сүйенсек, бұл дәстүр "қазіргі заманғы деректермен үйлеспейді". Мысалы, Ян Длугош және Филиппо Буонаккорсидің мәлімдемесіне қарағанда, жергілікті влахтар мен венгрлер қолдаған Петр воеводасы өзінің ағасы Стефанды қуғынға жіберіп, 1359 жылы Шипеницте (қазіргі Украинадағы Шипинци) поляк әскерін жеңген. Бұл, ғасыр соңына қарай Молдавия құрамына енген жерлерде влах саясатының болғанын көрсетеді. Драгош Венгрияның I Людовигінің билігін мойындады. Дегенмен, көптеген жергілікті влахтар патша билігіне қарсы болды. Мысалы, I Людовик 1360 жылдың 20 наурызында Джулештилік Драгошқа (кейбір тарихшылар оны Молдавияның алғашқы воеводасымен теңейді) Мара өзені бойындағы алты ауылды Марамуреш аймағында берді, себебі Джулешти "көптеген көтерілісші румындарды ұқыпты және талмай еңбек етіп, Молдавияда адалдық жолына қайтарған". Молдавия жылнамаларында айтылғандай, Драгоштан кейін оның ұлы Сас билікке келді. Алайда, Драгош әулет құрмады, өйткені Куэялық Богдан Молдавияға келіп, Драгоштің немересі Балкты қуғынға жіберді. Құны ретінде Балк пен оның інісі Драг король I Людовиктен Марамурештегі Куэялық Богданның бұрынғы иеліктерін алды. Драгтың ұрпақтары (Драгффи әулетінің мүшелері) 14 ғасырдың соңында Венгрия Корольдігінің солтүстік-шығыс аймақтарында кең аумақтарға ие болды. 1407 жылы Бистрица монастырында тізілген воеводалар тізімі де Драгош қайтыс болғаннан кейін қысқа уақыттан соң "әулет алмасып" кеткенін көрсетеді, себебі ол Драгош пен Састы атамай-ақ Богданнан басталады.