Кіріспе
1360 жылдары Молдавияның алғашқы тәуелсіз билеушісі Богдан І, көбінесе Негізін қалаушы Богдан (Bogdan Întemeietorul) деп аталатын, 1360 жылдары Молдавияның алғашқы тәуелсіз билеушісі немесе воеводасы болды. Ол бастапқыда Мажарстан Корольдігінің Марамуреш воеводтығындағы влахтардың воеводасы немесе басшысы болған. Бірақ, ол туралы 1343 жылы алғаш рет нақты мәлімет жазылғанда, ол Венгрияның Людовик І-іне адал болмаған бұрынғы воевода ретінде еске алынды. 1349 жылы патшаға адал болған влах жер иесінің жеріне шабуыл жасады. Төрт жылдан кейін ол тағы да жарғыда воевода ретінде аталды, бұл Марамуреште болғандығы туралы соңғы жазба болды. Богдан және оның серіктері 1359 мен 1365 жылдар аралығында Марамурештен Молдавияға көшті. Молдавияны Венгрияның Людовик І-нің вассалы, Молдавияның Сасы билеген, бірақ жергілікті влахтар венгр үстемдігіне қарсы болды. Богдан Састың ұлы Балкты күшпен қуды және тақты басып алды. Қарымды шара ретінде Людовик І 1365 жылы Марамурештегі Богданның иеліктерін тәркіледі. Богдан Молдавияның алғашқы воеводасы болды. Ол Венгрияның Людовик І-нің билігін мойындамады, Молдавияны екінші тәуелсіз румын княздығына айналдырды.
Bogdan I, commonly known as Bogdan the Founder (Bogdan Întemeietorul), was the first independent ruler, or voivode, of Moldavia in the 1360s. He had initially been the voivode, or head, of the Vlachs in the Voivodeship of Maramureș in the Kingdom of Hungary. However, when the first certain record was made of him in 1343, he was mentioned as a former voivode who had become disloyal to Louis I of Hungary. He invaded the domains of a Vlach landowner who remained loyal to the king in 1349. Four years later, he was again mentioned as voivode in a charter, which was the last record of his presence in Maramureș. Bogdan and his retainers left Maramureș for Moldavia between 1359 and 1365. Moldavia had been under the rule of Sas of Moldavia, a vassal of Louis I of Hungary, but the local Vlachs were opposed to the Hungarian suzerainty. Bogdan expelled Sas's son, Balc, by force and seized the throne. In retaliation, Louis I confiscated Bogdan's estates in Maramureș in 1365. Bogdan reigned as the first voivode of Moldavia. He did not accept the overlordship of Louis I of Hungary, transforming Moldavia into the second independent Romanian principality.
Шығу тегі
Богданның ерте өмірі ғылыми тұрғыдан пікірталас тудырады. Бір теория бойынша, Богдан Марамуреш өңірінің тумасы, влах тайпасынан шыққан. Оның ата-бабаларының иеліктері Кухея орталығындағы "кнездікке" біріккен. Тағы бір теорияға сәйкес, Богдан – Миколаның ұлы, Воевода Богданмен бір адам. 1335 жылғы 6 қазандағы патша жарлығында Венгрияның I Карл архиепископ Ладислав Янкиді 1334 және 1335 жылдары үш рет Дунайдың Клисурасына, Миколаның ұлы Богданның "өз елінен" Венгрия Корольдігіне көшірілуіне дайындық жасау үшін жібергені айтылады. Тарихшы Пál Энгельдің сөзіне қарағанда, Воевода Богдан осы кезде Сербиядан Венгрияға көптеген влахтарды әкелген. Патша жарлығы Богданның этникалық тегін немесе влахтардың көптігін көрсетпейді. Дегенмен, "воєвода" және "кнез" сияқты лауазымдардың, сондай-ақ Богдан есімінің қолданылуы, бұл топтың құрамының аромундық емес, славяндық болғанын көрсетеді. Тарихшы Виктор Спиней есімдерінің ұқсастығының ғана Миколаның ұлы Богдан мен Молдавияның болашақ воеводасы Богданның бір адам екенін анықтауға жеткіліксіз екенін атап көрсетеді. Кухеяда шіркеу мен сарайдың қираған қалдықтары табылған. Шіркеу Әулие Стефан патшаға арналған. Оның арналуынан басқа, алтарьдың солтүстігіндегі сакристияның болуы, бұл шіркеудің католик шіркеуі болғанын көрсетеді, яғни Богданның отбасы католицизмге өткен немесе бастапқыда католик шіркеуі православиелік отбасының қажеттіліктеріне бейімделген болуы мүмкін. Сарайдың ең көне бөліктері 13 ғасырдың соңында салынған, бірақ келесі ғасырдың ортасында кеңейтілген. Богданның Марамурештегі иеліктері 1365 жылғы 2 ақпандағы патша жарлығында сипатталған. Онда Богданның ауылдары ретінде Ieud, Bachkow, екі Vișeu (қазіргі Vișeu de Jos және Vișeu de Sus), Moisei, Borșa және Keethzeleste тізімделген. Бұл тізім Богданның иеліктерінің Іза және Вишеу өзендерінің жоғарғы ағысында орналасқандығын көрсетеді.
Марамурештегі қақтығыстар
1342 жылы Карл I-нің ұлы Людовик I Венгрия тағына отырғанда, Богдан Марамуреш воеводасы қызметін атқарып жүрген. Сол кезде Марамуреш влахтары, яғни басшылары өздерінен воевода сайлаған. Людовик I-нің 1343 жылғы 21 қазанда шыққан жарғысында Богдан «бізге адал емес, Марамурештің бұрынғы воеводасы» деп еске алынады. Бұл Богдан патшамен немесе патшаның өкілдерімен қақтығысқа түсіп, лауазымын жоғалтқанын көрсетеді. Құжатта Богдан мен Виск (қазіргі Украинадағы Вышково) қаласының патшалық кастеляны Янош Кёльцсей арасындағы пікірталасқа сілтеме жасалған, бірақ пікірталас себептері мен нақты жағдайлары белгісіз. Тарихшылар Раду Карчумару мен Виктор Спинейдің пікірінше, Людовик I-нің воеводалардың құқықтарын шектеу әрекеттері осы қақтығысқа себеп болған. Спинейдің сөзіне қарағанда, патша жергілікті князьдердің көмегімен Богданды биліктен тайдырып, оның ашық көтеріліс ұйымдастыруына кедергі келтіру үшін, жетекші влах отбасылары арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған. Ал Иоан Аурель Поп Богданның жылдар бойы созылған билікке қарсы көтеріліс жасағанын айтады. Богдан лауазымынан алынғаннан кейін Марамурешті тастап кеткен жоқ. Патша Людовик 1349 жылғы 15 қыркүйекте жариялаған жарғысында Богданды «біздің адал емес, тұрақты қарсыласымыз» деп сипаттаған, бұл 1343 және 1349 жылдар аралығында Богдан мен патша арасындағы қарым-қатынастың нашарлағанын көрсетеді. Құжатта Богданның Джула Гюлешти влах князі мен оның алты ұлын өзіне қосылуға көндіруге тырысқаны айтылады. Гюлештилер оның ұсынысын қабылдамағандықтан, Богдан мен оның жүрегі туысы Стефан Марамурештегі олардың иеліктеріне шабуыл жасап, оларды сол жерден қуған. Король Людовик Марамуреш воеводасы Иоаннға (Стефанның ағасы және Богданның жүрегі туысы) Марамуреш округінің басшысы Эндрю Лакфидің қатысуымен князьдер жиналысында Гюлештилерді олардың иеліктеріне қайтаруды бұйырған. Богданның Марамуреште болуы соңғы рет 1353 жылғы 14 мамырда тіркелген. Осы күні Эгер капелі Богданның екі жүрегі туысы Стефан мен Иоанның Кухеядағы иеліктерінің шекарасын белгілеген. Құжатта Стефан мен Иоан патшаның «адал қызметкерлері» екені айтылған, ал олардың ағасы «Воевода Богдан» деп аталған, оның адал еместігі туралы ештеңе жазылмаған. Богданның қатысуы да болған болуы керек, себебі құжатқа сәйкес, оның жүрегі туыстарының иеліктерінің шекаралары көршілес жер иелерінің, соның ішінде Богданның қатысуымен бекітілген.
Молдавияның воеводасы
Венгрияның Людовик I-нің өмірбаясын жазған Кюкюлле Иоанн: «Марамуреш румындарының воеводасы Богдан осы округтегі румындарды жинап, венгр тажына бағынышты Молдавияға жасырын түрде өтті, бірақ ол жердегі тұрғындар татарлардың жақын болуынан қорқып, оны тастап кеткен еді» деп жазды. Молдавия Венгрия Корольдігінің шекаралық аймағы болған. Молдавияның ең ертедегі жылнамаларында айтылғандай, ол 1340-шы жылдардың соңында немесе 1350-ші жылдары Влах әміршісі Драгош және оның халқы Марамурештен шығып, Молдавия өзенінің жағалауына қоныстанған кезде пайда болды. Драгош және оның ізбасары Сас Людовик I-нің билігін мойындады. Заманауи дереккөздерде Богданның Молдавияға көшу себептері көрсетілмеген. Тюдор Сэлагеанның пікірінше, Богдан Марамурештен «венгр үстемдігінен арыла алмағандықтан» кетіп қалды. Виктор Спиней Драгош мысалы Богданды Карпат тауларын кесіп өтуге ынталандырды дейді, әсіресе ол Молдавиядағы Влахтардың Людовик I-нің билігіне қарсы екенін білгендіктен. 1360 жылғы 20 наурызда шыққан Людовик патшаның грамотасында Молдавиядағы Влахтардың ашық көтеріліске шыққандығы айтылады, бірақ Богданның бұрынғы қарсыласы Гюла Гюлештидің алты ұлының бірі – Драгош Гюлешти оларды жеңіп, Молдавияда патша билігін қалпына келтірді. 1365 жылғы 2 ақпандағы патша жарғысына сәйкес, Богдан мен оның (аты аталмаған) ұлдары Молдавияны басып алу үшін Венгриядан «жасырын» қашқан, себебі олар Молдавияны иеленгісі келді. Молдавияның Сас әулетінен шыққан Балк Богданға қарсы тұруға тырысты, бірақ Богдан мен оның ұлдары оны Венгрияға қашуға мәжбүр етті. Жаза ретінде Венгрияның Людовик I Марамурештегі Богданның иеліктерін тартып алып, Балк пен оның бауырларына сыйға берді. Балк Венгрияға кеткеннен кейін Богдан провинцияны басып алды. Богданның бұл әрекеті 1365 жылғы 2 ақпанға дейін болды, бірақ нақты күні әлі де даулы. Тарихшылар ұсынған ең ерте мерзім – 1359 жыл; осы күнді жақтаушылар Богданның 1360 жылғы патша грамотасында тіркелген жергілікті Влахтардың көтерілісін пайдаланғанын айтады. Денис Делетант Богданның 1363 жылы Молдавияға басып кіргенін жазды. Раду Карчумару да сол жылы болғанын айтады; ол Богданның Людовик I мен Карл IV арасындағы қақтығыстан және литвалықтардың Көк Су шайқасында татарларды жеңуінен пайдаланғанын мәлімдейді. Виктор Спиней Богданның әрекеті 1364 жылы болғанын, ал Тюдор Сэлагеан 1365 жылы болғанын айтады. Кюкюлле Иоанн Людовик I әскерінің Молдавияға жиі шабуыл жасағанын, бірақ «сол жерде тұратын Влахтардың саны артып, оны елге айналдырғанын» хабарлады. Кюкюлле Иоанн сондай-ақ Людовик I өмірінің көп бөлігін Молдавия мен Сербияға қарсы күреске арнағанын жазды. Дегенмен, патшаның грамоталарына сүйене отырып, қайта құрылған маршруты оның тек 1366, 1368 және 1370 жылдары Молдавияға қарсы әскери науқандарға қатысқандығын көрсетеді. Кюкюлле Иоанн патшаның билігі Молдавияда қайта орнатылғанын мәлімдеді. Спинейдің сөзіне қарағанда, Людовик I 1370 жылы Польша патшасы болғаннан кейін ғана Богданның ұлы Лацкуды өзіне бағынуға мәжбүрлей алды. Богдан билік құрған кезеңде Молдавияның шекарасын нақты анықтау мүмкін емес. Тарихшы Лорентиу Рэдванның пікірінше, оның мемлекеті Карпат таулары мен Днестр өзені арасындағы солтүстік-батыс аймақтарды, мүмкін, Шеремош өзеніне дейін қамтыды. Молдавия жылнамаларында айтылғандай, Богданның резиденциясы Сиретте орналасқан, онда Драгош билік құрған кезде патша сарайы салынған еді. Ол 1365 немесе 1367 жылы қайтыс болды және Радауцидегі Святой Николай монастырінде жерленді. Богданнан кейін оның ұлы Лацку билікке келді.
Мұра
Қазіргі тарихшылар Молдавия княздығының негізін салушы, Валахия княздығынан кейін құрылған екінші тәуелсіз Румыния мемлекетінің негізін қалаушы ретінде Богданды санайды. 1407 жылы Бистрица монастырында жазылған Молдавия воеводаларының тізімі Богданнан басталады, ал барлық молдавандық жылнамаларда есімдері жиі кездесетін Драгош және Сас есімді бұрынғы басшыларына еш сілтеме жасалмайды. Түркі тіліндегі құжаттарда Молдавия 14 ғасырдың соңынан бастап "Қара Боғдан" деп аталады, бұл оның кең танылуын көрсетеді.