Кіріспе

Ағылшын саясаткері, дипломат және жер иесі Джордж Гранвилл Левесон Гоуэр, 1-ші Сазерленд герцогы КГ, ПК (9 қаңтар 1758 – 19 шілде 1833), 1758 жылдан 1786 жылға дейін Трентэм виконты, 1786 жылдан 1803 жылға дейін Гоуэр графы және 1803 жылдан 1833 жылға дейін Стаффорд маркизі атымен танымал, Левесон Гоуэр әулетінен шыққан ағылшын саясаткері, дипломат, жер иесі және өнерді қолдаушы болды. Өмірінің соңғы кезеңінде Ұлыбританиядағы ең бай адам атанды. "Гайленд клиренсі" оқиғасындағы рөлі үшін оның есімі әлі де дау тудырып жүр.

Өмірбаян

Сазерленд – Гранвилл Левесон Гоуэрдің, Стаффордтың 1-ші маркизінің, екінші әйелі, Леди Луизаның, Бриджвотердің 1-ші герцогы Скруп Эгертонның қызынан туған үлкен ұлы болды. Гранвилл Левесон Гоуэр, Гранвиллдің 1-ші графы, оның жартылай бауыры еді. Ол Вестминстерде және Оксфордтағы Крайст-Черчте оқыды, онда 1777 жылы магистр дәрежесін алды.

Алғашқы саяси мансабы

Сазерленд 1779 жылдан 1784 жылға дейін Ньюкасл-андер-Лайм округінен, ал 1787 жылдан 1799 жылға дейін Стаффордшир округінен парламент депутаты болды. 1799 жылы ол әкесінің Барон Гоуэр титулының екінші дәрежесі бойынша үдетілген шақыру арқылы Лордтар палатасына шақырылды.

Француз төңкерісі кезінде елші

1790-1792 жылдары Францияда елші болды. Гоуэр 1790 жылы 32 жасында Париждегі елші болып тағайындалды. Луи XVI Тюильри сарайында үй қамауында болғандықтан, Гоуэр «Версальде безендіруші» бола алмады, яғни патша отбасымен тығыз жұмыс істей алмады. Гоуэр француз төңкерісінің күрделілігін басқаруға алдыңғы елші, Дорсет герцогынан да жақсы дайындалмаған еді. Оның дипломатиялық тәжірибесі болған жоқ. Гоуэрдің Париждегі басты міндеті – қаншалықты маңызсыз болса да, француз сарайынан Британияға ақпарат жеткізу болды. Гоуэр халықтың кейбір «көтерілістері» туралы хабарлағанмен, жалпы саяси жағдайды толық түсінбеді. 1792 жылдың 10 тамызында жаңадан құрылған Париж революциялық коммунасының көтерілісінен патша отбасы Тюильриден қуылды, үш күннен кейін Луи тұтқындалып, Храм бекінісіне қамалды. Британия наразылық ретінде дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Британ елшілігінің жабылуы барлау операцияларын жүргізуге мүмкіндік болмағанын білдірді, нәтижесінде Ұлыбритания елшіні капитан Джордж Монромен алмастырып, Гоуэрді Франциядағы дипломатиялық қызметтен шеттетіп жіберді. Сазерленд 1799 жылдан 1801 жылға дейін Стаффордшир лорд-лейтенанты, ал 1794 жылдан 1830 жылға дейін Сазерленд лорд-лейтенанты лауазымдарын құрметті түрде атқарды. 1790 жылы оған Құпия Кеңесші, 1806 жылы Гартер орденінің рыцары атағы берілді және 1833 жылдың 28 қаңтарында Сазерленд герцогы титулы берілді. 1831 жылы Стаффорд маркизі Шрусберидегі Салоп ауруханасының жылдық қазынашысы қызметін атқарды.

Байлық

Левесон Гоуэр отбасы Стаффордшир, Шропшир және Йоркширде кең аумақтарға ие болды. 1803 жылы Сазерленд анасының інісі, Бриджвотердің 3-ші герцогы Фрэнсис Эгертонның, мұрасын иеленді, оған Бриджвотер каналы және үлкен өнер жинағы, соның ішінде Орлеан коллекциясының көп бөлігі кірді; Гоуэр мен оның інісі бұл коллекцияны Лондонға әкеліп таратуға қатысқан консорциумның мүшелері болды. Бриджвотер герцогының өсиетіне сәйкес, бұл мүлік Сазерлендтің бірінші герцогы қайтыс болғаннан кейін оның үшінші ұлы, Лорд Фрэнсис Левесон Гоуэрге (төменде қараңыз) өтті. Бұл мұра оған зор байлық әкелді. Сазерленд 19 ғасырдағы ең бай адам болған деп есептеледі, тіпті Натан Ротшильдтен де асып түсті. Оның өліміндегі мүлкінің нақты құны белгісіз, себебі ол жай ғана "көп құнды" деп бағаланды. Чарльз Гревилл оны "байлықтың алып құбылысы" және "ешқашан өлмегендердің арасындағы ең бай адам" деп сипаттады. 1827 жылы Йорк герцогының қайтысынан кейін ол Стаффорд Хаустың (қазіргі Ланкастер Хаусы) жалға алу құқығын сатып алды, ол 1912 жылға дейін Сазерленд герцогтарының Лондон резиденциясы болды.

Сатерленд және Хайленд клиренстерін дамыту

Сазерленд пен оның әйелі жоғарғы жазықтарды тазартудағы рөлі үшін даулы тұлғалар болып қала береді, онда мыңдаған жалдамалы шаруалар шығарылып, жағалаудағы шағын шаруашылықтарға қоныстандырылды – бұл жақсарту бағдарламасының бір бөлігі болды. Сазерлендтегі ең ірі тазартулар 1811 және 1820 жылдар аралығында жүзеге асырылды. 1811 жылы Парламент Шотландияның солтүстігіндегі жолдар салуға кеткен шығындардың жартысын, ал қалған жартысын жер иелері төлейтін болса, қаржыландыру туралы заң қабылдады. Келесі жылы Сазерленд округте жолдар мен көпірлер салуды бастады, бұл жерге дейін дерлік болмаған еді. Жалдамалы шаруалардың нашар тұрмыс жағдайларына қатты ожар болған және сол кездегі әлеуметтік-экономикалық теориялардың ықпалымен, сондай-ақ бұл мәселе бойынша кеңінен кеңескеннен кейін, ол және оның әйелі (мүлікті басқарудың көп бөлігі оған сеніп тапсырылған) Сазерлендтің ішкі аймағындағы күнкөріс шаруашылығының ұзақ мерзімде тұра алмайтынына көз жеткізді. Жерді кең ауқымды қой шаруашылықтарына жалға беру арқылы әлдеқайда жоғары кіріс алуға болады, осылайша мүліктен әлдеқайда көп пайда табуға болады. Сазерленд мүлігінің басқарушылары бірнеше жылдан бері тазарту жоспарларын жасап келді, ал 1872 жылы леди Сазерленд бала кезінде тазарту шаралары жүргізілді. Дегенмен, ақшаның жетіспеуі осы жоспарларды одан әрі дамытуға кедері келтірді – бұл жағдай оның Левесон Говерге үйленгеннен кейін де сақталды. Бірақ ол Бриджуотер герцогының зор байлығын мұраға алғанда, жоспарларды жүзеге асыру мүмкін болды, ал Левесон Говер Сазерленд мүлігіне өзгерістер енгізуге байлығының көп бөлігін жұмсауға қуанды. 1814 жылы мүліктің факторларының бірі Патрик Селлар Стратнаверде тазарту жұмыстарын қадағалап отырғанда, үйдің шатыр ағаштары өртенді (үйді шығарып жібергеннен кейін оны қайта пайдаланудан сақтау үшін), оның ішінде қарт және төсекке жатқан әйел болған деген күдік туды. Әйел құтқарылды, бірақ алты күннен кейін қайтыс болды. Жергілікті заңгер Роберт Маккид Селлардың жауы болды және Селлар сотталу үшін куәгерлердің жауаптарын жинауды бастады. 1816 жылы іс сотқа жіберілді және Селлар ақталды. Сот процесінен туған жариялылық Сазерлендтерге ұнамады. Селлар факторлық қызметтен алынды, ал 1818 жылдан 1820 жылға дейін одан да ірі тазартулар жалғасты. Баспасөз назарынан қашуға тырысқанына қарамастан, 1819 жылы The Observer газеті «Сазерлендтің қирауы» деген тақырыппен бір уақытта тазартылған көптеген үйлердің шатыр ағаштары өртенгені туралы хабарлады.

Ескерткіштер

Шропширде Левесон Гоуэрге ескерткіш бар. 1833 жылы салынған Лиллешалл монументі – 70 фут (21 метр) биіктігі бар обелиск. Ол Лиллешалл төбесінде орналасқан және Лиллешалл аббаттығы таратылғаннан кейін Левесон отбасының иелігіне өткен жерде тұр. Ескерткіштің солтүстік жағындағы тақташада: «Джордж Гранвилл Левесон Гоуэр, К.Г., Сазерлендтің 1-ші герцогының естелігіне. Ең әділ және жомарт жер иесі. Бұл ескерткішті оның Шропширдегі шаруалары тұрғызып, ол өзінің шаруаларының батасымен бейітіне енгенін және Англия азаматы ұлына мұра етіп бере алатын ең құнды мүлікті – өз үйіне адал, жан-жүрегімен қолдау көрсетуге дайын адамдарды қалдырғанын көрсету үшін орнатылған» деп жазылған. Сондай-ақ, Трентэм, Стаффордширдегі Трентэм бақшаларында орнатылған ескерткіш бар. Бұл алып мүсінді Винкс жобалап, сэр Фрэнсис Леггат Чантри мүсіндеп, оны қатарлы тұғыры бар қарапайым тас бағанаға орнатқан. Ескерткіш 1834 жылы екінші герцогтың бастамасымен, бірінші герцогтың қайтысынан бір жыл өткен соң орнатылды. 1837 жылы Герцогтың өмірін еске алу үшін Голспи маңында Бен Бхрагиде жергілікті халық «Манни» деп атаған үлкен ескерткіш орнатылды. Бұл мүсіннің болуына қатысты пікір таластары болды. 1994 жылы Инвернесс қаласының бұрынғы Шотландия Ұлттық партиясы кеңесшісі Сэнди Линдсей оны бұзуды ұсынды. Кейіннен ол жоспарын өзгертті және мүсінді басқа жерге көшіруге және оның орнына Клиренстің тарихын баяндайтын тақталар қоюға жергілікті кеңестен рұқсат сұрады. Линдсей мүсінді Дунробин қамалының аумағына көшіруді ұсынды, бірақ Лос-Анджелестегі Дж. Пол Гетти мұражайы оны қабылдаудан бас тартты. 2011 жылдың қараша айында вандалдар мүсінді құлатуға сәтсіз әрекет жасады. Бұл оқиға туралы BBC жаңалықтарында жергілікті тұрғынның бірі мүсінді алып тастауды көбісі қаламайтынын, оның орнына оны тарихтың маңызды ескерткіші деп санайтынын айтты. 2017 жылдың мәліметі бойынша, мүсін әлі де тұр.