Кіріспе

Lathyrus tuberosus (оған түйінді бұршақ, түйінді ветчлинг, жер жаңғағы бұршағы, ертерек немесе тин-тара деп те атайды) – Еуропа мен Батыс Азияның ылғалды, қоңыржай аймақтарына тән, шағын, өрмелегіш көп жылдық өсімдік. Өсімдік 1,2 метрге дейін өседі, мойынтұяқтарының көмегімен тіреліп өрмелейді немесе жерге жайылады. Жапырақтары қауырсын тәрізді, екі жапырақшадан және сабақшаның ұшында тармақталған, өрмелегіш мойынтұяқтан тұрады. Гүлдері екі жынысты, бал араларымен тозаңданады. Өсімдіктер тамыр жүйесі арқылы вегетивтік жолмен де көбейе алады.

Сипаттама

Lathyrus tuberosus – тамырына ұзақ уақыт жабысқан, жеуге жарамды түбірлері бар көп жылдық өсімдік. Сабағы жайылып өседі, қанаттары жоқ және дерлік түктері де жоқ. Жапырақтары қысқа сабақтарымен және тар тісті жапырақшаларымен кезектесіп орналасқан. Жапырақ тілімшелері жұп-жұп кең, сүйірленген жапырақшаларымен, доғал ұштарымен, бүтін жиектерімен және соңғы қынасымен қанатты. Гүлшоғырының сабағы ұзын, оған екіден жетіге дейін қызғылт-қызыл гүлдері болады, әрқайсысы шамамен ұзын. Гүлдері бес тостаған жапырақшасынан, бес күлте жапырақшасынан тұрады және симметриясыз болып келеді, олардың құрамында стандарт, екі қанат және біріккен түйір бар. Он аталық және бір аналық бар. Жемісі – жалпақ қоңыр қабықша, ішінде алтыға дейін тұқым болады. Түбірлері топырақ бетінен 14 см тереңдікте табылған. Жақсырақ тармақталмаған тамырлары 70 см тереңдікке жетеді. Бұл өсімдік шілде және тамыз айларында гүлдейді.

Көбею

Lathyrus tuberosus вегетативтік жолмен түйіршік көбейту арқылы немесе жыныстық жолмен тұқым арқылы көбейтіледі. Гүлдер екі жынысты және аралармен тозаңданады. L. tuberosus-тың пісіп жетілген тұқымдық қауыздарында аздаған ғана тірі тұқымдар болады. Пісіп жетілген тұқымдар кейде Bruchus affinis қоңызы және Hymenopterans-тармен зардаптанады. 50 күннен кейін 20°C температурада тұқымның өну деңгейі өте төмен, бірақ тұқым қабығын сырып алу арқылы едәуір жоғарылайды. Өніп шыққаннан кейін L. tuberosus өте жылдам өседі және тұқымдық қауыздар мен кішкентай түйнектер бірінші жылы пайда болады. Әртүрлі L. tuberosus өсімдіктері арасында құрамыздық гетерохроматин процентінің айырмашылығы зор.

Таралуы және мекендейтін ортасы

L. tuberosus тұқымдасының шығу тегі Батыс Азия және Шығыс Еуропаға жатады. Ол дәнді дақылдар өсірумен бірге Еуропаның орталық бөлігінде тараған деп есептеледі. Солтүстік Америкаға әкелінген, тіпті Солтүстік Африкада да кездеседі. Оның табиғи ортасы – бұталы шабындылар, кең жапырақты орман, орман шеттері, тік жарлар мен жағалаулар. 16-шы ғасырда өсімдіктің гүлдерінен парфюмерия жасау үшін эфир майы алынған. 18-шы ғасырда Германияның Төменгі Рейн аймағында және Нидерландыда кең көлемде өсірілген. Орынынан жиналған түйірлер пісіріліп немесе қақталып адам тамағына пайдаланылған. Сонымен қатар, "жағымды жаңғақ дәмі" бар бұл тамырлы өсімдік француз нарықтарында жоғары сұранысқа ие болған. Түйірлерінен кейде ашытылған сусындар немесе нан жасалған, ал тұқымдарынан май сығылған. Lathyrus tuberosus басқа дақылдар өспейтін топырақтарда да өсе алады, өйткені ол кең ауқымды жағдайларға бейімделген. Бұл түйірлі дақыл топырақтың жоғары тұздылығына төтеп бере алады. Тұзға төзімділігі жоғары өсімдіктерде фотосинтез деңгейі де жоғары болады. Бұл өсімдік аммиактық азотты тыңайтқыштарға өте сезімтал. Өнімділікті арттыруға жасалған алғашқы әрекет 1968 жылы жақсы өсіру технологияларын және гибридтеуді қолдану арқылы жасалды. Бұл тәжірибе өсімдіктің жоғары өнімділікке ие екенін көрсетті, нәтижесінде түйірдің өнімі алты есеге артты. Еуропалық нарықтағы коммерциялық гербицидтер L. tuberosus-қа қарсы бағытталған.

Агроэкожүйелерді әртараптандыру

Lathyrus tuberosus – көп мақсатты өсімдік. Жапырақтары мен түйіршіктері жеуге жарамды және витаминдерге бай. Ол азотты биологиялық тұрақтандыратын Leguminosae тұқымдасына жатады. Сондықтан L. tuberosus топырақтың құнарлылығын арттырады. Сонымен қатар, гүлдері аралармен тозаңданады. Осы өсімдік ерекшеліктерінің арқасында L. tuberosus агроэкожүйелердегі биоәртүрлілікті арттыруға қолданылуы мүмкін. Түйіршіктердің дамуына бірнеше жыл уақыт қажет болғандықтан, бұл өсімдік пермакультура үшін өте ыңғайлы.