Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Зороастриялық құдайлар
Zoroastrian divinities
Язата – авеста тіліндегі зороастриялық ұғымды білдіретін, кең мағыналы, бірақ көбінесе (немесе эпитет ретінде қолданылатын) құдайлықты танытатын сөз. Бұл термин сөзбе-сөз "сыйынуға лайық" дегенді білдіреді, сондықтан осы жалпы мағынада кейбір емдік өсімдіктерге, бастапқы жаратылыстарға, өлгендердің фравашилеріне және қасиетті саналатын кейбір дұғаларға да қолданылады. Язаталар – Ахура Мазданың "жақсы күштері", ол "язаталардың ең ұлысы" болып табылады.
Yazata is the Avestan word for a Zoroastrian concept with a wide range of meanings but generally signifying (or used as an epithet of) a divinity. The term literally means "worthy of worship or veneration", and is thus, in this more general sense, also applied to certain healing plants, primordial creatures, the fravashis of the dead, and to certain prayers that are themselves considered holy. The yazatas collectively are "the good powers under Ahura Mazda", who is "the greatest of the yazatas".
Этимология
Язата – ауэст тіліндегі пассивті сын есімдік сан, «құдайға құлшылық ету, құрмет көрсету, қастерлеу» мағынасындағы яздан туындаған, прото-үнді-еуропа тілінде *yeh₂ǵ («құдайға құлшылық ету, құрметтеу, құрбан шалу») түбірінен шыққан. Ясна немесе ягна – «құдайға құлшылық ету, құрбандық, садақа, дұға» сөздері де осы түбірден келген. Осылайша, яза+та – «құдайға құлшылық етуге лайық жаратылыс», «құдайға арналған нысан» немесе «қасиетті жаратылыс» дегенді білдіреді. Язатаның түбір формасы ретінде, жазто (𐬫𐬀𐬰𐬀𐬙𐬋), көпше түрі жазатåŋhо (𐬫𐬀𐬰𐬀𐬙𐬂𐬢𐬵𐬋) болып келеді. Бұл формалар прото-ирандық *yazatah және көпше түрі *yazatāhah-ты көрсетеді. Орта парсы тілінде бұл термин yazad немесе yazd, көпше түрі yazdān болып дамыған, ал жаңа парсы тілінде ’êzaḏ (ایزد) түрінде жалғасып келеді. Басқа тілдердегі байланысты терминдер: санскритте यजति (yájati, «ол құлшылық етеді, ол құрбан шалады»), यजत (yajatá, «құдайға құлшылық етуге лайық, қасиетті»), यज्ञ (yajñá, «құрбан») және, мүмкін, грекше ἅγιος (hagios, «құдайларға арналған, қасиетті») сөздері.
Yazata is an Avestan language passive adjectival participle derived from yaz ; "to worship, to honor, to venerate", from Proto Indo European *yeh₂ǵ (“to worship, revere, sacrifice”). The word yasna or yagna– "worship, sacrifice, oblation, prayer" – comes from the same root. A yaza+ ta is accordingly "a being worthy of worship", "an object of worship" or "a holy being". As the stem form, yazata has the inflected nominative forms yazatō (𐬫𐬀𐬰𐬀𐬙𐬋), pl. yazatåŋhō (𐬫𐬀𐬰𐬀𐬙𐬂𐬢𐬵𐬋). These forms reflect Proto Iranian *yazatah and pl. *yazatāhah. In Middle Persian the term became yazad or yazd , pl. yazdān, continuing in New Persian as ’êzaḏ (ایزد). Related terms in other languages are Sanskrit यजति (yájati, meaning "he worships, he sacrifices"), यजत (yajatá , "worthy of worship, holy"), यज्ञ (yajñá, "sacrifice"), and perhaps also Greek ἅγιος (hagios, "devoted to the gods, sacred, holy").
Жазбаларда
Язата термині зороастризмнің ең көне мәтіндері – Гаталарда қолданылады және оларды Заратуштраның өзі жазған деп саналады. Бұл гимндерде язата жалпылама мағынада қолданылады, Ахура Маздаға, сондай-ақ кейінгі дәстүрде Амеша Спенталар болып табылатын «құдайлық ұшқындарға» қатысты айтылады. Гаталарда язаталар – даевалар емес нәрсе; яғни, язаталарға табыну керек, ал даеваларды қабылдамау керек. Гаталар язаталарды қандай мәнді білдіретінін нақты көрсетпей, жинақы түрде шақырады, ал гимндердің құрылымы мен тіліне сүйенсек, бұл язаталар абстракт ұғымдар ма, әлде нақты тұлғалар ма, анықтау қиын. Гаталардың авторы атайтын кіші язаталардың арасында Сраоша, Аши, Атар, Геуш Ташан, Геуш Урван, Тушнамаити және Иза бар, олардың бәрі «ғибадатта және құрбандық шалу рәсімдерімен байланысы болғандықтан гимндерде есімдері жиі кездеседі». Жаңа Авестада язаталар құдайлық күшке ие, бірақ басқа язаталардың күймешісі ретінде қарапайым міндеттерді де орындайды. Кейбір язаталарға антропоморфтық қасиеттер берілген, мысалы, сопақты ұстап тұру, басына тәж кию немесе ұйқыға беріліп, демонға қарсы күреске кедергі келтірмеу. Б.з.д. V ғасырдың соңы немесе IV ғасырдың басында Ахеменидтер әрбір күні белгілі бір язатаның атымен аталатын және оның қорғауында болатын діни күнтізбе енгізді. Бұл күндік атаулардың маңызы діни ғана емес, сонымен қатар бұл құдайлардың халық санасында сақталуын қамтамасыз етті, язаталар арасында белгілі бір иерархия орнатты, ал ерекше құрметті тұлғалар күндік атауларға негізгі рөлде ие болды (толық мәліметтер үшін зороастрий күнтізбесіне қараңыз). Күндік атаулардың діни мәтіндерде де кездесуіне қарамастан, осы атаулардың діни мәтіндердегі бұрынғы тізімдерге (мысалы, Ясна 16) байланысты туындағанын немесе күндік атаулардың осындай тізімдерді құрастыруға түрткі болғанын анықтау мүмкін емес. Бірақ, күндік атаулар Авестаның «Сироза» («30 күн») кітабынан бұрын пайда болғаны белгілі, онда язаталар айдың тиісті күндерінің қорғаушылары/күзетшілері ретінде нақты айтылады.
The term yazata is already used in the Gathas, the oldest texts of Zoroastrianism and believed to have been composed by Zarathustra himself. In these hymns, yazata is used as a generic, applied to Ahura Mazda as well as to the "divine sparks" that are in later tradition the Amesha Spentas. In the Gathas, the yazatas are effectively what the daevas are not; that is, the yazatas are to be worshipped while the daevas are to be rejected. The Gathas also collectively invoke the yazatas without providing a clue as to which entities are being invoked, and—given the structure and language of the hymns—it is generally not possible to determine whether these yazatas are abstract concepts or are manifest entities. Amongst the lesser Yazatas being invoked by name by the poet of the Gathas are Sraosha, Ashi, Atar, Geush Tashan, Geush Urvan, Tushnamaiti, and Iza, and all of which "win mention in his hymns, it seems, because of their close association with rituals of sacrifice and worship". In the Younger Avesta, the yazatas are unambiguously divine, with divine powers though performing mundane tasks such as serving as charioteers for other yazatas. Several yazatas are given anthropomorphic attributes, such as cradling a mace or bearing a crown upon their heads, or not letting sleep interrupt their vigil against the demons. At some point during the late 5th or early 4th century BCE, the Achaemenids instituted a religious calendar in which each day of the month was named after, and placed under the protection of, a particular yazata. These day name dedications were not only of religious significance because they ensured that those divinities remained in the public consciousness, they also established a hierarchy among the yazatas, with specific exalted entities having key positions in the day name dedications (see Zoroastrian calendar for details). Although these day name dedications are mirrored in scripture, it cannot be determined whether these day name assignments were provoked by an antecedent list in scripture (e. g. Yasna 16), or whether the day name dedications provoked the compilation of such lists. Relatively certain however is that the day name dedications predate the Avesta's Siroza ("30 days"), which contain explicit references to the yazatas as protectors/guardians of their respective days of the month.
Дәстүр бойынша
Зороастризм дәстүрінің 9-12 ғасырлардағы мәтіндері язаталарды (сол кезде орта парсы тілінде язадалар деп аталған) Жас Авестаның гимндеріндегідей сақтайды. Сонымен қатар, олар тек діни кітаптарда қысқаша айтылған рөлдерде космологиялық немесе эсхатологиялық маңызы бар сипаттарға ие болады. Мысалы, Аредви Сура Анахита (Ардвисур Нахид) – судың құдайы, сонымен қатар жерді айналып өтетін, Ангра Майнью (Ариман) бұғаттап, құрғақшылыққа себеп болатын әлемдік өзен. Бұл бұғатты Веретрагна (Вахрам) жояды, ал Тиштрия (Тир) суды жинап, оны жаңбыр ретінде жерге (Зам) таратып жазады. Эсхатологиялық маңызы бар оқиғаларда Сраоша (Сарош), Митра (Михр) және Рашну (Рашн) – барлық жандардың өтуі тиіс Чинват көпірінің, ажыратушы көпірінің сақшылары. Бұдан әрі, күнтізбелік арнаулар басталғандығын дәстүр аяқтады: иерархияның ең жоғасында Ахура Мазда тұрды, оны Амеша Спенталардың (Амешаспандтар/Махраспандтар) үлкен жеттігі қолдады, олар арқылы Жаратушы ашылған ғаламды («оның ойымен жаратты») іске асырды. Амеша Спенталардың өз кезегінде хамкарлары, «көмекшілері» немесе «бірлескен жұмыскерлері» болды, олардың әрқайсысы жаратылыстың бір қырын қорғайтын. Дәстүрде де, діни кітаптарда да «Амеша Спента» және «язата» терминдері кейде бір-бірін алмастырып қолданылады. Дегенмен, жалпы алғанда, «Амеша Спента» Ахура Мазданың алты құдайлық шығарылымын білдіреді. Дәстүр бойынша, язата – Ахура Мазданың 101 эпитетінің біріншісі. Бұл сөз сондай-ақ Зороастрға да қолданыла бастады, бірақ бүгінгі таңда зороастрийшілер пайғамбарды құдайландыруға жасалған кез келген әрекетке қатысты қатты сынға алады. Язаталар арасында Ахура Мазда мен Амеша Спенталарды есептемегенде, иерархияда «ғибадат етуге лайық» ең көрнектісі Митра, ол «тек ғана Ормаздтан (яғни Ахура Маздадан) кем қадірлі». Дәстүрлі язаталардан басқа, Парсы империясының алыс аймақтарындағы жергілікті және шетелдік құдайлар жергілікті діни тәжірибеге енгізілген болуы мүмкін. Бұл Армениядағы, Кушан империясындағы, Согдиядағы, Қытайдағы және Ираннан тыс жерлерде зороастризмді ұстанған басқа да аймақтардағы зороастризм құлшылығында айқын көрінеді.
The 9th–12th century texts of Zoroastrian tradition observe the yazatas (by then as Middle Persian yazads) in much the same way as the hymns of the Younger Avesta. In addition, in roles that are only alluded to in scripture, they assume characteristics of cosmological or eschatological consequence. For instance, Aredvi Sura Anahita (Ardvisur Nahid) is both a divinity of the waters as well as a rushing world river that encircles the earth, which is blocked up by Angra Mainyu (Ahriman) thus causing drought. The blockage is removed by Verethragna (Vahram), and Tishtrya (Tir) gathers up the waters and spreads them over the earth (Zam) as rain. In stories with eschatological significance, Sraosha (Sarosh), Mithra (Mihr), and Rashnu (Rashn) are guardians of the Chinvat bridge, the bridge of the separator, across which all souls must pass. Further, what the calendrical dedications had begun, the tradition completed: at the top of the hierarchy was Ahura Mazda, who was supported by the great heptad of Amesha Spentas (Ameshaspands/Mahraspands), through which the Creator realized ("created with his thought") the manifest universe. The Amesha Spentas in turn had hamkars, "assistants" or "cooperators", each a caretaker of one facet of creation. In both tradition and scripture, the terms 'Amesha Spenta' and 'yazata' are sometimes used interchangeably. In general, however, 'Amesha Spenta' signifies the six divine emanations of Ahura Mazda. In tradition, yazata is the first of the 101 epithets of Ahura Mazda. The word also came to be applied to Zoroaster, though Zoroastrians today remain sharply critical of any attempts to deify the prophet. In a hierarchy excluding either Ahura Mazda or the Amesha Spentas amongst the yazatas, the most prominent amongst those "worthy of worship" is Mithra, who "is second only in dignity to Ohrmazd (i. e. Ahura Mazda) himself." Outside of the traditional yazatas, local and foreign deities may have been incorporated into local religious practice in various distant territories of the Persian Empires. This features prominently in Zoroastrian worship in Armenia, the Kushan Empire, Sogdia, China, and other regions where Zoroastrianism was practiced outside of Iran.
Қазіргі уақытта
1860 және 1870 жылдары тіл біліміндегі сарапшы Мартин Хауг зороастризмнің қасиетті мәтіндерін христиандық көзқараспен түсіндіріп, язаталарды христиан дініндегі періштелермен салыстырды. Осы тұжырымда Амеша Спенталар – Ахура Мазданың басты періштелер тобы, ал хамкарлар – кіші періштелердің көмекші әскері. Хауг аудармаларын жасаған кезде парсы (яғни үнді зороастрийшілер) қауымдастығы ағылшын және американдық миссионерлердің күшті қысымына тап болды. Миссионерлер зороастризмді Джон Уилсон 1843 жылы сипаттағандай, "көпқұдайлыққа" айыптап, оны өздерінің "бірқұдайлықтарынан" кемсіз деп есептеді. Сол кезде зороастризмнің өз теологтары болмағандықтан, зороастрийшілер өз позицияларын қорғауға жеткіліксіз дайындықпен келді. Осы жағдайда Хаугтың қарсы пікірлері үлкен құптауға ие болып, (көбінесе) заңды деп қабылданды. Хаугтың түсіндірмелері кейін зороастризмнің ресми тұжырымы ретінде таратылып, соңынан Батысқа жетіп, Хаугтың пікірлерін растады. Хаугтың көптеген түсіндірмелері сияқты, бұл салыстыру бүгінгі күнге дейін "язата" терминін "періште" деп аударуды қалыпты жағдайға жеткізді; бұл аударма жалпы оқырманға арналған жарияланымдарда да, (филологиялық емес) ғылыми әдебиеттерде де қолданылады. Ирандағы мұсылмандар арасында Сраоша "барлық бағынышты язаталардың ең танымал" болып саналады, себебі оны (зороастризмнің барлық пантеонында) Сурш періштесі ретінде әлі күнге дейін есімдерімен құрметтейді.
In the 1860s and 1870s, the linguist Martin Haug interpreted Zoroastrian scripture in Christian terms, and compared the yazatas to the angels of Christianity. In this scheme, the Amesha Spentas are the arch angel retinue of Ahura Mazda, with the hamkars as the supporting host of lesser angels. At the time Haug wrote his translations, the Parsi (i. e. Indian Zoroastrian) community was under intense pressure from English and American missionaries, who severely criticized the Zoroastrians for—as John Wilson portrayed it in 1843—"polytheism", which the missionaries argued was much less worth than their own "monotheism". At the time, Zoroastrianism lacked theologians of its own, and so the Zoroastrians were poorly equipped to make their own case. In this situation, Haug's counter interpretation came as a welcome relief, and was (by and large) gratefully accepted as legitimate. Haug's interpretations were subsequently disseminated as Zoroastrian ones, which then eventually reached the west where they were seen to corroborate Haug. Like most of Haug's interpretations, this comparison is today so well entrenched that a gloss of 'yazata' as 'angel' is almost universally accepted; both in publications intended for a general audience as well as in (non philological) academic literature. Amongst the Muslims of Iran, Sraosha came to be "arguably the most popular of all the subordinate Yazatas", for as the angel Surush, only he (of the entire Zoroastrian pantheon) is still venerated by name.