Кіріспе

Америкалық романист, мемуаршы, өмірбаян жазушы Фрэнсис Паркинсон Киз (21 шілде 1885 – 3 шілде 1970) – АҚШ сенаторының әйелі ретінде өмірін және Жаңа Англия, Луизиана мен Еуропада өтетін романдарды жазған американдық автор. Рим католицизміне өткен ол кейінгі туындыларында католиктік тақырыптар мен сенімдерді жиі бейнелеген. Оның тегі "кілт" емес, "көз" деп айтылады.

Өмір және мансап

Франсис Паркинсон Уилер Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласында дүниеге келген. Оның анасы Луиза Фуллер Джонсон, Вермонт штатының Ньюбери қаласында туған Эдвард Карлтон Джонсонның қызы. 1868 жылы Луиза алғашқы күйеуі Джеймс Андерхиллге тұрмысқа шықты, ол Нью-Йорк заңгері болды. Олардан Джеймс Андерхилл кіші деген ұл туды, ол геологиялық инженер болып, Колорадода тұрды. 1878 жылы Луиза жесір қалды. Кейін ол Гарвардты бітірген классикалық ғалым Джон Генри Уилерге (B.A. 1871; A.M. 1875) және Бонн университетін (PhD 1879) бітірген, Вирджиния университетінде профессор болып жұмыс істеген адамға тұрмысқа шықты. Олардың жалғыз баласы Фрэнсис Паркинсон Уилер әкесінің әжесі Фрэнсис Кокран Паркинсон Уилердің құрметіне аталды. Джон Генри Уилердің ауруы салдарынан профессорлық қызметтен кетуге мәжбүр болды, және отбасы Вермонт штатының Ньюбери қаласына көшіп барды, онда Джон Генри Уилер қайтыс болды. Луиза кейін Бостондық заңгер Альберт Пиллсбериге тұрмысқа шықты. 1897 жылы олар ажырасып кетті. Луиза Фуллер Джонсон Уилер Пиллсбери алпыс жеті жаста болғанда, Ньюберидегі жиырма екі жасар Уильям Тайзи есімді сүт фермеріне тұрмысқа шықты. Фрэнсис оқуға әжесі Уилерден үйренген. Ол алған ең құнды білім 1895 жылы Еуропада өткізген жылы болғанын айтты. Оның ресми білімі негізінен Бостондағы Мисс Винсор мектебінде алды. Ол Брин-Мор колледжіне түсуге тырысты, бірақ қабылданбады. 1904 жылдың 8 маусымында он сегіз жасар Фрэнсис қырық жасар Генри (Гарри) Уайлдер Кизге үйленді. Гарри Киз Гарвардты бітірген, Вермонт штатының Ньюбери қаласында дүниеге келген, бірақ Нью-Гэмпшир штатының Хаверхилл қаласында өскен. Ол әкесінен Pine Grove Farm (бұрынғы General Moses Dow Farm) фермасын мұра етті. Ол республикашыл саясаткер болған банкир еді және АҚШ Сенатына сайланудан бұрын Нью-Гэмпшир штатының губернаторы (1917-1919) болып бір мерзім қызмет етті (1919-1937). Франсис Паркинсон Киз өзінің алғашқы автобиографиялық кітабында, "Желтоқсандағы раушандарда", олардың танысу тарихын, ал екінші кітабында, "Барлық тулар желбіреп тұр", олардың неке тарихын баяндады. Киздің айтуынша, үйленуден бұрын ол Гарриден егер қыздары болса, оған колледжге түсуге мүмкіндік беріледі деген уәде алған. Фрэнсис пен Гарридің үш ұлы болды: Генри Уайлдер Киз кіші (1905 ж.т.), Джон Паркинсон Киз (1907 ж.т.) және Фрэнсис (Питер деп аталды) Киз (1912 ж.т.). Үш ұлы да Гарвард университетіне оқуға түсті. Киз Пайн Гроув фермасында тұрып жазуды бастады. Оның алғашқы мақаласы "Қайғының мақтаны мен формасы" 1917 жылдың қараша айында Нью-Йорктегі "Хроника" журналында жарық көрді. Ол соғыста жақындарын жоғалтқан әйелдердің құрбандығының символы ретінде алтын жұлдызды тағу керек деген идеяны қолдады. Содан кейін оның әжесі Франсис Паркинсонның суреті "Granite Monthly" журналында жарияланды, бұл Нью-Гэмпшир журналы Кейстің тарихи суреттерін және оның бірнеше әңгімелерін жариялады. 1918 жылдың желтоқсан айында "Atlantic Monthly" журналында "Жартылай бостондықтың қанағаттанған ойлары" атты мақаласы жарияланғаннан кейін үлкен жетістікке қол жеткізілді. Оның алғашқы романы "Ескі сұр үй" 1919 жылы Хаутон Миффлин баспасында жарық көрді. Вашингтонға көшіп келгеннен кейін Киз "Good Housekeeping" журналына "Сенатордың әйелінен хаттар" атты мақалалар сериясын жазды. Бұл кітаптар ақырында сол атпен кітап болып жиналды, ол Вашингтондағы тәжірибесі туралы жазған үш ғылыми емес кітаптың бірі. (Басқалары - "Capital Kaleidoscope" және "All Flags Flying". Оның 1941 жылғы "Барлығы жарқырайды" романы да Вашингтон саясаты туралы.) 1934 жылы Киз Бейтс колледжінен Litt.D. құрметті дәрежесін алды. 1938 жылы күйеуі қайтыс болғаннан кейін ол кітаптар мен журнал мақалаларын көптеп жазды. Оның романдары Жаңа Англия, Вирджиния, Луизиана, Нормандия және Оңтүстік Америкада орналасқан, бұл оның өскен жері мен кең саяхаттарын көрсетеді. 1950 жылдары Киз Нью-Орлеанның француз кварталында тарихи Борегард үйін сатып алды және Нью-Орлеан өмірінің негізгі бөлігіне айналды. Үйді шахмат шебері Пол Морфидің әжесі салған, оның өмірі Киздің "Шахматшылар" кітабының тақырыбы болып табылады. Бұл кітапта үйдің қалай салынып, қалай қоныстанғаны туралы баяндалады. Кейстің кітаптарының көбі Луизиананың оңтүстігінде орналасқан, ал ол өзінің тарихи романдарында қоғамдық өмір мен конвенцияларды айқын сипаттады. Кейстің "Көк камелия" романы Луизиананың оңтүстігіндегі батпақты жерлерден өнімді күріш өсіретін фермаларға дейінгі аумақтардың дамуы туралы баяндайды. "The River Road" романы Миссисипи өзенінің дельтасындағы қант плантацияларына қатысты, ал "Crescent Carnival" (оның алғашқы Луизиана романы) 1890 жылдардан бері карнавалдың тарихын баяндайды. "Esplanade көшесіндегі бір цикл: екі креол тойы арасында" - креол әйелінің өмірі туралы жазылған, жасөсперімдерге арналған, және ол Кизге креол өмірі туралы көптеген мәліметтер берген. Ол өзінің тақырыптарын зерттеуге көп еңбек етті және өзінің жазбаларының тарихи, географиялық, тілдік және тіпті ғылыми дәлдігіне көз жеткізді. Оның кітаптарының көптеген кісілерінде оннан астам нақты адамдар бар, олардың көптегені белгілі, кейбіреулері белгісіз және тіпті оларды кітаптарына жазған кезде тірі болған. (Әрине, олардың рұқсатымен.) Киз өзінің тақырыптары туралы білу үшін жергілікті жерлерге саяхаттап, тарихшылар мен тұрғындардан көмек сұрады. Оның егжей-тегжейлі есептерінің ұқыптылығы оның романдарын ұзақ өткен шақ пен жоғалып кеткен әдет-ғұрыптар туралы білуге арналған құнды құралдарға айналдырады. Қазіргі оқырмандар оның афроамерикандық кейіпкерлерін көбінесе регрессивті және қарапайым деп табады, ал оның еврей кейіпкерлерінде кейде соғысқа дейінгі әдемі антисемитизм кездеседі. Оның ирланд және итальян кейіпкерлерінің кейбіреулері стереотиптердің карикатурасы болып табылады. Киз 1940 және 50 жылдардағы танымал автор болғанымен, оның кітаптарының қазіргі басылымдары сирек болып барады, ал көптеген кітапханалар оның кітаптарын өзінің қорынан алып тастады. Оның жұмысына, әсіресе оның католицизміне арналған көптеген жанкүйерлік талқылау сайттары бар, бұл оның көптеген католик жанкүйерлеріне ұнайды. Киздің католицизмге айналуы оның жазбаларынан көрінеді. Оның әлемі білімді жаңа англиялықтан күрделі саяси әйелге және халықаралық саяхатшыға кеңейген сайын, католик дініне деген қызығушылығы да артты. Ол Шіркеу шегінен тыс көшбасшылар болған көптеген берілген католиктермен кездесті. "Tongues of Fire" кітабының кіріспесінде, ол әзілдеп, "Католицизмге қарай алғашқы қадамдарын жасаған" оның Конгрегациялық шіркеуінің бір сағаттық уағыздарында болғанын айтады. 1958 жылы Киз генерал Франсиско Франкомен марапатталды, ол оған Изабелла католик орденінің лентасын табыс етті. Ол 1970 жылы 84 жасында Нью-Орлеанда қайтыс болды.

Луизиана және Миссисипи алқабындағы романдар

Киздің Луизианада орын алған алғашқы романы — екі өзара байланысты отбасының үш ұрпағының оқиғасын баяндайтын «Крестент Карнавалы». Брекенридждер — протестанттар, ал Фонтейндер — католик Луизиана креолдары, ал сюжет болашақ жандардың үйленуіне кедергі келтіру үшін мәдени және саяси айырмашылықтармен мақтан мен бақытсыздық қалай бірігіп жұмыс істейтініне байланысты. Бұл сәтсіздіктердің тізбегі екі адамның батылдығымен ғана аяқталады — олар қиындықтарға төтеп беріп, бір-біріне деген махаббатын қабылдайды. Карнавал мерекелері — көбінесе карнавалдық тойлар, сондай-ақ Марди Гра шерулері — көптеген көріністердің фон құрайды. Марди Градағы екі шерудің қалысқандағы жақындасқан соқтығысуы туралы оқиға Роберт Талленттің «Марди Гра» кітабында жазылған нағыз оқиғаға негізделген. «Өзен жолы» ескі қант плантациясының және екі дүниежүзілік соғыс аралығында оны сақтап қалуға күш салып баққан д’Альвери отбасының аясында өрбиді. «Өзен жолы» Киздің кітаптарының ішінде романның үш некесінің екеуінің трагикалық аяқталуымен ерекшеленеді. Көптеген кейіпкерлер «бақытты соңмен» аяқталмайды. Ұлыбританияда «The River Road» екі томдық болып жарық көрді: «The River Road» (АҚШ басылымының I–VI бөлімдері) және «Vail d’Alvery» (АҚШ басылымының VII–XI бөлімдері). «Steamboat Gothic» — Луизиананың танымал Өзен жолы бойында орналасқан нағыз готикалық роман. Бұл романға шабыттанған плантация үйі әлі де бар; ол «Сан-Франциско» деп аталады және орталық Виктория стиліндегі архитектурасымен ерекшеленеді. 1865 жыл мен Ұлы депрессия аралығында «Steamboat Gothic» кемеден теміржолға көліктің өзгеруін және бұл өзгеріс Өзен жолындағы плантацияларға қалай әсер еткенін талқылайды. Ұлыбританияда роман екі томдық болып жарық көрді: 1952 жылы «Steamboat Gothic» және 1953 жылы «Larry Vincent». Бірінші кітап 1869 жылдан 1895 жылға дейінгі кезеңді, ал екіншісі 1897 жылдан 1930 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Eyre & Spottiswoode екі атауды да Ұлыбританияда жариялады. Киз ханым да бір кезде Өзен жолындағы плантациялардың бірінде тұрған. «Коттедж» Дунканс-Пойнт деп аталатын аймақтың солтүстігінде орналасқан және оның «Өзен жолы» романының оқиғасы осы жерде өрбиді. «Коттедж» 1960 жылдары өртеніп, құлайды. Дегенмен, оның қираған қалдықтары әлі де сақталған. «Көк камелия» Луизиананың оңтүстігіндегі жазық далалық аймақта, күріш шаруашылығында өтеді. Басты кейіпкер мен оның әйелі — Каджун еліне келген және Каджун мәдениетін сырттан бағалаған Орта Батыстан келген жандар. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірден орын алған «Антуандағы кешкі ас» Киздің ең көп сатылған кітабына айналды (сонымен қатар Англиядағы «The Royal Box» романынан басқа, оның жалғыз детективтік романы болды, онда бірнеше бірдей кейіпкерлер кездеседі). Сюжеті — «ең күмәнді адам» тұжырымына қызықты бұрылыс жасап, оқырманмен «әділ ойнауға» ерекшеленеді; құпияны шешу үшін қажетті барлық ақпарат романда жасырылған. Дипломатиялық және саяси манипуляцияларды қамтитын қосалқы сюжетте Киз Вашингтондағы сенатордың әйелі ретінде алған тәжірибесі пайдаланылған. «Мадам Кастельдің қонағы» — генерал П. Г. Т. Борегардың көркемделген өмірбаяны. Киздің Азамат соғысы туралы басқа романы — «Шахматшылар», Нью-Орлеанда туған әлемдік шахмат чемпионы Пол Морфидің көркемделген өмірбаяны. Киздің Луизиана романдары әр түрлі кітаптарда кездесетін ортақ фонмен байланысты. Антуан мейрамханасы «Көк камелиядан» басқа барлық кітаптарда қысқаша көрінеді. Генерал Борегар 1900 жылға дейінгі кітаптардың әрқайсысында кездеседі және басқаларында да бір жолмен айтылады (қайтадан, ерекшелік — «Көк камелия»). Пол Морфи — «Шахматшылар» романының басты кейіпкері және басқа да бірнеше кітаптарда талқыланады. «Өзен жолы» романында үйлену тойының түнінде қорқып кеткен креолдық қалыңдық туралы әзіл-қалжың айтылады, сондай-ақ «Еспланадада бір рет», «Мадам Кастельдің қонағы», «Шахматшылар» және басқа да кітаптарда еске алынады. Виллер отбасы «Еспланадада бір рет» романында орталық орында тұр және басқа Луизиана романдарының көпшілігінде қайтадан пайда болады (әсіресе Киздің досы болған Мадам Клейборн Виллер). Оқырман Луизиана романдарының барлығын қамтитын біртұтас, біріктірілген әңгіме әлемін сезінеді. Оның Луизиана романдары зерттеулерін (библиографияларды қоса алғанда) және оған ақпарат және/немесе шабыт берген көптеген адамдарды тізімдейтін ұзақ алғы сөздер немесе постскрипттермен толықталған. Оның Нью-Орлеандағы үйі, Борегар Киз үйі қазір мұражай болып табылады. Конфедерация генералы П. Г. Т. Борегар онда тұрған, бірақ оған ие болмаған. Киз осы сарайды Виктория дәуірінің сұлулығына дейін қалпына келтірген, ал оның студиясы қолжазбаларымен бірге көрсетілуде. Қазір Борегар Киз үйі және бағы деп аталатын мұражай Киздің кең ауқымды хаттарын, сондай-ақ әлемдік саяхаттарынан әкелген қуыршақтар, жанкөйлектер, ересектерге арналған костюмдер мен сирек кездесетін порцелин veilleuse-лерді (ішінде шайдан сүтке дейін кез келген нәрсені жылу сақтайтын шағын шаммен жабдықталған ыдыс) қамтиды. Veilleuse-лердің қосымша артықшылығы — олар түнгі шам ретінде де қызмет етеді және көбінесе ұйықтау алдында қолданылды. Киз ханым бірнеше романында veilleuse-тің қолданылуын еске алған. Оның veilleuse жинағы әлемдегі ең үлкендердің бірі, тек Теннесси штатындағы Трентон қаласындағы бір жинақтан ғана кем. Киз ханымның қуыршақтар жинағы Лори МакГилл жасаған және United Federation of Doll Clubs, Inc. (www. ufdc. org) ұйымы үшін түсірілген «Once Upon a Time: The Story of the Dixie Doll» атты деректі фильмінде көрсетілген. Борегар Киз үйі «Катрина» дауілінен кейін зардап көрмеген, бірақ шатырына зақым келген.