1849 жылғы Екінші Англо-Сик соғысы және Чилианвала шайқасы

Кіріспе

1849 жылы Солтүстік-Батыс Үндістандағы Екінші Англо-Сых соғысының шайқасы. Чилианвала шайқасы 1849 жылғы қаңтарда Пәнджабтың Чилианвала аймағында Екінші Англо-Сых соғысы барысында өтті. Бұл шайқас Үндістандағы британдықтардың жедел әрекеттеріне стратегиялық тоқтау берді және британ әскери беделіне күйреу соқты.

Кіріспе

Екінші англо-сикх соғысы 1848 жылдың сәуір айында Пәнджабта басталды, ол жақында ғана Біріккен Үнді компаниясының Бірінші англо-сикх соғысынан кейін тәуелсіздігінің көп бөлігін жоғалтқан еді. Шығыс Үндістан компаниясының Пәнджаб комиссары Фредерик Кьюри көтерілісті басуға көмектесу үшін жергілікті жұрттан жасақталған бірнеше күш жіберді. Бұл күштердің бірі негізінен сикхтерден, бұрын Шер Сингх Аттаривалла басқаратын сикх Халса армиясынан құралған. Кейбір британдық саяси шенеуніктер бұл жағдайға алаңдаушылықпен қарады, өйткені Шер Сингхтің әкесі Чаттар Сингх Аттаривалла Пәнджабтың солтүстігіндегі Хазарада бүлік ұйымдастырып жатқандығы белгілі болды. 14 қыркүйекте Шер Сингхтің әскері де көтерілді. Мулрадж бен Шер Сингхтің британдықтарға қарсы тұрудан басқа ортақ мақсаты болмады. Шер Сингх өзінің әскерін солтүстікке жылжытып, көтерілісші Чаттар Сингхке қосылуға шешім қабылдады. Алайда, кейбір британдық офицерлер маңызды бекіністерді қорғау үшін шаралар қабылдады. Қазіргі уақытта Чаттар Сингх Хазарадан шыға алмады, өйткені британдықтар Инд өзенінде Аттакты бақылап тұрды, ал Хазараны Пәнджабтан бөліп тұрған Маргала төбелеріндегі өткелдерді де. Шер Сингх солтүстікке бірнеше шақырым жылжып, Ченаб өзенінің арғы жағындағы өткелдерді нығайтып, оқиғалардың дамуын күтті. Шығыс Үндістан компаниясы жас махараджа Дулип Сингхті тақтан түсіріп, Пәнджабты өзіне қосып, көтеріліске қатысқан жер иелерінің жерлерін тәркілеу ниетін жариялады. Майор-генерал Уиштің басқаруындағы армия Мултанды қоршауды қайта бастағанда, компания тәжірибелі бас қолбасшы сэр Хью Гофтың басшылығымен Пәнджаб армиясын құруға бұйрық берді. Алайда, Гоф пен генерал-губернатор, 37 жастағы лорд Далхаузи, операцияларды муссон маусымы аяқталғанға дейін кешіктірді, бұл Шер Сингхке күшін жинап, бекем позициялар құруға мүмкіндік берді. 21 қарашада Гоф армияны қабылдады. Келесі күні ол Шер Сингхтің Ченабтың сол жағалауындағы Рамнагардағы көпір басына шабуыл жасады, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды, бұл сикхтердің рухын көтерді. 1 желтоқсанда генерал-майор Джозеф Таквелл басқаратын атты әскер дивизиясы Рамнагардан жоғары Ченаб өзенінен өтті. Шер Сингх оған қарсы аттанып, Садуллапурда бір күндік артиллериялық қақтығысқа түсті. Осы уақытта Гоф Рамнагардағы бос сикх позицияларын бомбалады және келесі күні жалпы шабуыл жасауды кейінге қалдырды. Түнде Шер Сингх солтүстікке шегінді. Гоф содан кейін тоқтады және Далхаузиден қосымша нұсқаулар күтті. 1849 жылдың қаңтар айының басында британдықтардың Мултан қаласын қайтарып алғаны туралы хабар келді (дегенмен Мулрадж әлі де қамалды қорғап тұрды), сондай-ақ Атоктың мұсылман гарнизоны Ауғанстанның Әмір Дост Мұхаммед ханына көшкені белгілі болды, ол Чаттар Сингхті жартылай қолдады. Атоктың құлауы Чаттар Сингхтің әскеріне Хазарадан шығып, оңтүстікке қарай жылжуға мүмкіндік берді. Далхаузи Гофқа Шер Сингхтің негізгі әскерін іздеп табуға және жоюға бұйрық берді, Мултан армиясынан күшін күшейткенше.

The Second Anglo Sikh war broke out in the Punjab, which had recently lost much of its independence to the British East India Company following the First Anglo Sikh War, in April 1848, when the city of Multan rebelled under Dewan Mulraj. The East India Company's Commissioner for the Punjab, Frederick Currie, sent several forces of locally raised troops to help quell the revolt. One of these forces consisted largely of Sikhs, formerly from the Sikh Khalsa Army, under Sher Singh Attariwalla. Some junior British Political Officers viewed this development with alarm as Sher Singh's father, Chattar Singh Attariwalla, was known to be plotting sedition in Hazara, north of the Punjab. On 14 September, Sher Singh's army also rebelled. Other than opposition to the British, Mulraj and Sher Singh had no aims in common. Sher Singh decided to move his army north, to join that of Chattar Singh, who had also rebelled. However, some British officers had taken steps to secure vital fortresses. For the time being, Chattar Singh was unable to leave Hazara, as the British held Attock on the Indus River, and the passes over the Margalla Hills separating Hazara from the Punjab. Instead, Sher Singh moved a few miles north and fortified the crossings over the Chenab River, while awaiting events. The East India Company responded by announcing their intention to depose the young Maharaja, Duleep Singh, annexe the Punjab and confiscate the lands of any landholders who joined the revolt. While an army under Major General Whish resumed the Siege of Multan, the company ordered the formation of an Army of the Punjab under the veteran Commander in Chief, Sir Hugh Gough. However, both Gough and the Governor General, the 37 year old Lord Dalhousie, delayed operations until after the end of the monsoon season, allowing Sher Singh to gather reinforcements and establish strong positions. Gough took charge of the Army on 21 November. The next day, he attacked Sher Singh's bridgehead on the left bank of the Chenab at Ramnagar but was repulsed, raising Sikh morale. On 1 December, a cavalry division under Major General Joseph Thackwell crossed the Chenab upstream from Ramnagar. Sher Singh advanced against him, resulting in a day long artillery duel at Sadullapur. Gough meanwhile bombarded the empty Sikh positions at Ramnagar, and postponed a general attack until the next day. During the night, Sher Singh withdrew to the north. Gough then halted, awaiting further instructions from Dalhousie. Early in January 1849, news came that the British had recaptured the city of Multan (although Mulraj still defended the citadel), but also that the Muslim garrison of Attock had defected to Amir Dost Mohammad Khan of Afghanistan, who was half heartedly supporting Chattar Singh. The fall of Attock nevertheless allowed Chattar Singh's army to leave Hazara and move south. Dalhousie ordered Gough to seek out and destroy Sher Singh's main army before the Sikh armies could combine, without waiting for reinforcements from the army at Multan.

Бірінші байланыс

13 қаңтарда Гоф әскері Лахордан солтүстік-батысқа қарай 85 миль (137 км) қашықтықта, Джелум өзенінің сол жағалауындағы Расул маңындағы сикхтердің орналасқан жеріне бет алды. Түске дейін олар Чиллианвала ауылынан сикхтердің алғы шебін ығыстырып шығарды. Гоф сол кезде сикхтердің позициясының солтүстігін айналып өтіп, ертеңгі күні олардың сол қанатына шабуыл жасауды жоспарлаған. Бірақ Чиллианвала маңындағы төбеден көрініс сикхтердің Джелумға жақын жоталар бойымен бастапқы орналасқан жерлерінен алға жылғанын көрсетті. Шер Сингх әскері алты мильге созылған позицияны иеленді, бұл олардың санына қарағанда тым кеңейтілген және Гоф ұсынған қанаттық шабуылға осал еді. Алға жылжу арқылы Шер Сингх британдықтардың қанаттық маневрін қауіпті етіп, оларды фронталды шабуылға мәжбүр етті. Гофтың саяси өкілі Фредерик Маккесон Шер Сингх әскерінің 23 000 адамнан тұратынын бағалады (бірақ кейінгі британдық тарихшылар оны 30 000 немесе одан да көп деп есептейді), оның ішінде 5 000 жүрісші атты әскер және шамамен 60 зеңбірек болды. Бірақ Бірінші англо-сикх соғысынан кейін Халса жалпы саны 12 000 жаяу әскерге және 60 зеңбірекке дейін азайды, сондықтан кейбір тарихшылар сикх армиясы сол күні 10 000-нан аспағанын айтты. Шер Сингхтің жетекшілігінде сол жақта бір атты әскер полкі, тоғыз жаяу әскер батальоны, жүрісшілер және 20 зеңбірек төменгі төбелер мен жоталарды басып алды. Лал Сингхтің жетекшілігіндегі орталық бөлімде екі атты әскер полкі, он жаяу әскер батальоны және 17 зеңбірек, көбінесе бұталар мен орманды алқаптардың ішінде немесе артында жасырылған. Оң жақта бұрын Баннуда гарнизон болған бригада, екі ауылға бекітілген бір атты әскер полкі, төрт жаяу әскер батальоны және он бір зеңбірек орналасқан. Басқа жүрісшілер Шер Сингхтің сол қанатын кеңейтті. Гоф әскері екі жаяу әскер дивизиясынан, әрқайсысы екі бригададан, әрқайсысы бір британдық және екі бенгалдық жаяу әскер батальонынан, Бенгал артиллериясы мен Бенгал атты артиллериясының жалпы саны 66 зеңбірегінен тұрды. Сэр Колин Кэмпбеллдің жетекшілігіндегі 3-дивизия екі далалық артиллерия батареясы және үш атты артиллерия взводымен сол жақта орналасты, ал генерал-майор сэр Уолтер Гилберттің жетекшілігіндегі 2-дивизия бір далалық артиллерия батареясы және үш атты артиллерия взводымен оң жақта орналасты. Гофтың генерал-майор Джозеф Таквеллдің жетекшілігінде атты әскер дивизиясы болды, бірақ ол екіге бөлінді, әр қанатта бір бригада болды: Бригадир Уайт сол жақта, Бригадир Поуп оң жақта. Гоф орталыққа сегіз 18 фунттық және төрт 8 дюймдік гаубицасы бар екі ауыр артиллерия батареясын орналастырды. Бригадир Пеннидің жетекшілігіндегі Бенгалдық тума әскерлер бригадасы резервте болды. Сикхтар оларды басып алғанын мәлімдемеді, сондықтан олар жойылды немесе оларды алып жүрген офицермен бірге жерленді. Пенникуик бригадасы ақырында толығымен дезорганизацияланып, бастапқы сызыққа шағын топтарда қайта оралуға мәжбүр болды. Пенникуик өзі де қаза тапты. Кэмпбеллдің сол қол бригадасы (бригадир Хогган мен Кэмпбеллдің өзі) үлкен жетістікке жетті. 61-ші пехота бірнеше зеңбіректерді және тіпті бір пілді басып алды, ал бригадир Уайттың атты әскері тиімді шабуыл жасады. Хогганның әскерлері ақырында сикхтердің орталық позициясының артында Бригадир Маунтиннің жетекшілігіндегі Гилберт дивизиясының сол жақ бригадасымен кездесті. Бірақ Гофтың оң жағында оның әскерлері апатқа ұшырады. Гилберттің екі бригадасы алдымен сикхтерді ығыстырып, бірнеше зеңбіректерді басып алып немесе бұзуға сәттілікке жеткенімен, олардың оң қанатында, денсаулығы нашар болған Бригадир Поуп алдымен тікенді бұталар арқылы тиімсіз атты әскер шабуылын бұйырды, бұл оның бригадасын шатастырды, содан кейін үрейге түсіп, кері шегінуге бұйрық берді. Оның британдық атты әскерінің бір полкі, 14-ші жеңіл драгун, шашырап кетті. Сикхтар қашып бара жатқан атты әскерді қуды және төрт зеңбіректі басып алды. Олар кейін Гилберттің оң қолды жаяу әскер бригадасына, Бригадир Годбидің жетекшілігінде, артқы жағынан шабуыл жасап, Пеннидің резервтік бригадасы оған көмекке келгенше, оны қатты қысыммен кері шегінуге мәжбүр етті. Ал енді қараңғылық жақындап келді. Сикхтар көптеген позицияларынан ауыр шығынға ұшырады, бірақ әлі де қарқынды күресіп жатты. Кейбір құрамалары тиімсіз болып қалған немесе қоршаудан шығу үшін күресуге мәжбүр болған кезде, Гоф бастапқы сызыққа кері шегінуді бұйырды. Оның жасақтары мүмкіндігінше көп жаралыларды алып келсе де, олардың көпшілігі бұтадан табылмады. Тастап кетілген жаралылардың көбі түнде сикхтердің жүрісші әскерлерінен қаза тапты. Гофтың шегінуі сикхтерге британдықтар күнінің басында басып алған зеңбіректердің он екісінен басқа барлығын қайта басып алуға мүмкіндік берді.

On 13 January, Gough's army was marching towards the reported Sikh position at Rasul, on the left bank of the Jhelum River, about 85 mile (137 km) north west of Lahore. At noon, they drove a Sikh outpost out of the village of Chillianwala. At this point, Gough intended to march round to the north of the Sikh position and attack its left flank on the following day, but from the vantage point of a mound near Chillianwala, it was apparent that the Sikhs had advanced from their original positions along ridges close to the Jhelum. Sher Singh's army had originally occupied a position six miles long, too extended for their numbers and vulnerable to a flank attack such as Gough proposed. By advancing, Sher Singh made a British flank march too risky and forced the British to make a frontal attack. It was estimated by Frederick Mackeson, Gough's attached political officer, that Sher Singh's army numbered 23,000 (although most later British historians put it at 30,000 or more), including 5,000 irregular cavalry, with some 60 guns. However after the First Anglo Sikh War, the Khalsa was reduced to 12,000 infantry and 60 guns in total, so some historians have stated the Sikh army could not have been more than 10,000 on the day. On the left under Sher Singh himself were one cavalry regiment, nine infantry battalions, some irregulars and 20 guns, occupying some low hills and ridges. In the centre under Lal Singh were two cavalry regiments, ten infantry battalions and 17 guns, mostly concealed in or behind belts of scrub and jungle. On the right was a brigade which formerly had garrisoned Bannu, consisting of one cavalry regiment, four infantry battalions and eleven guns, anchored on two villages. Other irregulars extended Sher Singh's left flank. Gough's army was composed of two infantry divisions, each of two brigades, each in turn of one British and two Bengal Native infantry battalions, with a total of 66 guns from the Bengal Artillery and Bengal Horse Artillery. The 3rd Division under Sir Colin Campbell, with two field artillery batteries and three horse artillery troops, was deployed on the left, while the 2nd Division commanded by Major General Sir Walter Gilbert was deployed on the right with a field artillery battery and three horse artillery troops. Gough also had a cavalry division under Major General Joseph Thackwell, but this was split, with one brigade on each flank; Brigadier White's on the left, Brigadier Pope's on the right. Gough deployed two heavy artillery batteries with eight 18 pounder guns and four 8 inch howitzers in the centre. A brigade of Bengal Native troops under Brigadier Penney was in reserve. although the Sikhs never claimed to have captured them and they were either destroyed or conceivably buried with the officer who had carried them. Pennycuick's brigade eventually became completely disorganised and had to make its way back to the start line in small parties. Pennycuick himself was killed. Campbell's left hand brigade (under Brigadier Hoggan and Campbell himself) had greater success. The 61st Foot captured several guns and even an elephant, and Brigadier White's cavalry followed up with an effective charge. Hoggan's troops eventually met the left hand brigade of Gilbert's division, commanded by Brigadier Mountain, behind the Sikhs' centre positions. On Gough's right however, his troops had met with disaster. While Gilbert's two brigades had at first successfully driven the Sikhs before them, capturing or spiking several guns, on their right flank, Brigadier Pope (who was almost an invalid) first ordered an ineffective cavalry charge through thorn scrub which threw his brigade into confusion, and then panicked and ordered a retreat. One of his British cavalry regiments, the 14th Light Dragoons, routed. The Sikhs followed up the fleeing cavalry and captured four guns. They then attacked Gilbert's right hand infantry brigade, commanded by Brigadier Godby, from the rear, forcing him to withdraw under heavy pressure until Penney's reserve brigade came to his aid. By now, darkness was approaching. The Sikhs had been driven from many of their positions with heavy casualties, but were still fighting strongly. With some of his formations rendered ineffective, or having to fight their way out of encirclement, Gough ordered a withdrawal to the start line. Although his units brought back as many wounded as they could, many of them could not be found in the scrub. Many of the abandoned wounded were killed during the night by roving Sikh irregulars. Gough's retreat also allowed the Sikhs to recapture all but twelve of the guns the British had taken earlier in the day.