Сақсауыл – шөлейттің суы мен оты — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Ағаш түрі Haloxylon ammodendron, саксаул, қара саксаул деп әр түрлі аталады, сондай-ақ сақсауыл немесе саксаул деп те жазылады. Бұл өсімдік Амарант тұқымдасына жатады. "Саксаул" – қазақ тілі арқылы орыс тіліне келген жалпы түркі сөзі.

Сипаттама

Саксаульдің мөлшері үлкен бұтадан кішкентай ағашқа дейін жетеді, бірақ сирек биік өседі. Оның діңінің диаметріне дейін қоңыр түсті болады. Ағашы ауыр әрі кедір-бұдыр, ал қабығы – суға толып, серпімді келеді. Ағымдағы жылғы бұтақтары жасыл, ал ескілері қоңыр немесе сұрдан ақшыл түске дейін өзгереді. Жапырақтары өте кішкентай, қабыршақ тәрізді болып кешірілген, сондықтан өсімдік көзбен қарағанда жапырақсыз болып көрінеді. Гүлшоғырлары өткен жылғы сабақтардағы қысқа бүйірлік өскіндерден тұрады. Гүлдері екі жынысты немесе еркек гүлдер болып келеді, өте кішкентай, гүлқалқаншаларынан ұзын немесе қысқа. Гүлдеу кезеңі наурыз бен сәуір айларына дейін созылады. Иран, Батыс Ауғанстан, Моңғолия және Қытай, атап айтқанда Синьцзян мен Гансу облыстарында өседі. Сонымен қатар, ол Қырғызстан мен Тәжікстанның батыс бөліктерінде де кездеседі. Саксауль ағашының қалың қабығы суды сақтайды. Қабығын сығып ауыз суға қолдануға болады, сондықтан ол өсетін құрғақ аймақтарда судың маңызды көзі болып табылады. Саксауль түркімендердің дәстүрлі отындық ағашы. Түрікменстанның кейбір аймақтарында ол көптеп жиналды, себебі 2008 жылғы Орталық Азиядағы энергетикалық дағдарыстың алдын алу үшін отын ретінде пайдаланылды. Гоби шөлінде саксауль көбінесе кездесетін жалғыз ағаш түрі. Бұрын, және кейбір жерлерде қазір де, ол көшпелілердің жылыну және тамақ пісіру үшін қолданатын жалғыз ағаш түрі болып табылады. Ресей империясының әскери-теңіз флоты алғашқы бу кемелерін құрлыққа қамалған Арал теңізіне әкелгенде, жергілікті генерал-губернатор Василий Перовский Аралск бекінісінің командиріне 1851 жылғы жаңа бу кемелерінің алғашқы сапарында пайдалану үшін "көп мөлшерде" саксауль ағашын (Anabasis saxaul, деректе) жинауды бұйырды. Алайда, Ресей теңіз бюджеті үшін өкінішті (бірақ саксауль үшін, әрине, жақсы болды), саксауль ағашы бу кемелері үшін тиімді емес болып шықты, себебі қатты және шайырлы ағашты кесу қиын болды, ал түйінді және қисық саксауль бұтақтарын кеменің қоймасында тиімді сақтау мүмкін емес еді. Сондықтан 1852 жылдан бастап Арал флотилиясы Оренбургтен керменмен тасымалдаудың жоғары құнына қарамастан, көмірді негізгі отын ретінде қолданды. Өзбекстан үкіметі Арал шөлінде де ағаштарды отырғызып, теңіздің құрғауынан қалған улы тұздардың таралуын тоқтатуға көмектеседі, бұл шөлдің маңында тұратын адамдардың денсаулығына көптеген мәселелер тудырды.

The saxaul ranges in size from a large shrub to a small tree, , rarely tall. It has a brown trunk up to in diameter. The wood is heavy and coarse and the bark is spongy and water soaked. The branches of the current year are green; older branches are brown, or gray to white. The leaves are reduced to very small cusp like scales, so that the plant appears nearly leafless. The inflorescences consist of short lateral shoots borne on stems of the previous year. The flowers are bisexual or male, very small, as long as or shorter than the bracteoles. The flowering period is from March to April. Iran, west Afghanistan, Mongolia and China, namely Xinjiang and Gansu. It also occurs incidentally in the west of Kirghizstan and Tajikistan. The thick bark of the saxaul tree stores water. Quantities of the bark may be pressed for drinking water, making saxaul an important source of water in arid regions where it grows. Saxaul is a traditional Turkmen firewood. It was heavily harvested in some provinces in Turkmenistan as it was used for fuel to fight the 2008 Central Asia energy crisis. In the Gobi desert, the saxaul is often the only kind of tree found. It used to be, and in some place still is, the only kind of wood that nomads can use for heating and cooking. When the Russian Imperial Navy brought the first steamships into the land locked Aral Sea, the local Governor General Vasily Perovsky ordered the commander of Fort Aralsk to collect "as large as possible supply" of saxaul wood (Anabasis saxaul, in the source) for use by the new steamships on their maiden navigation of 1851. Unfortunately for the Russian Naval budget (but probably quite fortunately for the saxaul itself), saxaul wood turned out to be not particularly suitable for steamships, as the hard and resinous wood was difficult to cut, and knotty and crooked saxaul logs could not be stored space efficiently in the ships' holds. Therefore, starting from 1852, the Aral Flotilla switched to coal as its main fuel, despite the remarkable costs of shipping it by caravan from Orenburg. The Uzbek government has also planted the trees in the Aral Desert to help prevent the spread of toxic salts left behind when the sea dried up, which have caused numerous health problems for people living on the perimeter of the desert.