Кіріспе

Құдай туралы түсінік

Ғаламның Ұлы Архитекторы (сондай-ақ Ғаламның Бас Архитекторы немесе Ғаламның Жоғарғы Архитекторы) – көптеген христиан теологтары мен жақтаушылары талқылаған Құдай туралы түсінік. Бұл атау еркін зияратта (масондық) әрбір мүшенің жеке сеніміне қарамастан, кез келген формадағы және кез келген атпен аталатын құдайды бейтарап түрде көрсету үшін қолданылады. Бұл сонымен қатар Макс Хайндель баяндағандай, Розенкрейцерлердің Құдай туралы түсінігі болып табылады.

Гностицизм

Ғаламның Ұлы Архитекторы тұжырымы гностицизмде кездеседі. Демиург – Ғаламның Ұлы Архитекторы, Ескі Ғаламшардың Құдайы, Шынайы Құдайдың Гнозисінің елшілері – Мәсіх пен Софияға қарсы. Мысалы, Насореялықтар сияқты гностиктер Пира Раббаның барлық нәрсенің бастауы, көзі және жайылымы екеніне сенеді, ол Ұлы Рух – Мана Раббамен толы, одан Бірінші Өмір пайда болады. Бірінші Өмір серіктес іздеп, ұрпақ сұрайды, сонда Екінші Өмір, Ультра Мкайема немесе Әлемді құрайтын Эон, Ғаламның Архитекторы пайда болады. Осы архитектордан көптеген эондар туындайды, олар Өмір Білімінің тұлғасы – Манда д’Хайе немесе гнозис зоэс басшылығымен ғаламды құрастырады.

Герметизм

Ұлы Архитектор әрбір адамның құдайлыққа жеткізе алатын мүмкіндігін көрсететін метафора болуы мүмкін. «(Құдай) Барлығының бар екенін білетін, бірақ көптеген түрлі есімдермен түсінілетін, мысалы, Құдай, Рух, Жоғарғы Күш, Ақыл, Сан, Энергия, Табиғат және т.б. көзге көрінбейтін күш».

Индуизм

Индуизм мифологиясында Вишвакарма құдайы "Сәулет құдайы" деп есептеледі. Ол – шеберлік пен мінсіз инженерияның жоғары құдайы. Вишвакарма (санскрит тілінде "барлық жаратушы" деген мағынаны білдіреді) – Ригведаға сәйкес, ғаламды бірге ұстап тұратын шығармашылық күштің құдайы және уақыт туғанға дейін ғаламның бастапқы жаратушысы, сәулетшісі, құдайлық инженері саналады. Сондай-ақ, ол тарихи Веда дініндегі Браман және Пурушаның кейінгі Упанишадтардағы бейнелерінің түбірлік түсінігі болып табылады. Индуизм жазбаларында Вишвакарманың көптеген сәулеттік жетістіктері сипатталған. Төрт юга (һинд мифологиясының замандары) бойында ол құдайлар үшін бірнеше қалалар мен сарайлар салған. Олардың арасында, хронологиялық ретпен, Сатья Югада Сварга (Жұмақ), Трета Югада Ланка және Двапара Югада Дварка (Кришнаның астанасы) болды.

Розенкрейсерлік

Макс Хайндельдің түсіндірмесінде, Ғаламның Ұлы Архитекторы – Абсолюттен шыққан, көрініс басталар кездегі Жоғарғы Я.

Христиандық

Құдай ұғымы ғаламның Ұлы Архитекторы ретінде христиандықта көп рет қолданылған. Құдайды ғаламның сәулетшісі ретінде бейнелеуді орта ғасырлардағы Киелі кітаптан табуға болады, ал Құдайды сәулетшімен салыстыруды христиан апологеттері мен ұстаздары пайдаланған. Томас Аквинский "Сумма" кітабында былай деді: "Барлық нәрсенің бастапқы қағидасы болып табылатын Құдай, жаратылған нәрселерге қарағанда, сәулетші жобаланған нәрселерге (ut artifex ad artificiata) қалай қараса, солай салыстырылуы мүмкін". Зерттеушілер ғаламның Ұлы Архитекторы – христиан Құдайы деген пікірдің "табиғи теологияның негізінде ғана емес, сонымен қатар Киелі кітаптың ашылуына негізделген қосымша 'сенім секірісін' қажет ететінін" атап көрсетті. Дегенмен, Аквинскийдің Құдайы бейтарап емес (Ол ең жоғары жақсылық ретінде түсіндіріледі) және оның нақты нысаны бар (Ол Иса Мәсіхтің тұлғасында антропоморфты). Джон Кальвин өзінің "Христиан дінінің негіздері" (1536) кітабында христиан Құдайын бірнеше рет "Ғаламның Архитекторы" деп атайды, сондай-ақ өзінің еңбектерін "Ғаламның Архитектурасы" деп атайды, ал 19-шы псалмға түсіндірме бергенде христиан Құдайын "Ұлы Архитектор" немесе "Ғаламның Архитекторы" деп атайды. Ғаламның Ұлы Архитекторы туралы ұғым мартинизмде де кездеседі. Мартинистер оны "шақыруға" болатынын, бірақ оған құлшылық етудің қажеті жоқ екенін айтады. Толық құлшылық дәстүрлі түрде тек Құдайға ғана арналған, ал шақыру періштеге немесе демонға да лайықты болуы мүмкін.

Басқалар

Джеймс Хопвуд Джинс өзінің "Сырлы ғалам" кітабында ғаламның Ұлы Архитекторы туралы ұғымды да қолданады, бір сәтте былай дейді: "Біз бұрын қолданған қарапайым антропоморфтық тілге қайта оралып, ғаламды биолог немесе инженер жоспарлаған болуы мүмкін деген ойға бұрынғыдан жақтырмай қарағанымызды айта аламыз; оның жаратылысының ішкі дәлеліне сүйене отырып, Ғаламның Ұлы Архитекторы енді таза математик ретінде көріне бастайды." Осыған Джинараджадаса Ұлы Архитектордың "сондай-ақ Ұлы геометр екенін" қосады. Өйткені қандай да бір жолмен, ашық немесе жасырын, ғаламдағы әрбір нысанның геометриялық негізі бар сияқты.