Кіріспе

Терригатта, көбінесе "Егдескер кесіптердің өлеңдері" деп аударылады (пали: therī егдескер (әйел) + gāthā өлеңдері), – буддалық мәтін, ертедегі ағартылған әйелдердің қысқа өлеңдер жинағы, олар егдескер кесіптер болған (10 Васса немесе муссон маусымын бастан өткерген). Өлеңдер үш жүз жылдық кезеңде жазылған, ал кейбіреулері б.з.д. VI ғасырдың соңына дейін сақталып қалған. Таниссаро Бхиккхудың сөзіне сүйенсек, Терригатта – "әйелдердің рухани тәжірибесін бейнелейтін ең ерте сақталған мәтін". Пали канонында Терригатта Сутта Питакадағы қысқа кітаптар жинағы – Худдака Никаяның бір бөлігі ретінде жіктеледі. Ол 16 тараудан тұратын 73 өлеңнен құралған. Бұл – Терагаттаға қосымша мәтін, ол аға монахтарға жатқызылған өлеңдер жинағы. Бұл – Үндістанда жазылған әйелдер әдебиетінің ең ерте белгілі жинағы.

Мәтіннің жалпы көрінісі

Теригатадағы өлеңдер Мағадхи тілінде ауызша жазылған, б.з.д. 80 жылға дейін ауызша таратылып, кейін Пали тілінде жазылды. Онда 494 шумақ бар; түйіндемелер осы шумақтарды 101 түрлі монахың/монахиняның есімдерімен байланыстырса, мәтінде нақты 73 сөйлеуші ғана кездеседі. Мәтін идеалды жағдайда бір басты дәмді жеткізуі тиіс; егер жеткілікті ұзақ болса, тыңдаушыға қосымша дәмдерді де сыйлауы күтілді. Осы сегіз дәмнің бәрі Теригата жазбаларында кездеседі, себебі мұнда салыстырулар мен «шамдар» жиі қолданылады – бұл үнді тілдеріндегі поэзияның ерекшелігі, ол ақындарға екі түрлі есімді бір сипаттауышпен немесе екі жеке сөйлемде бір етістікті қолдануға мүмкіндік береді. Ағылшын тілінде бұған ең жақын нәрсе – параллелизм және эллипсис қосылған түрі.

Буддалық дәстүрдің әйелдерге қатысты парадоксалды көзқарасы діннің өзінде де, қоғамдық құрылымда да одан әрі күрделіліктерді көрсетеді. Олар "физикалық және рухани тұрғыдан әлсіз, ақыл-ойы кем және ерлерге қарағанда сезімтал" деп есептелгенімен, монахтар Сангханы қаржылық тұрғыдан қолдау үшін үй шаруасындағы әйелдердің жомарттығына үлкен сенеді. Алайда, әйелдер кейде оң жағынан да көрсетілген – монахылардан гөрі монахинялардың қабілетті және рухани жағынан жетілгендері де жиі айтылады. Мәтінде монахиняларға қарағанда үй шаруасындағы әйелдерге көбірек мақтау айтылуы түсініксіз, бұл дүниелік байланыстар мен отбасылық міндеттерден бас тартқан әйелдерге қатысты институционалдық көзқарасқа байланысты болуы мүмкін, яғни сенім мен мәдени үміттердің арасындағы қайшылық. Монахиня Субханың айтуынша, буддалық көзқарас әйел денесіне ғана емес, жалпы физикалық формаға да қатысты. Манго бағына бара жатқанда, бір алаяқ оның жолын кесіп, оны сұлулығымен, қорқынышпен және материалдық иеліктерімен әсер ету арқылы баурап алмақ болады, осылайша аскетизмнің жеңуге тырысатын сезімдерін оятады. Оның наразылығына мән бермей, алаяқ оның көзін мақтап, ол көзін шығарып, алаяққа сыйлайды, нәтижесінде ол кешірім сұрайды. Денесінен толық ажырасу Субханы алаяқтың мазалауынан құтқарады және Ағартудың соңғы мақсаты – ажырасуды көрсетеді.

Қазіргі заманғы шығармалар

Мәтіннің қазіргі заманғы зерттеулерінің бірі – Кэтрин Р. Блэкстоунның «Будданың ізімен жүрген әйелдер: Теригатадағы азаттық үшін күрес» (1998) еңбегі. Виджита Раджапакса «Теригатаның қайта бағалауы» (2000) атты еңбегінде Теригатаның феминистік, діни және философиялық тақырыптарын талдады. Кюнг Пегги Ким Мэйл «Теригаттағы әйелдердегі алуан түрлілік» (2020) атты зерттемесінде мәтіндегі әйелдердің әлеуметтік жағдайына қатысты жазды. Шамбала баспасы ақын Мэтти Вайнгсттың Теригатадан шабыттанған түпнұсқа өлеңдер жинағын «Алғашқы бос әйелдер: Ерте буддалық монахтардың өлеңдері» деген атпен жариялады. Кітаптың артқы жағында бұл «заманауи және радикалды бейімдеу» деп сипатталған, ал автор олардың «сөзбе-сөз аударма емес екенін» мойындайды. Кем дегенде бір рецензент оны «аударма» деп сипаттаған, бірақ ақынның бейімделуінен түпнұсқаның қаншалықты жасырылғанына қатысты алаңдаушылығын білдірген. Буддистік монахтар мен монахтар да осы жұмысты сынға алды. Буддистік монах Айя Судхамма кітапты қате жолға салатын және түпнұсқалармен тек «сырттай» ғана байланысы бар деп сипаттады. Бхикху Акалико кітапты жан-жақты қарастырып, оны «қадірсіз мәдени иелену» деп атады, ол ежелгі буддалық монахтардың дауысын өшіріп, буддалық ілімдерді бұрмалаған автордың дауысымен алмастырады. Вьетнамдық-американдық автор Ан Тран Вайнгсттың аудармасын өзіне пайда келтіруге бағытталған және түпнұсқаның буддалық әлеміне қайшы келетін қиял ретінде сипаттайды: «Вайнгсттың өлеңдері Ескі монахтардың өлеңдеріне мүлдем ұқсамайды. Олар қайта туу, карма және рухани жетістіктер сияқты ұғымдарды алып тастап, оларды 19-шы ғасырда пайда болған буддалық модернизмнен алынған бұрмалаулармен алмастырады, ол рационалистік философия мен романтикалық гуманизм (Батыста көбірек тартушылық тудыратын тәсіл) түрінде буддизмді қайта қарастыруға тырысты».