Кіріспе
1866 жылы жазылған Франц Листтің шығармасы. «Патетикалық концерт» (S.258/2) 1866 жылы аяқталды және Франц Листтің ең ауқымды және мақсатты екі фортепианоға арналған туындысы болып табылады. Листтің ұсыныстары негізінде басқа композиторлар осы шығарманы кем дегенде үш рет фортепиано концерті ретінде өңдеген.
The Concerto pathétique (S.258/2), completed in 1866, is Franz Liszt's most substantial and ambitious two piano work. At least three piano concerto arrangements of the work have been made by other composers, based on Liszt's suggestions.
Тарих және маңызы
1851 жылы Breitkopf & Härtel Франц Листтің Grosses Concert Solo (қазіргі басылымдарда Grosses Konzertsolo) (S.176) атты соло фортепиано туындысын жариялады. Бұл шығарма, сол композитордың B минорындағы фортепиано сонатасымен салыстырғанда осыншалықты танымал болмаса да, оның маңыздылығы зор, себебі ол сонатаны үлкен көлемді, бағдарламалық емес туынды ретінде болжады. Ол сонатамен құрылымдық ұқсастықтарды және сонатамен, сондай-ақ Фауст симфониясымен айқын тақырыптық байланысты көрсетеді. Шығарманың жарияланбаған ерте нұсқасы бар, ол француз тілінде Grand Solo de concert (S.175a) деп аталатын қолжазба түрінде сақталған. Бұл нұсқа жарияланған Grosses Concert Solo-дан құрылымдық тұрғыдан өзгеше, осылайша Листтің үлкен ауқымды музыкалық организмді құрудағы біртіндеп дамыған жаңалықтарының пайда болуын зерттеуге мүмкіндік беретін қызықты материалды ашады, бұл жаңалықтар сонатада толыққанды жүзеге асты. 1866 жылы Concerto pathétique (S.258/2) деген атпен екі фортепианоға арналған нұсқа жарық көрді. Бұл нұсқа Grosses Concert Solo-дан құрылымдық жағынан ерекшеленбесе де, музыкалық ойлардың тиімді ұйымдастырылуын ұсынады, бұл негізінен екі фортепиано ансамбліне концерттік сипаттағы инновациялық көзқараспен байланысты. Жоспарланған фортепиано концерті туралы алғашқы идеяны әртүрлі композиторлар жасаған фортепиано концертінің әр түрлі аранжировкалары, соның ішінде Листтің өзінің оркестрлік эскиздері (шығарманың түпнұсқалық (французша) атауын қамтитын жарияланбаған қолжазба – Grand solo de concert) (S.365) растайды. Соло фортепиано нұсқасы бүгінде сирек орындалса, Concerto pathétique екі фортепиано жанрындағы репертуардың маңызды бөлігіне айналды.
"Төрт қозғалысты бірлікте" формасының пайда болуы
Концерт патетикасының эксперименталды сипаты оған Лист шығармашылығында ерекше орын береді. Композитор лайықты атау табуға көптеген әрекеттер жасады – Grand solo de concert, Grand Concert, Morceau de Concert және т.б., бұл туындының жаңа формаларды зерттеуге бағытталған тәжірибе екенін көрсетеді. Тіпті Лист сол жылы (1849) Grand Solo de concert / Grosses Concert Solo сияқты жұмыс істей бастаған A мажордағы №2 фортепиано концертінің бастауы он жыл бұрын өзін-өзі қайшыраған Concerto sans orchestre (S.524a) деп аталатын туындыда жатыр. Соңғы екі фортепианолық нұсқасының арасындағы Grosses Concert Solo көлеңгеде қалуы, оның Листтің аспап үшін ең ірі және амбициялы түпнұсқалық шығармаларының бірі ретіндегі маңыздылығын жасырды. Grosses Concert Solo Листтің даусыз шедеврiнiң, атап айтқанда, бағдарламалық емес «бірге біріктірілген төрт бөлім» формасын, би-минордағы фортепиано сонатасының бірнеше маңызды ерекшеліктерін болжайды. Бұрын жарияланбаған сололық нұсқасы (S.175a), сондай-ақ жоспарланған фортепиано концертінің (S.365) оркестрлік сүйемелдеу эскиздерінде баяу Andante sostenuto ортаңғы бөлімі жоқ, бұл Листтің бастапқы идеясының экспозиция, даму, рекапитуляция және кодадан тұратын бір виртуоз сонаталық аллегро бөлімі болғанын көрсетеді. Жаңа «толыққанды» соната формасы экспозиция мен даму арасына баяу бөлімді (кейде Шопеннің Ф минорындағы Фантазиясының Lento sostenuto-мен салыстырылады) және бірлікке жету үшін рекапитуляция мен кода арасында баяу бөлімнің тақырыбын циклдік қайтару арқылы енгізілді. Листтің бұл кейінірек қосылған ойы бастапқы ниеттермен толық сәйкес келмегендіктен, бірнеше кіріспелермен байланыстырылған сәл еркін рапсодикалық құрылым пайда болды. Лист бұл «қалың шеттерін» тегістемеді. Ол жай ғана кейбір тақырыптық материалдарды ұқсас үлкен масштабтағы жаңа туындыны құру үшін пайдаланды – би-минордағы сонатаны. Мұнда форма сендіреді, өйткені тақырыптық идеялар бір-біріне үйлесімді, бұл Grosses Concert Solo және көптеген ертерек туындыларда көрініс тапқан тақырыптық өзгерісті табиғи етеді. Grosses Concert Solo-мен салыстырғанда, сонатадағы ілеспе фигурациялар тақырыптық аллюзияларға толы, нәтижесінде идеялардың логикалық тұрғыдан дәйекті дамуы орын алады. Листке тән ерекшелік – ол ертеректегі сололық туындыны (Grosses Concert Solo) жоймады, бірақ оны екі фортепианолық нұсқада қайта ұйымдастырды – Concerto pathétique. Лист фортепиано концертінің нұсқасын жоспарлаған, бірақ жоспардан бас тарғандықтан, екі фортепианолық нұсқаны компромисс ретінде қарастыруға болады. Бұл нұсқада Лист екі фортепиано ансамблінің концерттік сипаттағы әсерлеріне, құрылымдық жаңалықтарға қарағанда көбірек қызығушылық танытқан сияқты, өйткені ол сололық нұсқаның жалпы дизайнын өзгертпеді. Концерттік нұсқаның ұсынысы квази арпа, квази тимпани сияқты әр түрлі ескертулерде және бірінші фортепиано бөлігінің тұтас бойында виртуозды екендігінде көрінеді. Кейінгі концерттік баптаушылар, мысалы Эдуард Реус (1885, Лист түзеген (S.365a)), Ричард Бурмейстер (1898) немесе Габор Дарвас (1952), әдетте екінші фортепиано бөлімін оркестрлік бөлімге енгізді. Концерт пен соната арасындағы құрылымдық байланысқа қарамастан, Лист әрқашан алдын ала жасалған форма идеясын қабылдамады. Ол өзінің «Фауст» симфониясында, осыған ұқсас тақырыптық материалдарды қолданады, бірақ тағы бір «бірге біріктірілген төрт бөлім» туындысын жазуға тырыспайды.
Концерт шығармасы ма, әлде концерті ме?
Концерт сөзін (о), оның жазылуынан басқа, мағынасы интерпретацияға ашық болса да, «Concerto pathétique» әр түрлі атауларының тұрақты бөлігі болып табылады. Немец тіліндегі Concert (қазіргі Konzert) сөзі концертті де, концертоны да білдіруі мүмкін, бірақ «Grosses Concert Solo» немесе «Grand solo de concert» атаулары үлкен көлемді концерттік шығарманы ғана білдіреді (мысалы, қысқа салондық шығармадан өзгеше), ал «Concerto pathétique» концерто еске салады. «Concert» (Konzert) префиксі немесе француз тіліндегі «de concert» сонымен қатар концертоға ұқсас, немесе соло және оркестр үшін бір бөлімді шығарманы білдіруі мүмкін (мысалы, Шуманның «Konzertstück» және «Konzert Allegro», Шопеннің «Allegro de concert», немесе Вебердің «Konzertstück», Листтің «соғыс аттарының» бірі). Мұндай «Konzertstück» (концертино) түрі «Morceau de concert» [sic] (pour piano sans orchestre) атауымен көрсетілуі мүмкін. «Grosses Concert Solo» фортепиано концертінің эскиздері (Листтің қолымен) сололық нұсқаның концертолық сипатына куәлік етеді. Лист оркестрсіз концерт жазған жалғыз композитор емес. «Концерто» термині белгілі бір формальды процедураларды да білдіруі мүмкін. Листтің сололық нұсқасына кейіннен «Andante sostenuto» бөлігін қосуы барокко концертіне тән секциялық тембр (және көңіл-күй) өзгерісіне әкеледі. Барокко дәуірінен қалған тағы бір мұра – бәсекелес күштер (мысалы, оркестрге қарсы соло) идеясы. Екі фортепиано ортасы осы концерттік стильді көрсетуге өте қолайлы (сонымен қатар, Стравинскийдің «Concerto per due pianoforti soli» немесе Бусонидің «Duettino concertante» шығармаларында көрінеді). Сололық шығармада күрес күштерінің идеясы әртүрлі көңіл-күйлер (регистрлер, ладтар, тональностьтар, динамика, тембрлер және т.б.) арқылы білдіріледі, олар бір-біріне қарсы қойылады (Фаусттағы қарама-қарсы кейіпкерлер). Листтің шексіз қиялы үшін «концерто» терминінің тек техникалық мағынасы ғана емес, одан да артық мағынасы бар екеніне күмән жоқ. «Grand» сөзі үлкен масштабты білдіруі мүмкін, немесе белгілі бір мән, экспрессия немесе стильді білдіруі мүмкін. Оны романтикалық композиторлар жиі қолданады (мысалы, Шопеннің «Grande polonaise brillante»). Бірақ неміс тіліндегі «groß» сөзі «Grosses Concert Solo» атауында мұндай мәнге ие емес.