Кіріспе

Венесуэланың түпкілікті халқы – яруро халқы (немесе пуме, өздігінен анықталуы бойынша) – Венесуэланың Льянос аймағының экожүйесінде, Ориноко өзенінің батысында орналасқан Кариб теңізі маңының түпкілікті халқы. «Яруро» термині пуме халқына қатысты және Венесуэлада бүгінге дейін жиі қолданылады. Бұл атауды гуахибо, хиви және чирикоа сияқты көршілес түпкілікті топтар қолданған, және испандықтар осы атауды олардан қабылдаған болуы мүмкін. «Яруро» сөзі пуме тіліндегі «йоро» етістігінен шыққан деседі, ол «беру» дегенді білдіреді. «Яруро» термині – пуме халқы бай деп санайтын сыртқы адамдардан материалдық игіліктер немесе тағам сұрауға байланысты, құлықты сипаттағы сөз. Американдық ағылшын тілінде оны «Gimmees» деп атауға болады. Халық өздерін пуме (яғни «нағыз адам») деп атайды, және бұл атау олардың тілінің де атауы болып табылады. «Яруро» термині көптеген антропологиялық зерттемелерде «пуме» деп ауыстырылды, сондай-ақ, түпкілікті мәселелерге сезімтал Венесуэла үкіметі де осы терминді қолданады. Тарихи тұрғыдан олар лларуро, яруру және юапин сияқты басқа да аттармен белгілі болған. Бұл тіл макро-чибчан тілдер тобына жатады. Пуме тілі туралы көптеген лингвистикалық зерттеулер жарық көрген. Бүгінде пуме халқы, әсіресе саванна пуме халқы арасында бұл тіл кеңінен қолданылады. Көптеген өзен пуме халқының мүшелері, көбінесе ер адамдар, испан және пуме тілдерін біледі. 1999 жылы Киелі кітаптың бір бөлігі пуме тіліне аударылды. Олар құрғақ маусымда шағын, бұталардан жасалған көлеңкелі тұрақтарда, ал жаңбырлы маусымда пальма жапырақтарымен жабылған берік тұрақтарда тұрады. Осы екі маусымдық көшуден басқа, пуме халқы балық аулау, шикізат жинау және негізгі жаңбырлы және құрғақ маусымдық лагерьлеріне көшу үшін уақытша лагерьлер құрады. Өзен пуме халқы бұрын жартылай көшпелі болған (бірақ саванна пуме халқы сияқты емес), бірақ қазіргі уақытта тұрақтанған. Көптеген өзен пуме халқы дәстүрлі және криолдық элементтерді біріктіретін гибридтік архитектуралық стильде үйлер салады.

Тіршілік ету

Саванна пумелері негізінен құрғақ және ылғал маусымдарында әртүрлі диетамен тіршілік ететін аңшы-жинақшылар. Өзен пумелері балық аулау, аң аулау және жабайы өсімдіктер жинаумен айналысатын егіншілер. Ерлер капибара, бұғы, қарақұйрық немесе кайман сияқты ірі жануарларды сирек аулайды. Екеуі де бақша шаруалығымен айналысады, бұл оларға жабайы өсімдіктерді жинаудан бас тартпай, қосымша тамақ ретінде маниок алуға мүмкіндік береді. Бірақ бұл қазір сирек кездеседі, мүмкін соңғы 200 жылда шамадан тыс пайдаланудың нәтижесінде. Құрғақ маусымда құс аулауға және аз мөлшерде тасбақа мен қайыңдарды ұстауға да мүмкіндік бар. Өзен пумелерінің диетасында маусымдық өзгерістер азырақ. Олар көбінесе әртүрлі егістерге сүйенеді, жыл бойы ірі өзендерде балық аулай алады, аң аулап, азық-түлік жинай алады және жергілікті криоллолар үшін жалақылы жұмыс істей алады. Саванна пумелері тауық пен шошқа өсіруде сәттілікке жеткен. Сауда арқылы алынатын негізгі сыртқы тауарлар – ыдыс-аяқ, болат пышақтар, мачетелер, кепкілер және қолданылған киімдер. Басқа да қажетті тауарлар: отты жағу құралдары, темекі, нейлон гамактар, доғалағыштар және басқа да құралдар. Велосипедтер 2006 жылдан бастап кеңінен таралды. Венесуэладағы экономикалық қиындықтарды ескере отырып, Саванна пумелерінің 2000 жылдардың басында осы тауарлардың кейбіреулеріне қол жеткізе алатыны белгісіз. Кейбір Өзен пумелері үкіметтік бағдарламалардың артықшылықтарын пайдаланады, оларға өндірілген өнімдермен қамтамасыз ету кіреді. Саванна пумелері үйлерін негізінен ланостардан жиналған материалдардан – ағаш, пальма жапырақтары және үйдің каркасын байланыстыру үшін жүзімдерден салады. Морише пальмалары (Mauritia flexuosa) – пальма жапырақтары, шатыр материалдары және басқа да маңызды технологиялар үшін қажетті маңызды ресурс. Өзен пумелері негізінен маканилла пальмаларынан (Astrocaryum jauri) алынған талшықтарды пайдаланады. Саванна пумелері үшін ерлердің күнкөріс технологиясы садақ пен жебелерді қолданады. Батыс стиліндегі киім барлық саваннада, әсіресе Өзен пумелерінде кең таралған болса да, саванна тұрғындары арасында әйелдер киімінің кейбір дәстүрлі элементтері сақталған, ал кейбір егде жастағы ерлер әлі де шалбардан бас тартып, белдемше киеді. Лақап есімдер де қолданылмайды. Барлық пумелер жергілікті криолло халқымен қарым-қатынаста немесе Венесуэла үкіметі халық санағы немесе басқа әкімшілік мақсаттар үшін берген христиандық есімдерді пайдаланады, бірақ олар оларды өздерінің арасында қолданбайды. Бұл есімдер алыс қауымдастықтардың адамдарын атағанда сирек қолданылады, онда туыстық терминдер адамды нақты анықтамайды. Саванна пумелері қолданатын испандық есімдер балалық шақта жиі өзгеріп отырады, ал кейбір ересектердің есімдері де өмір бойы өзгеріп отыруы мүмкін. Шамамен 14 жасқа дейінгі балаларға немесе олар туралы сөйлескенде испандық есімдер қолданылады, себебі туыстық терминдер нақты жас адамдарды анықтамауы мүмкін. Пумелер Дакота ирокездерінің туыстық жіктелуінің дравидтік түрін қолданады. Пуме қыздары салыстырмалы аңшы-жинақшылар тобындағы қыздарға қарағанда аз жұмыс істейді, бұл оларға азық іздеуге қарағанда өсуге көбірек калория жұмсауға мүмкіндік береді, сондықтан олар жасырақ жетіледі. Бұл олардың репродуктивтік өмір сүру ұзақтығын ұзартады, олардың қысқа өмір сүруін және нәрестелер мен кейінгі балалық шақтағы өлім-жітімнің жоғары деңгейін өтеуге мүмкіндік береді. Некеге тұруға ресми рәсімдер, тауар алмасу немесе ересектердің ашық келіссөздері қажет емес. Бұл жай ғана ерлі-зайыптылардың бірге тұруын білдіреді. Некеге тұруды таңдауға ата-ананың ықпалы бар, бірақ бұл өте икемді жүйе. Ерлердің шағын пайызының бірден көп әйелі бар, олар әдетте әпке-қарындастар (сораральды полигиния). Бұл – ритмикалық және мелодиялық жағынан күрделі композициялар. Биді пуме халқының жалғыз музыкалық аспаптары – сыңғыршақтармен ер адамдар сүйемелдеп жүреді. Билер физикалық аурулардан және психологиялық қиындықтардан (депрессия, қайғы, ренжіту) зардап шегетін жекелеген адамдар үшін емдеу оқиғаларын қамтиды. Билер сонымен қатар би жетекшісінің немесе басқа адамдардың транс күйіне түсуіне әкелуі мүмкін. Транстар рухтардың немесе өлген пумелердің иеленуін қамтиды. Жүректеніп қалған адам осы кейіпкерлер арқылы бүкіл қауымға немесе жеке адамдарға лагерьдегі немесе жеке тұлғаға қатысты ағымдағы мәселелер туралы сөйлейді. Би кезінде тамақ ішпейді, бірақ ерлер, әйелдер және балалар көп мөлшерде темекі шегеді. Ерлер сонымен қатар топтық жарыстар кезінде галлюциногенді түйін (Anadenanthera peregrina) қолданады және кейде екінші галлюциногенді (Banisteriopsis caapi) шайнайды. Барлық пумелер өмірінің көптеген салаларында, әсіресе 20 ғасырда өзгерістерге ұшырады. Ланостардың кейбір бөліктерін 1960 жылдардан бастап көбірек игеруге мүмкіндік болды. Жалақылы жұмысқа мүмкіндік беру нарықтық тауарларға қол жеткізуге мүмкіндік берді, бірақ сонымен қатар алкоголь, евангелисттік христиандық миссионерлік ықпал және кейбір криоллолармен (бірақ әрине барлығы емес) қақтығыстарға әкелді, бұл үлкен венесуэлалық мәдениетімен және экономикасымен байланыс нәтижесінде туындаған жағымсыз құбылыстар деп есептелді. Кейбір жоғары мәдениеттелген пуме қауымдастықтарында алкогольдің енгізілуінен туындаған мәселелер тохе өнеркәсібінің азаюына және биге қатысуға әкелді, бұл осы маңызды пуме мәдениетінің аспектісін бағалайтын қауым мүшелері үшін әлеуметтік құлдырау деп есептелді. Көптеген пуме қауымдастықтарының олар басып алған аумақтарға нақты меншік құқығы жоқ. Чавес әкімшілігінің мандаты Венесуэланың бүкіл аумағындағы жергілікті халықтарға көмектесу мақсаты ретінде жерді иеленуді басымдыққа қойды. Бұл бағдарлама ел бойынша әртүрлі табыстарға жетті, бірақ тек кейбір пуме қауымдастықтары ғана өздерінің жерлерінің бір бөлігіне немесе барлығына заңдық қорғау алды. Пумелер өздерінің жерлерін әлеуетті енуден қорғау қажеттігін білдіреді. Олар сонымен қатар дәстүрлі мәдениетін, тілін және биін сақтаудың, сондай-ақ медициналық көмек, құралдар және басқа да нарықтық тауарлар сияқты кейбір сыртқы көмекке қол жеткізудің маңыздылығын атап көрсетеді.