Кіріспе

Пландиште (серб. Пландиште, нем. Zichyfalva, венгр. Zichydorf) – Сербияның Воеводина автономды провинциясының Оңтүстік Банат ауданында орналасқан ауыл және муниципалитет. Ауылдың халқы 3832 адамды құрайды, ал Пландиште муниципалитетінде 11 336 адам тұрады. Муниципалитеттің ең белгілі нысандарының бірі – Капетаново қамалы, ол Стари-Лечте орналасқан.

Атауы

Сербия тілінде ауыл Пландиште немесе Plandište, румын тілінде Plandiște, венгр тілінде Zichyfalva, неміс тілінде Zichydorf деп аталады. Ауылдың аты жергілікті серб диалектісінде қолданылатын "plandovati" сөзінен шыққан, қазіргі стандартты серб тілінде ол "odmarati" – демалу дегенді білдіреді, ал ағылшын тілінде – "to rest".

Банат елінде ғасырлар бойы әлем саясаты

Банат Паннонияның бір бөлігі ретінде б.з. 9 жылдан төртінші ғасырдың соңына дейін римдік үстемдікте болды. Бесінші ғасырда ғұндар осы жерді қиратты. Тоғызыншы ғасырда Венгрия империясы билік құрды, ал 1000 жыл шамасында Банат гүлденген Венгрия империясының құрамына кірді. Он үшінші ғасырда Шыңғыс хан Еуропаға жорық жасады. 1526 жылы Мохач шайқасынан кейін түріктер Венгрияның үштен екі бөлігін, оның ішінде Банатты да жаулап алды.

Зихидорфқа дейінгі елді мекендер

Планиште муниципалды ауданында орта ғасырларда бірнеше елді мекен болған: Биосег, Терян, Саркач және Рарос. Бұл атаулар әлі күнге дейін 18-ғасыр карталарында кездеседі. Миллекердің сөзіне сүйенсек, 1375 және 1550 жылдар аралығында Биосег деп аталған бірнеше ауыл болған. Олар О Белзег, Нагг Белзег және Перван Белзег деп аталды. Атаулардың мағынасы мынадай: бел немесе био префиксі серб тіліндегі “белу” сөзінен шыққан, ол “ақ” дегенді білдіреді (Белград / Београдпен салыстырыңыз). “zeg” – мажар тіліндегі “sziget” – “арал” деген мағынаны білдіреді. “Перван” – серб тілінде “бірінші” дегенді білдіреді, сол кезде және сол аймақта бірдей атаумен әртүрлі елді мекендерді ажырату үшін мұндай атаулар жиі қолданылған: жай ғана реттік нөмірлер берілген. Миллекер “О” туралы ештеңе айтпайды. Бұл, мүмкін, жай ғана болжам: неміс тілінде “Обер” сөзін “О” деп қысқарту қалыпты жағдай, яғни биік жатқан ауылды білдіреді. “Nagy” – мажар тілінде “үлкен” дегенді білдіреді. Осман империясының билігі тұсында осы ауылдардың тағдыры белгісіз. Венгрлер қайтып келгенде, осы ауылдардың тек бірнеше үйі мен атаулары ғана қалды. Миллекер Ұлы түрік соғысы (1683–1699) кезінде, шамамен 1686 жылы (TODO тексеру керек) қазіргі Пландиште орналасқан жерде Евгений ханзада мен Осман империясы арасында шайқас болғаны туралы аңызға сіңіре келеді. Содан кейін зират қалған, ол 1889 жылы Зреньяниннен Маргитаға дейінгі темір жол салынып жатқанда табылған. Оның пікірінше, румын шопандары “Morminț” ауылын құрған, ол румын тілінде “мәзар” дегенді білдіреді және бұл шайқас пен зиратқа сілтеме болуы мүмкін. Шындығында, 1713 жылы Пландиште орналасқан жерде 23 үйден тұратын Морминц ауылы болған. Аустрия-Түрік соғысынан кейін (1716–1718) ол тек 8 үйге дейін азайды. 1738 жылы Осман түріктері Дунай бойындағы елді мекендерге, соның ішінде Морминцке де шабуыл жасап, оларды қиратты. Түрік әскері келесі жылы Банат астанасы Темесварға дейін солтүстікке қарай жылжыды. Осы шабуылдан кейін Морминц аумағы тасталып қалды.

Австриялықтар Осман империясын кері қайтарып отыр

Австрия мен Мажарстан 1738 жылы күштерін біріктіріп, түріктерді Дунайдан оңтүстікке қарай ығыстырды. Түріктерді қуып шығару Габсбургтер әулетінің қолдауымен ұйымдастырылған қоныстануға әкелді. Аустро-Венгрияның әскери науқандары неміс дворяндары – графтарға негізделген, олар Австрия императорлық армиясында генералдар болып қызмет еткен. Австрия императорының әдеті бойынша, әр графқа жаңадан бағындырылған Банат аймағынан жер сыйлық ретінде берілетін. Осылайша, сол кездегі Венгрия Парламентінің президенті Карл Зичи де Васонкео (нақтылау қажет! Миллекер оны "Каммер" деп атайды, мүмкін https://de.wikipedia.org/wiki/Hofkammer – сенімді емес дереккөз: 2020 сәуір), Пландашти ауданында 10 000 акр (нақтылау қажет, олар әдетте 0.57 га тең болатын австриялық кадастрлық жолмен есептеген) жердің иесі болды. Ол бұл жерді жалға беруден көп пайда таппағандықтан, қоныстануға қатысуға шешім қабылдады.

Жаулап алынған жерді отарлау

1782 жылы император Жозеф II Банатқа үшінші отарлауды бастады, ол 1787 жылы аяқталды. Кейін, 1787 жылдың қысы мен 1788 жылдың көктемінде Зихидорф колониясы құрылды. Сондықтан оны неміс Банат ауылдарынан келген адамдармен қоныстандырды: Грабац, Джимболия (Хатцфельд), Комлошу Мик (Остерн), Иеца Мика (Клейн Джетша) және Иеца Маре (Гросс Джетша). Жаңа қоныс 123 үйден тұратын, әр үй 34 Катастральёх (19,5 га) жерге ие болды. 1867 жылы Австрия екі монархиялық империяны құрды, ол Австро-Венгрия империясы деп белгілі болды. Венгрия билігі кейіннен мадьярландыру саясатын жүргізіп, көп ұлтты халықтан біртұтас венгр ұлтын жасауға тырысты, оның көп бөлігі немістерден, сондай-ақ венгрлер, румындар, сербтер, түріктер және басқа да этникалық топтардан құралды. Мадьярландыру нәтижесінде атаулар неміс тілінен венгр тіліне ауыстырылды. Осылайша Зихидорф Зихифальва немесе Зихихаза деп өзгертілді. Венгрлер сонымен қатар теміржолдар және Дунай-Тиса-Дунай каналы сияқты көптеген инфрақұрылымдық нысандарды салды.