Кіріспе

Американдық психоаналитик (1884–1982)
жазушы және сыншы

Хелен Дойч (9 қазан 1884 – 29 наурыз 1982) – поляк-американдық психоаналитик және Зигмунд Фрейдтің әріптесі. Ол Вена психоаналитикалық институтын құрды. 1935 жылы ол Массачусетс штатының Кембридж қаласына көшіп келді, онда психоанализбен айналысты. Дойч әйелдер психологиясына маманданған алғашқы психоаналитиктердің бірі болды. Ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі еді.

Ерте өмір және білім

Хелен Дойч 1884 жылғы 9 қазанда Австрия Галициясының Польша бөлігінде, еврей ата-анасы Вильгельм мен Регина Розенбахтың отбасында дүниеге келді. Ол төрт баланың ең кішісі болды, оның Малвина, Гизела есімді қарындастары мен Эмиль ағасы бар еді. Дойчтың әкесі неміс білімі алғанмен, Хелен (Розенбах) жеке поляк тіліндегі мектептерде оқыды. Он сегізінші ғасырдың соңында Польша Ресей, Пруссия және Австриямен бөлінген; Хелен поляк ұлтшылдығы мен көркемдік өркендеудің қайта жандану кезеңінде өсті, ол "Жас Польша" (Mloda Polska) деп аталды. Осының нәтижесінде Хелен Фредерик Шопеннің шығармаларына және поляк әдебиетіне құмар болды, өзінің поляк ұлттық екендігін қатыстыра айтты, өйткені ол және оның бауырлары Польшаның басып алынған жері деп санайтын елге адал болды. Хелен Вена мен Мюнхенде медицина мен психиатрияны оқыды. Ол Фрейдтің шәкірті, сосын көмекшісі болды және әйелдердің психоанализімен айналысқан алғашқы әйел атанды. Социалистік лидер Герман Либерманмен жас кезіндегі махаббат оқиғасынан кейін Хелен 1912 жылы доктор Феликс Дойчке үйленді, бірақ бірнеше түсікке ұшырағаннан кейін Мартин есімді ұлы дүниеге келді. 1935 жылы ол Германиядан қашып, АҚШ-тың Массачусетс штатындағы Кембридж қаласына көшіп келді. Хелен Дойчтың күйеуі мен ұлы бір жылдан кейін оған қосылды, ол 1982 жылы Кембриджде қайтыс болғанға дейін танымал психоаналитик ретінде жұмыс істеді.

Әке

Дойч әкесінің өзіне алғашқы шабыт бергені туралы жиі айтатын. Оның әкесі, Вильгельм, көрнекті еврей заңгері, антисемитизм кеңінен таралған дәуірде "либерал және халықаралық құқық маманы" болған. Әкесінің ізін басып, оның жұмысын тамашалау Дойчті бір кезде адвокат болуды ойлауға жетеледі, бірақ әйелдерге заңгерлікпен айналысуға рұқсат берілмейтінін білгенге дейін.

Анасы

Дойчтің анасы Регинамен қарым-қатынасы алыс және суық болды. Ол әкесіне құлшылық етсе де, Елена анасын жек көріп, анасының 'күйеуінің интеллектуалдық қызығушылықтарын бөліспегенін' айтқан. Елена анасының қызығушылықтарын әлеуметтік және материалдық деп есептеді. Елена балалық шағында үйінде анасының әлеуметтік мәртебеге және сыртқы түріне деген шектен тыс алаңдауы басым болды деп жиі айтқан. Елена анасын "мәдениетсіз, интеллектуалдық тұрғыдан сенімсіз және буржуазиялық әдептің құлы" деп санады. Хелен кейде анасының махаббатына құштар болғанымен, қалағанын ешқашан алмады. Оның орнына, аналық қамқорлықты әпкесі Малвинадан және көрші әйелден, оны мейіріммен 'Ақ графиня' деп атағаннан алды. Балалық шағында Хелен өзін 'тоғыз түрлі күтімші' күтіп тұрғанын есіне алады. Ол анасына тәуелді болуды жек көріп, осы сезімдер оны жиі 'басқа біреудің нағыз анасы екенін қиялдауға' жетеледі.

Бауырлар

Ол өзінің аналық махаббатын Дойчтың әпкесі Малвинадан алған. Анасы Еленаны ұруға шешкенде, Малвина басын ұрудан сақтандырды. Алайда, Малвинаның өзі әйел рөліне қоғамдағы шектеулі көзқарас құрбаны болды. Хелен Дойч пен оның қарындастары жас кезінде тұрмысқа шығып, әлеуметтік тұрғыдан лайықты адамдарға үйленуі керек еді. Мальвина талантты мүсінші және суретші болғанымен, армандаған адамының орнына ата-анасының "көбірек лайықты" деп таңдаған адамына үйленуге мәжбүр болды. Алайда, Дойчтың ағасы Эмиль махаббат емес, зорлық көрсетті. Эмиль Хеленді шамамен төрт жасында жыныстық зорлыққа ұшыратты және балалық шағында да оны мазалап жүрді. Дойч шизоидтық тұлғаларды бөліп көрсетті, олар "өйткені олар шынайы сезім байланысын түрлі "жалған байланыстармен" алмастырғандықтан, жеткілікті нормалы көрінеді; олар басқа адамдармен сезімдік қарым-қатынаста екендей" әрекет етеді, олардың нағыз емес, жалған эмоциялары бар". Одан әрі, ол "эмоциялардан көбінесе мүлдем қашқалап жүретін" адамның өзінің кемшіліктерін жасыруға және "адамдармен қарым-қатынаста екендей" болуға үйренуі мүмкін екенін атап өтті. Бұл "Геленаның өзін объектімен теңестіру арқылы сүйіп, содан кейін осы махаббатты адасқандық деп сезініп, келесі объектіге қашуға бейімділігі – осыны оның "егер" тұлғасы туралы зерттеулерінде зерттеді". Шындығында, Лиза Аппигнанези оның естеліктерінің кейде оның өмірді Либерманмен сәйкестендіруде "егер" социалист ретінде, Феликспен "егер" әйел ретінде, Фрейдпен сәйкестендіруде "егер" ана ретінде, содан кейін "егер" психоаналитик ретінде бастан өткендей сезінуге мүмкіндік беретінін жазды.

Әйелдер туралы

Хелен Дойч, әйелдер сексуалдығы туралы жазбаларымен танымал болған, парадоксалды түрде феминистік айналымдарда "салам адам" немесе "қуыршақ" сияқты бейнеленді, оның аты "мизогин" Фрейдтің жамандауымен дағыланды, ол оның адал шәкірті деп есептеледі. 1925 жылы ол "әйелдер психологиясы бойынша кітап жариялаған алғашқы психоаналитик" атанды, ал Пол Роазеннің сөзіне сүйенсек, "оның және Карен Хорнидің осы тақыпқа қызығушылығы Фрейдті, артта қалуды ұнатпайтын оны әйелдер туралы бірнеше мақала жазуға итермеледі". 1931 жылғы "Әйел сексуалдығы" мақаласында Фрейд "Хелен Дойчтың 1930 жылғы "Әйел мазохизмі және оның фригидтілікпен байланысы" атты соңғы мақаласын мақұлдап жазды, онда ол қыздың фалликалық белсенділігін және анасына деген беріктігін мойындайды". 1944-1945 жылдары Дойч екі томдық "Әйелдер психологиясы" еңбегін жариялады, ол "әйелдердің психологиялық дамуына" арналған. Бірінші том қыздар кезеңі, жасөспірім шақ және жастық шаққа арналған. Екінші том асырап алушы аналар, үйленбеген аналар және өгей аналар сияқты әртүрлі аспектілерде аналыққа арналған. Басым пікір бойынша, бірінші том "тәжірибелі психоаналитик жазған өте сезімтал кітап" болды. Алайда, "Дойчтың аналыққа арналған мақтауы оны 1950-ші жылдардағы "үйге оралу" кезеңінде танымал етті және келесі онжылдықтарда оған қарсы феминистік наразылық тудырды" деуге болады. Бірақ феминистер оны "әйелдер мазохизмін реакциялық түрде қорғайтын, әйелді сәтсіз ер адам, құлдыраған және жыныстық мүшеге қызғанатын түрге айналдыратын катехизмді қайталайтын" деп қарады. Фрейд, феминизм және Дойчқа қатысты постфеминистік көзқарас пайда болғанда, оның негізгі кітабы "әйелдердің өмірінің барлық кезеңдерінде кездесетін мәселелерге сезімтал көзқараспен толы" екенін бағалауға болады. Сол сияқты, "параллельді аяқтау үшін, Дойчтың психоаналитикалық алаңдаушылықтары әйелдер сексуалдығының маңызды сәттерімен байланысты: менструация, бикештілік, жыныстық қатынас, жүктілік, бедеулік, босану, бала емізу, ана-бала қарым-қатынасы, менопауза – кез келген заманауи әйелдер журналының күн тәртібі, оның жазбалары оны жасауға белгілі бір дәрежеде көмектесті". "Әйелдер психологиясы" еңбегінде Хелен психологиялық факторлардың салдарынан болатын түсік жасату және түсік туралы түсініктерді талқылады, онда "жүкті әйелдің өзінің анасымен сәйкестендіруді бейсаналық түрде қабылдамауы" маңызды фактор болып табылады. Миссис Смиттың оқиғасы Хеленнің оқиғасына өте ұқсас, тіпті ол Миссис Смит арқылы сөйлеп тұрғандай. Миссис Смиттың оқиғасы арқылы Хелен ана мен қыз арасындағы сүйіспеншілік қарым-қатынас болғанда жүктіліктің сәтті болуы мүмкін екенін айтады. Ол өзін Фрейдтің қызы деп жиі сезінді, Фрейд оның талантын шабыттандырып, дамытқанын мәлімдеді. Дойч Фрейдтің "өзінің әкесімен сәйкестендіруіне" және Либерманмен болған қарым-қатынасына тым көп көңіл бөлгенін айтты. Бір жылдан кейін Фрейд Дойчтың аналитикалық сеанстарын тоқтатып, оның орнына Қасқыр адаммен жұмыс істеді. Гаагадағы конгресте Дойч "Сенімсіздік психологиясы" атты мақаласын ұсынды. Онда ол өтірік айтудың нақты оқиғаларға қарсы қорғаныс екенін, сондай-ақ шығармашылықтың бір түрі екенін мәлімдеді. Хелен Абрахаммен жұмыс істегенде өзін жайлы сезінді және оның "салқын талдау стилі мен ешқандай ауысу тәжірибесіз объективті көрегендігіне" риза болды. Хелен клитордың кемсіздігін білу, кішкентай қызды пассивтілікке, ішкілікке және өзінің "активті сексуалдығынан" бас тартуға мәжбүр етеді деп жазды. 1935 жылы Дойч отбасымен Венадан Массачусетс штатының Бостон қаласына көшіп барды, онда ол 1982 жылы қайтыс болғанға дейін психоаналитик ретінде жұмыс істеді. Дойч осыған сәйкес "Фрейдтік әдістің" қатаң сақталуынан сақтанды, оны "қазір түсінгенімдей, зерттеу саласы ретінде қарастыруым керек" және "толыққанды, үйренуге болатын нәрсе, оны мұқият және жүйелі жаттығулар арқылы үйретуге болады" емес. Алайда, ол өзі "психоанализ тарихындағы ең табысты оқытушылардың бірі болды, оның семинарлары студенттер үшін керемет тәжірибе болды, ал оның сабақтары көрермендер ретінде есте қалды". Осы кезде Дойч ерлер психологиясына және екі жыныстағы нарциссизмге қайта назар аудара бастады. 1963 жылы Дойч күйеуінің денсаулығы нашарлап, есте сақтау қабілеті төмендеуіне байланысты оқу аналитигі болып зейнеткерлікке шықты. 1963 жылы Феликс Дойч қайтыс болды. Феликспен қарым-қатынасы сол кезге дейін әлдебір шиеленіспен толы болды. Сандор Радо сияқты көптеген махаббат оқиғалары арқылы Дойч Феликстің аналық бейнесін одан көбірек сезінді. 1963 жылы Феликс қайтыс болғаннан кейін Дойч 1960-шы жылдардағы сексуалдық азаттыққа және Битлз маниясына назар аударды. Ол осы екі құбылыстың себебі әкелердің "бала тәрбиесінде артқа қарай ығысуы" екенін айтты. 29 наурыз 1982 жылы Хелен Дойч 97 жасында қайтыс болды. Өмірінің соңғы күндерінде ол "өзіне ең жақын үш адамын еске алды, Либерман, Фрейд және әкесін біріктірді". Автобиографиясында Дойч өміріндегі үш маңызды өзгеріс кезеңінде – анасынан азаттығы, социализмнің ашылуы және психоанализбен айналысуы – әкесі, Либерман немесе Фрейд оған шабыттандырып, көмектескенін жазды.

Шығармалары

Әйелдердің жыныстық функцияларының психоанализі, Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Лейпциг/Вена/Цюрих, 1925 (Neue Arbeiten zur ärztlichen Psychoanalyse No. 5). 1991 жылы ағылшын тіліне аударылды, Әйелдер психологиясы, 1-том: Қыз бала, Allyn & Bacon, 1943, Әйелдер психологиясы, 2-том: Ана болу, Allyn & Bacon, 1945, Невроздар және мінез типтері, International Universities Press, 1965, Жасөспірімдік шақ проблемалары, International Universities Press, 1967, Дионис және Аполлон мифін психоаналитикалық зерттеу, 1969, Өзіммен бетпе-бет кездесулер, Norton, 1973, Терапиялық процесс, жеке басы және әйел психологиясы, 1992.