Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мыс дәуірі мәдениеті Орталық Еуропаның оңтүстік бөлігінде (б.з.д. 3520–2690 жж.)
Copper Age culture in south central Europe (c. 3520–2690 BC)
Баден мәдениеті немесе Баден-Пецель мәдениеті – б.з.д. 3520–2690 жылдарға дараланған халколиттік археологиялық мәдениет. Ол Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада кездеседі, әсіресе Моравияда (Чехия), Румынияда, Венгрияда, Оңтүстік Польшада, Словакияда, Солтүстік Хорватияда және Шығыс Австрияда кеңінен танымал. Баден ыдыстарының импорты Германия мен Швейцарияда (Arbon Bleiche III) да табылған. Ол көбінесе Котофени мәдениетімен бірге Баден-Котофени мәдениетінің құрамында қарастырылады.
The Baden culture or Baden Pécel culture is a Chalcolithic archaeological culture dating to 3520–2690 BC. It is found in Central and Southeast Europe, and is in particular known from Moravia (Czech Republic), Romania, Hungary, southern Poland, Slovakia, northern Croatia and eastern Austria. Imports of Baden pottery have also been found in Germany and Switzerland (Arbon Bleiche III). It is often grouped together with the Coțofeni culture as part of the Baden Coțofeni culture.
Зерттеу тарихы
Баден мәдениеті австриялық тарихшы-ғалым Освальд Менгиннің Вена маңындағы Баден қаласының атымен аталады. Ол сондай-ақ Оссарн тобы немесе Пецель мәдениеті деп те белгілі. Алғашқы монографиялық зерттеуді Дж. Баннер 1956 жылы жариялаған. Басқа да маңызды ғалымдар – Э. Неуступный, Ида Богнар Кутциан және Вера Немейцова Павукова. Баден мәдениеті Дунайдың (Ezero Cernavodă III) және Троаданың сағасындағы мәдениеттерді қамтитын әлдеқайда кең археологиялық кешеннің бір бөлігі ретінде қарастырылады. 1963 жылы Нандор Калич Озд орталығында (Мажарстан) табылған антропоморфтық құмыраларға сүйене отырып, Баден мәдениеті мен Троя арасында байланыс бар екенін болжады. Алайда, радиокөміртектік талдаулар нәтижелері бұл болжамды растамайды. Автордың өзі (2004) бұл интерпретацияны қате тарихи әдістемеге негізделген "құрсаққа тіреліп қалған жол" деп атады.
The Baden culture was named after Baden near Vienna by the Austrian prehistorian Oswald Menghin. It is also known as the Ossarn group or Pecel culture. The first monographic treatment was produced by J. Banner in 1956. Other important scholars are E. Neustupny, Ida Bognar Kutzian and Vera Nemejcova Pavukova. Baden has been interpreted as part of a much larger archaeological complex encompassing cultures at the mouth of the Danube (Ezero Cernavodă III) and the Troad. In 1963, Nándor Kalicz had proposed a connection between the Baden culture and Troy, based on the anthropomorphic urns from Ózd Centre (Hungary). This interpretation cannot be maintained in the face of radiocarbon dates. The author himself (2004) has called this interpretation a "cul de sac", based on a misguided historical methodology.
Елді мекен
Баден мәдениетіне дейін Карпат алабында орталықтандырылған және оны толығымен иеленген мәдениет болған жоқ. Бірақ Баден-Пецель мәдениеті Карпат алабынан тысқары таралып, оның көп халқы бар, біртұтас мәдениет екенін көрсетеді. Кейбір елді мекендердің ортасында ірі құрылыстар салынғаны байқалады, ал кейбір зираттарда тәж сияқты әшекейлер табылған, бұл мәдениетке меценаттық қарым-қатынастар тән болғанын көрсетеді. Балатонёзод артефакттарын зерттеген археологтар, елді мекендері үлкен болғанымен, олар маусымдық "қалалар" болғанын және тұрғындары үнемі алмасып отырғанын анықтады. Бұл осы мәдениетке байланысты көптеген елді мекендердің болуын түсіндіруге болады. Дегенмен, археологиялық мәліметтерде бекінілген, орталық қызмет атқарған және тұрақты түрде қоныстанған елді мекендер де болғаны көрсетілген. Мұндай елді мекендер көбінесе төбелерде орналасқан.
Before the Baden culture, there was no culture that was centralized in the Carpathian Basin and completely filled it, but the Baden Pécel culture transcends the Carpathian Basin, which proves that it was a populous and unified culture. It can be observed that in the centre of some settlements, a larger building was constructed, and crown like decorations were also found in some cemeteries, perhaps indicating that a kind of patronage society was characteristic of the culture. Examining the Balatonőszöd artefacts, archaeologists have concluded that although the settlements were large, they were seasonal "towns", and their inhabitants were constantly changing. This would explain why we find such a high number of settlements linked to the culture. However, the archaeological evidence shows that there were also settlements that were fortified and served as a kind of centre, and were permanently inhabited. These settlements were mainly found on hilltops.
Интерпретация
Мария Гимбутас қолдаған Курган гипотезасы бойынша Баден мәдениеті үнді-еуропалық тілдік топқа жатқызылған. Дегенмен, Грандпьер К. Эндренің пікірінше, индоевропалықтар келгенге дейін Карпат алқабында құрған жерлеулері дербес дамуы мүмкін.
In the Kurgan hypothesis espoused by Marija Gimbutas, the Baden culture is seen as being Indo Europeanized. However, according to Grandpierre K. Endre, it is possible that kurgan burials developed in parallel in the Carpathian Basin, before the arrival of the Indo Europeans.
Генетика
Үш генетикалық зерттеуде Баден мәдениетіне жататын шамамен б.з.д. 3600 - 2850 жылдар аралығындағы он бес адамның қалдықтары талданды. Y ДНК-ның тоғыз (плюс бір прото-Болераз) үлгісінің бесеуі G2a2 (G2a2b2a1a1c CTS342, G2a2a2b Z36525, G2a2b2a1a1b L497, G2a2a1a2a1a L166, G2a2b2a1a PF3346) гаплогруппасының әртүрлі тармақтарына, ал төртеуі I2 гаплогруппасының тармақтарына (3x I2a1a1a1 Y11222, I2 P37) жатты. Алдын ала алынған мтДНК-да U5a1, U5b, U8b1a1, J1c, J1c2, J2a1a1, H, H26a, T2, T2b, T2c1d1, HV, K1a және W тармақтары кездесті, соның ішінде бұрынғылары да ескерілді. ADMIXTURE талдауы бойынша, олардың шамамен 78-91% ерте еуропалық фермерлер, 6-17% батыс аңшы-жинаушылар және 0-8% батыс далалық малшылар тегінен шыққан, бұл жергілікті халыққа индоевропалық әсер негізінен мәдени, биологиялық емес екенін көрсетеді.
In three genetic studies the remains of fifteen individuals roughly from 3600 to 2850 BCE ascribed to the Baden culture were analyzed. Of the nine (plus one Proto Boleraz) samples of Y DNA, five belonged to various subclades of haplogroup G2a2 (G2a2b2a1a1c CTS342, G2a2a2b Z36525, G2a2b2a1a1b L497, G2a2a1a2a1a L166, G2a2b2a1a PF3346), and four belonged to haplogroup I2 subclades (3x I2a1a1a1 Y11222, I2 P37). The mtDNA extracted included subclades of U5a1, U5b, U8b1a1, J1c, J1c2, J2a1a1, H, H26a, T2, T2b, T2c1d1, HV, K1a and W, summing up the earlier ones, in particular. According to ADMIXTURE analysis they had approximately 78 91% Early European Farmers, 6 17% Western Hunter Gatherer and 0 8% Western Steppe Herders related ancestry, implying that the Indo European influence on the local population was predominantly cultural and not biological.