Кіріспе

Канададағы дін бостандығына шолу Канададағы дін бостандығы конституциялық түрде қорғалған құқық болып табылады, ол сенушілерге кез келген шектеулерсіз және араласусыз жиналуға және құдайға сыйынбауға мүмкіндік береді. 2021 жылғы халық санауы бойынша, христиандық – Канададағы ең ірі дін, ол халықтың 53,3% құрайды (олардың жартысынан астамы рим католиктері); канадалықтардың үштен бірі дінсіз екенін немесе діні жоқ екенін айтты. 2023 жылы елдің діни бостандық деңгейі 4 баллдан 3 баллға төмендеді; 2019 жылы билік өкілдігіндегі мемлекеттік қызметкерлердің кейбіреулеріне діни нышандарды тағуға тыйым салатын жаңа заң қабылданғаны белгіленді.

Адам құқықтары туралы кодекстер

Діни бостандықтар Хартиямен мемлекеттік араласудан қорғалған болса да, жеке тұлғалардың әрекеттері көбінесе провинциялық адам құқықтары кодекстерімен реттеледі. Бұл кодекстер нарықта, тұрғын үй жалдау және жұмысқа орналастыруда дінге қатысты сияқты, түрлі жеке ерекшеліктеріне байланысты кемсітушілікке тыйым салады. Сонымен қатар, федералдық заң – Канаданың Адам құқықтары туралы заңы бар, ол банктер мен әуе компаниялары сияқты федералдық юрисдикцияға бағынатын жұмыс орындарында және бизнесте кемсітушілікке тыйым салады. Бұл заң діни кемсітушілікті тыйымдайды.

Сот үкімдері

1955 жылы Канаданың Жоғарғы Соты «Чапут пен Ромен» ісінде, Ехоба куәгерлеріне қатысты, барлық діндердің дәстүр мен заң үстемдігіне негізделген тең құқықтары бар екендігі туралы шешім шығарды. Ол кезде бұл пікірді қолдайтын ешқандай заң болған жоқ. 1874 жылы «Гиборд» ісінде, сол кездегі Британ империясының Канададағы соңғы сатысы болған Тайлық Кеңесінің Сот комитеті, Канаданың азаматтық соттарының шіркеу мүшелері мен шіркеу ұйымы арасындағы дауларды шешуге құзыретті екендігін анықтады. Бұл шешімнің негізінде шіркеулер өздерінің ішкі ережелері мен заңдарына бағынуға міндетті, ал шіркеу мүшелері осы ережелерге сәйкес қаралуға құқылы болды. «Гиборд» ісіндегі нақты мәселе бойынша Сот комитеті Монреальдағы Рим-католик шіркеуінің, қайтыс болған мүшесінің саяси көзқарастарына байланысты жерлеуден бас тартуға құқығы жоқ екенін шешті. «Хартия» қабылданғаннан кейін Канаданың Жоғарғы Соты алғаш рет дін бостандығын қараған «R. v. Big M Drug Mart» ісінде, жексенбідегі демалыс күні сауда-саттық жүргізуге тыйым салған Федералды Иеміздің күні туралы заңды жойды. Соттың пікірінше, «Хартияның» 2(а) тармағы мемлекеттің жеке тұлғаларды діни амалдарға мәжбүрлеуіне немесе олардан тыйым салуына қатысты. Сот мәлімдеме жасады, «Хартияға» сәйкес дін бостандығы адамның діни мәселелерде дербестігін қорғайды. «Syndicat Northcrest v. Amselem» ісінде Канаданың Жоғарғы Соты дін бостандығы туралы талапты қарастыру үшін екі талапты белгіледі: біріншіден, дінмен байланысты практиканың немесе сенімнің болуын көрсету; екіншіден, адамның сеніміне шыншыл болуы. Сот сондай-ақ, бұл практика дінге міндетті болуы немесе дінді ұстанатындардың барлығы тарапынан сақталуы міндетті емес екенін айтты. Маңыздысы, практиканың дінмен байланысы болуы керек (үкімнің 44-тармағын қараңыз). «Mouvement laïque québécois v. Saguenay (City)» ісінде Канаданың Жоғарғы Соты қалалық кеңестердің өзінің отырыстарын дұғамен ашуға құқығы жоқ екенін шешті, өйткені бұл ар-ождан және дін бостандығына кедерілді. Сот мемлекеттің дін мәселелерінде бейтарап болуы керек, бір дінді екіншісінен артық көруге немесе дінді дінсіздерден артық көруге болмайды, керісінше де болмайды деп мәлімдеді. Бұл шешім, атеист Ален Симоно және Квебек лаикалық қозғалысы Сагуней қаласының мэрі Жан Тремблиге қарсы берген шағымынан басталған сот ісін аяқтады. 1994 жылғы «M. A. B., W. A. T. және J. A. Y. T. Канадаға қарсы» ісінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитеті адам құқықтары шеңберінде қандай сенімді дін ретінде қарастыруға болатынына шектеулер бар екенін анықтады. «Дүниежүзілік шіркеудің Ассамблеясы» деп аталатын қауым, Канада билігі олардың діни бостандығын бұзды деген талабын қанағаттандыра алмады, өйткені олар марихуана сатуы үшін тұтқындалды, бұл олар үшін қасиетті рәсім болды. Комитет оның орнына бүкіл дін қауымдастығының тек Канаданың есірткіге қарсы заңын айналып өту үшін құрылғанын анықтады. Комитет «негізінен немесе есірткіні құлшылық ету мен таратудан тұратын сенім Пактінің 18-бабының қолданылу аясына кіре алмайды» деген қорытындыға келді және ол дін ретінде танылмайды.

Анықтама

Разумды бейімдеу туралы түсінік сот шешімімен құрылған. Ол "федералды/облыстық/аумақтық дискриминацияға қарсы шаралар жұмыс берушілерге, қызмет көрсетушілерге және үй иелеріне [ ] дискриминациялық негіздерде танылған себептермен байланысты адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру бойынша оң міндеттерді жүктейді" дегенді білдіреді. Сандра Фредманның пікірінше, разумды бейімдеу міндеті үш себепке байланысты "мағыналы теңдікке қадам және оны ілгерілетуді" білдіреді. Біріншіден, "теңдік асимметриялы, тіпті бұл басқаша немесе жақсырақ қарауды қажет етсе де, кемсітушілікті жоюға бағытталған". Екіншіден, ол "әсер еткен адамдардың қатысуын жеңілдету үшін ортаны өзгертуге" бағытталған. Соңында, "ол теңдік туралы басқа түсініктерден асып түседі, өйткені ол өзгерістер жасауға нақты міндеттейді". Разумды бейімдеу туралы түсінік дін бостандығымен тікелей байланысты. Шындығында, 2006 жылы "Мултани шешімі [ ] разумды бейімдеуді еңбек құқығы саласынан дін бостандығы туралы жалпы заңдық пікірталасқа көшірді". Діни негіздегі дискриминацияға қатысты талаптарда, дәлелдеу жүгі жұмыс берушіге, үй иесіне немесе қызмет көрсетушіге жүктеледі, олар екі элементті дәлелдеуі керек: 1) ереже қажетті және 2) ол жеке тұлғаға артық қиындықтар туғызбайды.

Шектері

Діни негіздегі орынды ыңғайласу міндеті белгілі бір шектеулерге ие, өйткені ешбір құқық абсолютті емес. Шындығында, орынды ыңғайласу талапкердің және ыңғайласу міндетін жүктеген тұлғаның құқықтары арасындағы тепе-теңдікті талап етеді. Адам құқықтары және бостандықтар туралы заңда (CHRA) көзделген ыңғайласу міндетінің басты шектеуі – аса ауыр қиындықтар ұғымы. Бұл, егер міндетті тұлға қажетті ыңғайласу оған тым ауыр салмақ салатынын дәлелдесе, кемсітушілік практиканың ақталуы мүмкін екенін білдіреді. Аса ауыр қиындықтарға «денсаулық, қауіпсіздік және шығындар» жатады. Профессор Кристиан Брунель бағалау критерийлерін үш санатқа бөледі: компанияның/мекеменің қаржылық және материалдық ресурстарының шектелуі, зардап шеккен адамның құқықтарының бұзылуы және компанияның/мекеменің тиімді жұмыс істеуі. Сот судьясы даулы саясаттың, ереженің немесе норманың орындылығын, міндетті тұлғаның ыңғайласуға салған күшін және шектеудің шамадан тыс екенін ескереді. Соттар көбінесе шағымданушы ыңғайласуға қадам жасауы керек немесе «діни қағидаларын немесе жұмысын құрбан етуі керек» деген пікірде болады.

Тиісті әсерлері

Разумды бейімделу міндеті Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасының жиырма жетінші тармағымен қорғалатын көпмәдениеттілікті дамытуға зор әсер етеді. Профессор Эррол П. Мендес, разумды бейімделуді француз "ләйситінен" өзгеше "канадтық парадигманың" бір бөлігі деп санайды. Сотқа түскен істерден өзге, соттан тыс жағдайларда келісілген орынды бейімделулердің көптеген мысалдары бар. Мысалы, Корольдік Канадалық шаруа полициясының (RCMP) сикх дінін ұстанатындарға RCMP қызметінде діни нышандар (мысалы, тюрбан, сақал және қылыш) киюге рұқсат беруі. Федералды сот бұл шешімнің Хартаға қайшы келмейтінін шешті. Басқа да мысалдар бар. Кейбір муниципалитеттер қоғамдық бассейндерде ерлер мен әйелдер үшін аптасына 3 сағаттан (әрқайсысы 1 сағат 30 минуттан) бөлек уақыт белгіледі, мұсылман дінін сақтайтындарға бейімделу үшін. Квебек футбол федерациясының сикхтердің бас киімдеріне тыйым салудан бас тартуы да осы мәселеге қатысты. Разумды бейімделу міндеті Квебек провинциясында ерекше мәселелер тудырады. Кейбіреулер оны "күрт дау тудыратын мәселе" деп сипаттайды және "квебектердің өмірлерін басқару үшін таңдаған ұжымдық құндылықтарына" қауіп төндіреді дейді. Сауалнамалар көрсеткендей, ана тілі француз тіліндегі квебектердің 71,7%-ы бүгінгі қоғамды "бейімделуге тым жол беретін" деп есептейді, ал ана тілі басқа квебектердің тек 35,2%-ы осы пікірмен келіседі.

Діни сөйлеу

1985 жылы Жоғарғы Сотта Иеміздің күні туралы заңға қатысты іс қарастырылғанда, Бас судья Брайан Диксон Канададағы діни еркіндікке діни сөз бостандығы да кіреді, оның ішінде "адамның таңдаған діни сенімдерін ұстану құқығы, діни сенімдерін кедергісіз және жазадан қорқымай ашық жариялау құқығы, сондай-ақ діни сенімін ғибадат ету және оны іске асыру немесе үйрету және тарату арқылы көрсету құқығы" бар екенін айтты. Канадада халықтың түсіне, нәсіліне, дініне, этникалық тегіне немесе жыныстық бағдарына байланысты жек көруді насихаттауға тыйым салатын заңдар бар. Дегенмен, заңда діни тақырыптар бойынша пікір білдіруге және діни мәтіндерге негізделген пікірлерді білдіруге рұқсат беретін ерекшеліктер қарастырылған, әйтпесе бұл тыйым салынар еді. 1996 жылы Канаданың Жоғарғы Соты Нью-Брансуик провинциясының Адам құқықтары заңына қарсы шыққан мектеп мұғалімінің антисемиттік жарияланымдары оның дін бостандығы құқығымен қорғалатынын шешті, бірақ кәсіби санкциялар "бейтараптықтан, предрассудиктіктен және төзімділіктен алыс мектеп жүйесін" сақтау үшін осы құқықтың орынды шектелуі болып табылады. 1997 жылы Саскачеван түрмесінің күзетшісі Хью Оуэнс "Стар Феникс" газетінде гомосексуализмге қатысты (цитатсыз) Киелі кітап аяттарына сілтеме жасап, гомосексуалды жұптың суретіне сызық салынған жарнама жариялады. Саскачеванның Адам құқықтары жөніндегі тергеу кеңесіне шағым түсті. Кеңес Оуэнсқа қарсы шешім шығарды, және бұл шешім төменгі сотта да бекітілді. 2006 жылдың 13 сәуірінде Саскачеван апелляциялық соты Оуэнстің жарнамасы "көптеген адамдар үшін мазасыз және ренжітетін" болғанымен, заңсыз емес деп бұрынғы шешімдерді жоққа шығарды. Сот сондай-ақ "нақты эмоцияларды, жек көруді, жамандауды және қаралауды" тудыратын мәлімдемелер жек көрушілік сөз ретінде қарастырылуы мүмкін деп шешті. 2000 жылы пастор Кен Кэмпбелл Онтарионың Адам құқықтары комиссиясынан түскен шағымға қарсы сәтті қорғалды, ол "Глоб энд Мейл" газетінде ЛГБТ мәселелері бойынша Адам құқықтары кодексін өзгертуді талап ететін Канада Жоғарғы Сотының шешіміне наразылық білдірген жарнама жариялағаннан кейін орын алды. Жарнама "Жоғарғы Соттың шіркеулер мен елдің үйлерінде 'қонақ үй моралін' таңумен айналысуға құқығы жоқ" деген сөздермен басталды. Екі жылдан кейін ол сол жарнама үшін BC Адам құқықтары трибуналындағы шағымға қарсы да сәтті қорғалды, шешімде "Кэмпбелл мырзаның қорғанысының мәні – бұл жарияланым оның Хартиямен қорғалған діни сенімдерін білдіру құқығын көрсетеді; яғни, кемсітушілік туралы шешім оның сөз бостандығы мен дін бостандығына зиян келтіреді" делінген. Тағы бір маңызды іс – 2002 жылы жергілікті газетке ЛГБТ-мен байланысты материалдарды мемлекеттік мектеп жүйесіне енгізуге қарсылық білдірген, бір жынысты некеге қарсы шыққан және гейлер мен лесбиянкаларға арналған конверсиялық терапияны жақтаған хаттар жазғаны үшін жалақысы тоқтатылған мектеп мұғалімі Крис Кемплингке қатысты. Кемплинг бұл шешімге сотқа шағымданды. Британдық Колумбия апелляциялық соты оның сөз бостандығы құқығы бұзылғанын анықтады, бірақ тәртіптік шара оның құқықтарын орынды шектейді, өйткені бұл толерантты және кемсітушілікке жол бермейтін мектеп жүйесін сақтау мақсатымен жасалды.

Демалыс күндері мен мерекелерді сақтау

R. v. Big M Drug Mart ісінде Канаданың Жоғарғы соты Иеміздің күнін сақтау туралы федералды заңның мақсаты – христиан дінінің сенімділерін демалыс күнін сақтауға мәжбүрлеу – Хартиядағы дін бостандығының қорғалуымен қайшы екенін анықтады. 1986 жылы R v Edwards Books and Art Ltd. ісінде Жоғарғы Сот демалыс күнін құру үшін жексенбіде сауда жасауға тыйым салатын заңның, басқа демалыс күнін сақтайтын саудагерлерге тең емес әсер ететініне байланысты дін бостандығын бұзушылық деп тапты. Алайда, бұл бұзушылық дін бостандығын шектеудің негізділігі ретінде саналды. Канаданың Жоғарғы соты адам құқықтары туралы заңнамада діни сенімдерді қанағаттандыруға міндеттілік бар екенін мәлімдеді. 1990 жылғы Central Alberta Dairy Pool v. Alberta ісінде, қызметкер өзінің діні бойынша Пасха дүйсенбісін қасиетті күн ретінде сақтауға тиіс болды. Бұл күн мемлекеттік демалыс емес болғандықтан, жұмыс беруші одан сол күні жұмыс істеуін талап етті немесе жұмысынан айырылуы мүмкін еді. Канаданың Жоғарғы соты жұмыс берушінің қызметкердің діни талаптарын қанағаттандыруға тиіс екенін анықтады. (Beaudoin v. British Columbia, Trinity Bible Chapel v. Ontario және Gateway Bible Baptist Church v. Manitoba) бірқатар сот ісінде, соттар COVID-19 пандемиясы кезінде жеке түрде діни құлшылықты тыйым салған провинциялық денсаулық сақтау бұйрықтарының дін бостандығын бұзушылық екенін үнемі шешіп келеді. Алайда, бұл соттар конституциялық бұзушылықтың "еркін және демократиялық қоғамда" қабылданғанын мәлімдеді.

Діни киім

1985 жылы Канада Ұлттық темір жолының қызметкері К.С. Бхиндерге қатысты сот ісінде, діні оған дөңгелек киюді талап ететін сикх, CNR саясатына шағымданып, қатты бас киім киюді міндеттеген талапқа қарсы шықты. 1990 жылы «Central Alberta Dairy Pool» ісінде Канада Жоғарғы соты 1985 жылғы Бхиндер шешімін күштен шығарды, былай деді: «Жұмыс беруші бейімделуге қатысты саясатты қабылдамаған және жеке бейімделудің артық қиындықтарға әкелетінін сотқа дәлелдей алмаса, ол жеке шағымданушыға қатысты өзінің әрекеттерін негіздеуге міндетті. Тіпті сонда да жұмыс беруші BFOQ (bona fide occupational qualification) қорғанысын пайдалана алады». 1991 жылы «Peel Board of Education v. Ontario Human Rights Commission» ісінде Онтарио мектеп тақтасының мектептердегі қару-жараққа «нөлдік төзімділік» саясаты, діні бойынша кирпан – рәсімдік пышақ тасуға міндетті халса сикх ер адамдарына кері әсер етті. Халса сикх мұғалімі Онтарио Адам құқықтары кодексі бойынша шағымданып, сотта жеңіске жетті. Мектеп тақтасы бұл шешімге Онтарионың апелляциялық сотына қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төндіретін негізде шағым жасады. Апелляциялық сот сикхтерден туындаған қоғамдық қауіпсіздікке қауіптің минималды екенін және бұл діни топқа қатысты шешімнің кемсітушілік әсерінің маңызды екенін мәлімдеді. 2006 жылы Канада Жоғарғы соты «Multani v. Commission scolaire Marguerite-Bourgeoys» ісінде сикх балаларының діни бостандыққа орай мектепке кирпан киюге құқығы бар екенін шешті. 1995 жылы Федералдық апелляциялық сот RCMP формасының талаптарына сәйкес, сикхтердің «Mountie hat» киюден босатылуын растады. 2019 жылы Квебек мемлекеттік қызметкерлердің діни нышандар мен киімдерін киюін тиымдайтын және діни киім кигендерге мемлекеттік қызметтерден бас тартатын «Мемлекеттің зайырлылығын қамтамасыз ету туралы» заң қабылдады. Квебек Жоғарғы соты осы заңның кейбір бөліктерін конституцияға қайшы деп таныды, бірақ Квебек үкіметі Конституциялық хартаның ерекше ережесін (notwithstanding clause) пайдаланғандықтан, оның көп бөлігін күшінде қалдырды, бұл кейбір конституциялық құқықтар мен бостандықтарды уақытша шектеуге мүмкіндік береді. Бұл іс Квебек апелляциялық сотына шағымданылды.