Кіріспе

Ямбо Уологюм (22 тамыз, 1940 – 14 қазан, 2017) – Мали жазушысы. Оның алғашқы романы «Le devoir de violence» («Зорлыққа міндеттілік», 1968) «Prix Renaudot» сыйлығын жеңіп алды. Кейін ол «Utto Rodolph» псевдонімімен «Lettre à la France nègre» (1969) және «Les mille et une bibles du sexe» (1969) кітаптарын жариялады. «Le devoir de violence» бастапқыда жақсы қабылданды, бірақ сыншылар кейіннен Уологюмның Грэм Грин және Андре Шварц Барт сияқты танымал авторлардан материалдарды плагиаттағанын айыптады. Осы мәселеден кейін Уологюм батыс баспасөзінен бас тартып, өмірінің соңына дейін усақ-түйекке көңіл бөлмейтін, жалғыз өмір сүрді.

Өмір

Ямбо Уологюем 1940 жылы Малидің догон аймағындағы (кейіннен Француз Суданының бөлігі болған) Бандиагара қаласында, әулетті малилік Тиджания отбасының жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Букари Уологюм белгілі жер иесі және мектеп инспекторы болған. 1964-1966 жылдары ол Париж маңындағы Лицей де Кларентонда сабақ берген, сонымен қатар Эколь Нормаль Супьерьерде әлеуметтанудан докторлық диссертациясын қорғады. Оның ең маңызды еңбегі – "Le devoir de violence" (1968) шығармасы, қырқыстарға және плагиат айыптары бойынша академиялық пікірсайыстарды тудырды. 1969 жылы ол "Lettre à la France nègre" атты өткір эсселер жинағын, сондай-ақ "Les mille et une bibles du sexe" атты эротикалық романын Утто Родольф псевдонимімен жариялады. "Le devoir de violence" төңірегіндегі плагиат дауларынан кейін Уологюм жетпістің соңында Малиге қайтып келді.

Қатыгездік міндеті

Le devoir de violence (ағылшын тілінде Bound to Violence) 1968 жылы Editions du Seuil баспасында жарық көрді. Ол сыншылардың кеңінен ризашылығына ие болды, сол жылы Prix Renaudot сыйлығын жеңіп алды, бұл – африкалық автордың алғашқы рет жеңіске жеткені. Уологюм танымал болды, ал Le Monde оны Леопольд Седар Сенгормен салыстырып, "Қара Африка әлемге таныстырған халықаралық деңгейдегі сирек интеллектуалдардың" бірі деп атады. 1971 жылы Ральф Манхайм оны ағылшын тіліне аударды (Bound to Violence). Уологюемнің романы африкалық ұлтшылдықты қатаң сынға алады және "африкалықтардың бір-біріне жасаған зорлық-зомбылығына ең қатыгездікпен қарсы тұрады". Кейбір сыншылар романға деген мақтау мен бастапқы жауап – "шындыққа жақындығы", көбінесе тарихи нақтылықтан ауытқуы, Батыстың реакциясы деп санайды. Бұл сыншылар оны африка тарихының қадірленген көзқарасын жоққа шығару ретінде қарастырды: The Nation журналында Уологюм "Африканың даңқты өткені туралы мифті қиратты" деп жазылған. Ол кезде Уологюм кейбір даулы бөлімдерде бастапқыда цитаталар қолданғанын, ал оның редакторы оларды жойғанын мәлімдеді, бірақ оның түпнұсқа қолжазбасы бұл туралы растау үшін қолжетімді емес; баспагер бұл фактіні жоққа шығармады. Дау-дамаға қарамастан, роман постколониалды африка әдебиетінің маңызды туындысы болып табылады, оның "мәдени кеңістігі: аңыздар, мифтер, жылнамалар, діни мәселелерді көркем тілмен үйлестіруі; сөз өнері: прозаның ырғағы мен әуені". "Зорлық-зомбылыққа міндеттеме" 1202 жылдан 1947 жылға дейін Малидің орталық аймағының (әсіресе Догон аймағының) жеті жарым ғасырлық тарихын суреттейді, сол кезде ойдан шығарылған Накем Зуико мемлекеті тәуелсіздікке қадам басқан. Кітаптың бірінші бөлімі бірнеше қуатты Мали империяларын, әсіресе Бандиагараны астана еткен отарлауға дейінгі Тукулер империясын және оны ығыстырған исламға дейінгі Бамбара империясын көрсетеді. Онда африкалық билеушілердің құл саудагерлерімен қалай ынтымақтасқаны және жүз миллион азаматын құлдыққа сатқаны айтылады. Оқиға зорлық-зомбылық пен эротизммен толы, сонымен қатар сиқыр мен қара магияны адамның табиғи іс-әрекеті ретінде бейнелейді. Романның екінші, отарлық бөлімінде, басты кейіпкер, құлдар ұрпағы Рэймонд Спартак Касуми, саяси мансапқа дайындалу үшін Францияға жіберіледі. Бұл оқиға сондай-ақ қара нәсілділердің санасындағы құлшылық сезімі немесе "негрейль" (Оулогуемнің өзі ойлап тапқан сөз) қалай қалыптасқанын көрсетеді.

Басқа жазбалар

Уологюмның ең танымал туындылары ағылшын тілінде қайта басылып, Кристофер Уайз редакциялаған "Ямбо Уологьем оқырманы: Зорлыққа міндеттілік, Қара жазушының Францияға хаты және Жыныстың мың бір кітабы" (Africa World Press, 2008) кітабында жарияланды. Оның мұрасы "Ямбо Уологьем: постколониалды жазушы, исламдық белсенді" атты 1999 жылғы антологияда, сонымен қатар Уайз редакциялаған, заманауи тұрғыдан зерттеледі. Бұл антологияда Уайздың Африкада Уологьемді іздеу әрекеті туралы да баяндама бар. Уайз Уологьемнің Малиге оралып, француз тілінде жазудан бас тарту шешімін әлемдік әдебиет үшін есепке келмейтін үлкен шығын деп атады. Уологьем поэзия да жазды, оның бір бөлігі Nouvelle Somme журналында жарық көрді. Ол "Африканың қара поэзиясы" (ред. Воле Сойинка, 1975) және "Қазіргі африка поэзиясының пингвин кітабы" (ред. Джеральд Мур және Улли Бейер, 1984) антологияларына енді.

Табысы мен мұрасы

Le devoir de violence бірнеше сыншылар, соның ішінде Кваме Энтони Аппиа, оны «заманауи африкалық романның бірінші буыны – Ачебенің «Жалпылар бөлініп кетеді» және Лейдің «L'Enfant noir» туындыларының ұрпағы» деген пікірден бас тарту ретінде қарастырады. Жан Фредерик де Хасктің 2009 жылғы «Дьо Эльдорадо?» (Эльдорадоны іздеу) деректі фильмінде Уологюмнің өмірі мен шығармалары сирек айтылады. Фильм оның тұрған қаласы Севаредегі Мали университетінің студенттер тобына назар аударады, олардың барлығы оның еңбектерінен шабыттанған. Уологюмнің өзі деректі фильмде көрінбеді, себебі бір қала тұрғыны де Хаскеге түсіру кезінде автордың үйіне тым жақын бармауға кеңес берді. Сенегалдық жазушы Мохамед Мбугар Саррдың 2021 жылы Гонкур сыйлығын жеңіп алған «La plus secrète mémoire des hommes» романы Уологюмнің француздық баспагерлік саласындағы тәжірибесінен шабыттанды. 2023 жылы Penguin Modern Classics 2024 жылдың наурыз айында «Bound to Violence» кітабының жаңа ағылшын тіліндегі басылымын шығаратыны хабарланды, кіріспесін Мали ғалымы Шериф Кейта жазды.