Кіріспе

Үндістандағы буддалық үңгірлер

Бағ үңгірлері – Үндістанның орталық бөлігіндегі Мадхья-Прадеш штатының Дхар ауданындағы Виндхья тауларының оңтүстік беткейлерінде орналасқан тоғыз жартастан қазылған ескерткіштер кешені. Бұл ескерткіштер Дхар қаласынан 97 шақырым қашықтықта жатыр. Олар ежелгі Үндістанның шебер суретшілері салған қабырғалық суреттерімен әйгілі. "Үңгір" деген сөздің қолданылуы шартты, себебі бұл табиғи үңгірлер емес, үнділік жартастан қазылған сәулет өнерінің үлгілері. Бағ үңгірлері, Ажантадағы үңгірлер сияқты, шеберлермен құмтасты таудың тік бетіне, Багани арнасының қарсы жағалауында қазылған. Буддизм рухында салынған тоғыз үңгірдің тек бесеуі ғана сақталған. Олардың барлығы төртбұрышты жоспарлы "вихаралар", яғни монахтардың монастырьларындағы демалыс орындары. Әдетте артқы жағында орналасқан кішкентай бөлме "чайтия" – дұға залы қызметін атқарады. Осы бес сақталған үңгірдің ең маңыздысы – 4-ші үңгір, ол көбінесе Ранг Махал (Түсті сарай) деп аталады. Бағ үңгірлері біздің заманымыздың 5-6 ғасырында, Үндістанда буддизмнің соңғы кезеңінде, және көптеген үнділік буддистік үңгірлер салынғаннан кейін – біздің заманымыздан бұрын 2-1 ғасырларда қазылған. Олардың 5-7 ғасырларда салынғаны болжанып отыр. Үндістанның археологиялық зерттеу институты бұл жерді 17 жыл бойы қалпына келтірді.

Суреттер

Баг вихараларының қабырғалары мен төбелеріндегі суреттер, олардың фрагменттері әлі күнге дейін 3-ші және 4-ші үңгірлерде көрініп тұр (солардың қалдықтары 2, 5 және 7-ші үңгірлерде де байқалады), темпера техникасымен салынған. 2-ші үңгір ең жақсы сақталған, сондай-ақ "Пандава үңгірі" деп те аталады. Бұл суреттер рухани емес, материалдық сипатқа ие. Суреттердің ерекшеліктері Ажанта үңгірлеріндегі суреттерге ұқсас. Қабырғалар мен төбелерге қызғылт қоңыр, құмды және қалың саз жабын жағылған. Одан кейін әкпен астарланып, осы суреттер салынған. 4-ші үңгірдің кіреберісіндегі қабырғалардағы суреттердің ең әдемілері сақталған. Үнді классикалық өнерінің құндылықтарын одан әрі жоғалтудың алдын алу үшін, көптеген суреттер 1982 жылы мұқият алып тасталды және қазір Гуалиордағы Гуджари Махал археологиялық мұражайында қарауға болады.

Күні

2-ші үңгірде Махараджа Субандудың вихараны жөндеуге арналған сыйлығын жазған мыс тақта жазуы табылды. Бағ жазуының күні белгісіз болғанымен, оның Бадвани мыс тақта жазуы (Гупта дәуірі) 167 (487) жылы дабылған. Осылайша, 2-ші үңгірдің жөндеу жұмыстары 5 ғасырдың соңында жүзеге асырылған.