Қылмыстық криминология: Сынақ көзқарасы мен түрлері

Кіріспе

Криминология мектебі – академиялық журнал.

Сын криминологиясы криминологияға сындық теорияны қолданады. Сын криминологиясы қылмыстың пайда болуын және әділеттіліктің мәнін сынып және мәртебе сияқты факторлармен байланысты қарастырады. Заң және жазалау жүйесі әлеуметтік теңсіздікке негізделген және осы теңсіздікті мәңгі сақтау үшін құрылған деп есептеледі. Сын криминологиясы криминологиялық зерттеулердегі болуы мүмкін жағдайларды да зерттейді. Сын криминологиясы қылмысты жұмысшы табының – әсіресе, ең кедейлікте өмір сүретіндердің – қанаудың нәтижесі деп қарастырады. Қоғамдағы әйелдер мен этникалық азшылықтар сияқты әлсіз топтар таптық бөліну, сексизм және расизмге негізделген қанаушылық әлеуметтік қатынастарға ұшырауы ықтимал. Тұрақтырақ айтқанда, сын криминологиясы – қылмыстың контекстілік факторларын ескеретін немесе бағытты криминологияда қарастырылатын мәселелерді сынап талдайтын кез келген криминологиялық сала болып табылады.

Сотталғандардың криминологиясы

Сотталғандар криминологиясы – криминологияның бір түрі – 1990 жылдардың соңында АҚШ-та пайда болды. Ол қылмыс, қылмыстық мінез-құлық және жаза туралы альтернативті білімтануды ұсынады. Зерттеулерді докторлық диссертация қорғаған бұрынғы сотталғандар, түрме қызметкерлері және түзету мекемесіндегі өмірдің жеке тәжірибесі бар адамдардың көзқарасын ескере отырып, криминология ғылымын толықтыру қажет деп санайтын басқа да мамандар жүргізеді. Түрмедегі күнделікті өмірдің шындығын, түрме басқармасындағы жасырын саясатты, түрме тілі мен мәдениетінің нюанстарын білетін ғалымдардың еңбектері түзету жүйесін ғылыми тұрғыдан түсінуді айтарлықтай байытуға мүмкіндік береді. Бұған қоса, сотталған криминологтар түзету реформасының түрлі салаларында, әсіресе тұтқындардың білімі саласында белсенділік танытты.

Қылмыстың әлеуметтік мәнге ие анықтамасы

Бұл сондай-ақ қылмысты қандай екендігінің анықтамасы әлеуметтік және тарихи жағдайларға байланысты деген негізгі тұжырымға сүйенуі мүмкін, яғни қылмыс әр түрлі әлеуметтік ортада және тарихи кезеңде әртүрлі болып келеді. Мысалы, гомосексуализм Ұлыбританияда 1967 жылға дейін заңсыз болды, кейін 21 жастан асқан ерлер үшін заңдастырылды. Егер әрекеттің өзі өзгермесе, оның «қылмыстық сипаттамалары» қалай өзгеріп, заңды болуы мүмкін? Бұл сұрақ бізге әрекеттердің өзі «қылмыстық сипаттамалармен» туа біткен емес екенін көрсетеді, яғни кез келген әрекетті қылмыс деп тану үшін, сол уақытта және сол жерде қолданыстағы заңтануда қылмыс деп белгіленгеннен басқа ештеңе жоқ. Криминологиядағы сын тұжырымдарына қатысты көптеген түсіндірулер бар, бірақ «сын криминология» термині, белгілі бір әрекеттердің қылмыс болуын түсінуді негізді деп санайтын көзқарастар үшін маңызды нәрсеге айналды, себебі белгілі бір адамдар оларды солай етуге билікке ие. Әкімшілік криминологияға сүйену, ол оппозициялық парадигма ретінде қарастырылады және үкіметтер назар аударуын қалаған криминологиялық санаттарға (қарақшылық және басқа да көшедегі қылмыстар, зорлық-зомбылық, ұрлық және көптеген сын криминологтардың пікірінше, негізінен кедейлердің жасаған қылмыстары) бейім, күмән тудыруы мүмкін. Бұл екі парадигма арасындағы айырмашылық криминологиялық қызығушылық тудырады және Стивен Бокс өзінің «Билік, қылмыс және мистификация» кітабында оны керемет түрде көрсеткен, онда ол жұмыс берушінің салдарынан адам өлтіру ықтималдығы (1983 жылы) дәстүрлі мағынадағы кісі өлтіруден жеті есе жоғары екенін айтады (барлық демографиялық есептелгендерді ескергеннен кейін). Дегенмен, бүгінгі күнге дейін Ұлыбританияда ешкім корпоративтік кісі өлтіруден сотталған жоқ. Сын криминологтардың пікірінше, мұның салдарынан дәстүрлі криминология «заңдардың жасалу және қолданылу процесіне негіз болатын құрылымдық теңсіздіктерді» ашпайды және «девианттылық пен қылмыстылық» «қоғамның билік және институттардың кең ауқымды құрылымымен қалыптасады». Осылайша, сын криминологтар мемлекеттік қылмыс анықтамасын сынап, оның орнына әлеуметтік зиян немесе адам құқықтары туралы ұғымдарға назар аударуды жөн көреді.

It can also rest upon the fundamental assertion that definitions of what constitute crimes are socially and historically contingent, that is, what constitutes a crime varies in different social situations and different periods of history. For example, homosexuality was illegal in the United Kingdom up to 1967 when it was legalized for men over 21. If the act itself remained the same, how could its 'criminal qualities' change such that it became legal? What this question points out to us is that acts do not, in themselves, possess 'criminal qualities', that is, there is nothing inherent that makes any act a crime other than that it has been designated a crime in the law that has jurisdiction in that time and place. Whilst there are many variations on the critical theme in criminology, the term critical criminology has become a cynosure for perspectives that take to be fundamental the understanding that certain acts are crimes because certain people have the power to make them so. The reliance on what has been seen as the oppositional paradigm, administrational criminology, which tends to focus on the criminological categories that governments wish to highlight (mugging and other street crime, violence, burglary, and, as many critical criminologists would contend, predominantly the crimes of the poor) can be questioned. The gap between what these two paradigms suggest is of legitimate criminological interest, is shown admirably by Stephen Box in his book Power, Crime, and Mystification where he asserts that one is seven times more likely (or was in 1983) to be killed as a result of negligence by one's employer, than one was to be murdered in the conventional sense (when all demographic weighting had been taken into account). Yet, to this day, no one has ever been prosecuted for corporate manslaughter in the UK. The effect of this, critical criminologists tend to claim, is that conventional criminologies fail to 'lay bare the structural inequalities which underpin the processes through which laws are created and enforced' and that 'deviancy and criminality' are 'shaped by society's larger structure of power and institutions'. Thus, fundamentally, critical criminologists are critical of state definitions of crime, choosing instead to focus upon notions of social harm or human rights.

Конфликттік теориялар

Криминологтардың пікірінше, қақтығыс дәстүрінде жұмыс істейтін қылмыс – капитализмнің сөзсіз процестері арқылы қоғамдағы қақтығыстың нәтижесі. Қоғамға қатысты «плюралистік» көзқараспен қарағандар мен бұлай ойламағандар арасында дау бар. Плюралистер, мысалы, Миллс (1956, 1969 жж.) сияқты жазушылар, қоғамдағы билікті мүдделі адамдар тобы (мысалы, бизнес, діни топтар, үкіметтік ұйымдар) өз мүдделерін алға жылжыту үшін ықпал мен билік үшін күреседі деп санайды. Вольд сияқты криминологтар «консервативті қақтығыс теориясының» өкілдері деп аталады. Олардың пікірінше, қылмыс экономикалық айырмашылықтардан, мәдениет айырмашылықтарынан немесе мәртебе, идеология, мораль, дін, нәсіл немесе этникалық қатынастарға байланысты күрестерден туындауы мүмкін. Бұл жазушылар мұндай топтар негізгі ағымның мәдениетіне адалдық таныта отырып, өздерінің моральдық кодекстері мен мәдени құндылықтарына сәйкес келмейтіндерді қылмыстық жазаға тартуға мүмкіндік беретін негізгі ресурстарды бақылауға алады деп санайды (Selin 1938; Vold 1979 [1958]; Quinney 1970 және т.б.). Сондықтан, бұл теоретиктер қылмыстың тамыры символдық немесе құралдық қақтығыста жатқанын көреді. Басқалары мұндай «мүдделер», әсіресе мәртебе сияқты символдық өлшемдер, экономикалық қақтығыстың негізгі туындылары екенін айтады (Taylor, Walton & Young 1973; Quinney 1974). Бұл теоретиктер үшін қылмыс пайда болатын әлеуметтік қақтығыс капитализм процестеріне тән негізгі экономикалық теңсіздіктерге негізделген (мысалы, Википедиядағы Руш пен Кирхаймердің «Жаза және әлеуметтік құрылым» туралы мақаласын қараңыз, бұл кітап қылмыс және жаза мәселесіне қолданылатын марксистік талдаудың негізгі тұжырымдамасын ұсынады). Маркс (1990 [1868]); Энгельс (1984 [1845]); және Бонгер (1969 [1916]) сияқты басқалардың еңбектеріне сүйене отырып, мұндай сыншыл теоретиктер қылмыстың пайда болу жағдайлары басқалардың еңбегінен алынған пайданы, өндіріс құралдарының аз ғана иелерінің қолына шоғырланған артық құнды жасау арқылы туындайды деп болжайды, бұл шамадан тыс байлық пен билікке әкеледі. Маркстің ізімен дамыған криминологиялық теорияның екі негізгі бағыты бар, олар капиталистік теңсіздіктерді сақтаудағы мемлекеттің рөлі туралы әртүрлі түсініктерге бөлінген. Бір жағынан, инструменталды марксистер мемлекет билеуші таптардың пайдасына әрекет етеді деп санайды. Екінші жағынан, структуралистік марксистер мемлекет (салыстырмалы түрде) билігі жоқ сыныптарды бағындыруда басым, жартылай автономды рөл атқарады деп санайды (Sheley 1985; Lynch & Groves 1986). Квинни (1975), Чамблисс (1975) немесе Крисберг (1975) сияқты инструменталды марксистер капиталистік қоғамдар теңсіздіктің монолиттік құрылымы, онда күшті экономикалық мүдделер үстемдік етеді деген сенімде. Билік пен байлық өндіріс құралдарының иелері мен тек өз еңбектерін сататындар арасында теңсіз бөлінеді. Байлар мемлекеттің күш қолдануын экономикалық тәртіпке және оның ішіндегі өздерінің позициясына нұқсан келтіретіндерді қылмыстық жауапкершілікке тарту үшін пайдаланады. Марксистік теорияның құрылымы (Spitzer 1975; Greenberg 1993 [1981]; ) екінші жағынан капиталистік қоғамдар мемлекеттегі екілік билік құрылымын көрсетеді. Оның аралас әсері арқылы ол капиталистік теңсіздіктің ең нашар аспектілерін жақсартады, алайда ол жалпы капиталистік байлықты иемдену жүйесін сақтау үшін жұмыс істейді, бұл жүйенің жұмысына қауіп төндіретіндерді қылмыстық жазаға тартады. Бұл дегеніміз, мемлекет тек қана жүйелік әділетсіздікке наразылық білдірген құдіреті жоқтарды ғана емес, сонымен қатар капиталистік әрекеттің заңдылығын ашуға қауіп төндіретін шектен тыс капиталистерді де қылмыстық жазаға тарта алады. Марксистер капитализмді социализммен алмастыруға сенсе, анархистер кез келген иерархиялық жүйе міндетті түрде кемшілікке ұшырайды деп санайды. Мұндай теоретиктер (Pepinsky 1978; Tift & Sulivan 1980; Ferrell 1994 және т.б.) жергілікті қоғамдастықтың барлық мүшелері қатысатын орталықтандырылған, келіссөздер жүргізілген қоғамдастық әділдік жүйесін құруды көтермелейтін, қолданыстағы иерархияларға қарсы тұру күн тәртібін қолдайды. Феррелл сияқты анархистік теоретиктер қылмысты әлеуметтік құрылымға, нормативтік цензураның символикалық жүйелері арқылы және оның көбірек құрылымдық құрылымдарына мемлекет пен капиталистік өндіріске қауіп ретінде қарсылық ретінде табуға тырысады. Анархистік теоретиктерге мүлдем қарама-қайшы қадам жасап, Солшыл реалистер қылмыскерді «батыл әлеуметтік жауынгер» ретінде қарастырудан бас тартқысы келеді. Олар құрбанның тәжірибесіне және қылмыстық мінез-құлқының нақты салдарына басымдық беруге ұмтылады. Young 1979 & 1986, Young and Matthews 1991, Lea and Young 1984 немесе Lowman & MacLean 1992 сияқты мәтіндерде құрбан, мемлекет, қоғам және қылмыскер – бәрі де нақты қылмыстық әрекеттердің сипаты туралы сөздердің орналасқан жері болып табылатын параметрлердің жиынтығы ретінде қарастырылады. Солшыл реалистер қылмыстың әлеуметтік және тарихи жағдайда туындайтын санаты екенін және оны билігі барлар анықтайтынын қабылдағанмен, олар құрбандарға тигізетін нақты зиянды, олардың көптеген жағдайларда қылмыскерлерден кем емес екенін атап көрсетуге тырысады. Жоғарыда айтылған барлық қақтығыс перспективалары адамдарды күшті және көбінесе өзгермейтін құрылымдармен теңсіз шектелгенін көрсетеді, бірақ олар адамдарға әртүрлі дәрежеде еркіндік береді. Алайда, салыстырмалы түрде билігі жоқтар қоғамдық басқару немесе экономика құрылымдарымен басылады. Тіпті «консервативті» деп сынға ұшыраған солшыл реалистер де (Cohen 1990, мысалы) құрбан мен қылмыскерді әділетсіздік пен кемсіту жүйесіне ұшыраған деп санайды, осыдан қылмыстық мінез-құлық пайда болады. Қақтығыс теориясы марксизмден туындағанын естен шығармау қажет, бірақ одан ерекшеленеді. Марксизм – идеология, сондықтан ол эмпирикалық түрде тексерілмейді. Керісінше, қақтығыс теориясы эмпирикалық түрде жоққа шығарылуға болады, сондықтан ол марксизмнен ерекшеленеді.

According to criminologists, working in the conflict tradition, crime is the result of conflict within societies that is brought about through the inevitable processes of capitalism. Dispute exists between those who espouse a 'pluralist' view of society and those who do not. Pluralists, following from writers like Mills (1956, 1969 for example) are of the belief that power is exercised in societies by groups of interested individuals (businesses, faith groups, government organizations for example)– vying for influence and power to further their own interests. These criminologists like Vold have been called 'conservative conflict theorists'. They hold that crime may emerge from economic differences, differences of culture, or from struggles concerning status, ideology, morality, religion, race or ethnicity. These writers are of the belief that such groups, by claiming allegiance to mainstream culture, gain control of key resources permitting them to criminalize those who do not conform to their moral codes and cultural values. (Selin 1938; Vold 1979 [1958]; Quinney 1970 inter alia). These theorists, therefore, see crime as having roots in symbolic or instrumental conflict occurring at multiple sites within a fragmented society. Others are of the belief that such 'interests', particularly symbolic dimensions such as status are epiphenomenological by products of more fundamental economic conflict (Taylor, Walton & Young 1973; Quinney 1974, for example). For these theorists, societal conflict from which crime emerges is founded on the fundamental economic inequalities that are inherent in the processes of capitalism (see, for example, Wikipedia article on Rusche and Kirchheimer's Punishment and Social Structure, a book that provides a seminal exposition of Marxian analysis applied to the problem of crime and punishment). Drawing on the work of Marx (1990 [1868]); Engels, (1984 [1845]); and Bonger (1969 [1916]) among others, such critical theorists suggest that the conditions in which crime emerges are caused by the appropriation of the benefits others' labor through the generation of what is known as surplus value, concentrating in the hands of the few owners of the means of production, disproportionate wealth and power. There are two main strands of critical criminological theory following from Marx, divided by differing conceptions of the role of the state in maintenance of capitalist inequalities. On the one hand instrumental Marxists hold that the state is manipulated by the ruling classes to act in their interests. On the other, structuralist Marxists believe that the state plays a more dominant, semi autonomous role in subjugating those in the (relatively) powerless classes (Sheley 1985; Lynch & Groves 1986). Instrumental Marxists such as Quinney (1975), Chambliss (1975), or Krisberg (1975) are of the belief that capitalist societies are monolithic edifices of inequality, utterly dominated by powerful economic interests. Power and wealth are divided inequitably between the owners of the means of production and those who have only their labor to sell. The wealthy use the state's coercive powers to criminalize those who threaten to undermine that economic order and their position in it. Structural Marxist theory (Spitzer 1975; Greenberg 1993 [1981]; ) on the other hand holds that capitalist societies exhibit a dual power structure in which the state is more autonomous. Through its mediating effect it ameliorates the worst aspects of capitalist inequalities, however, it works to preserve the overall capitalist system of wealth appropriation, criminalizing those who threaten the operation of the system as a whole. As such this means that the state can criminalize not only those powerless who protest the system's injustices but also those excessive capitalists whose conduct threatens to expose the veneer of the legitimacy of capitalist endeavor. Whereas Marxists have conventionally believed in the replacement of capitalism with socialism in a process that will eventually lead to communism, anarchists are of the view that any hierarchical system is inevitably flawed. Such theorists (Pepinsky 1978; Tift & Sulivan 1980; Ferrell 1994 inter alia) espouse an agenda of defiance of existing hierarchies, encouraging the establishment of systems of decentralised, negotiated community justice in which all members of the local community participate. Recent anarchist theorists like Ferrell attempt to locate crime as resistance both to its social construction through symbolic systems of normative censure and to its more structural constructions as threat to the state and to capitalist production. In a move diametrically opposed to that of anarchist theorists, Left Realists wish to distance themselves from any conception of the criminal as heroic social warrior. Instead they are keen to privilege the experience of the victim and the real effects of criminal behaviour. In texts such as Young 1979 & 1986, Young and Matthews 1991, Lea and Young 1984 or Lowman & MacLean 1992, the victim, the state, the public, and the offender are all considered as a nexus of parameters within which talk about the nature of specific criminal acts may be located. Whilst left realists tend to accept that crime is a socially and historically contingent category that is defined by those with the power to do so, they are at pains to emphasise the real harms that crime does to victims who are frequently no less disadvantaged than the offenders. All of the above conflict perspectives see individuals as being inequitably constrained by powerful and largely immutable structures, although they to varying degrees accord to humans a degree of agency. Ultimately, however, the relatively powerless are seen as being repressed by societal structures of governance or economics. Even left realists who have been criticised for being 'conservative' (not least by Cohen 1990), see the victim and the offender as being subject to systems of injustice and deprivation from which victimising behaviour emerges. It is important to keep in mind that conflict theory while derived from Marxism, is distinct from it. Marxism is an ideology, accordingly it is not empirically tested. Conversely, conflict theory is empirically falsifiable and thus, distinct from Marxism.

Сын

Конфликттік криминология бірнеше жақтан, соның ішінде өздерін осы салада екенін жариялаған солшыл реалистерден де тұрақты шабуылға ұшырады. 1979 жылы Джок Янг "солшыл идеалист" деп атаған алғашқы криминологиялар АҚШ-та кең танылмады, онда саяси себептермен кейбір университеттердегі криминология кафедралары жабылды (Rock 1997). Бұл алғашқы криминологиялар жаппай өзін-өзі бағалау арқылы жүргізілген құрбандықтар туралы зерттеулердің (Hough & Mayhew 1983) пайда болуымен күмәндандырылды, ол құрбандықтардың сыныптар арасында емес, сынып ішінде болатынын көрсетті. Осылайша, тонау сияқты қылмыстардың байлықты қайта бөлудің алғашқы формалары екендігі туралы пікірлер жалған екені дәлелденді. Әйелдерге қатысты құрбандықтардың мәні зор екенін және солшыл идеалисттердің жұмысшы табының қылмыстарына, олардың саяси мақсатта болуы мүмкін екеніне назар аударуы зорлау, отбасылық зорлық-зомбылық немесе балаларға жасалатын зорлық-зомбылық сияқты қылмыстарды елемегенін айтқан феминисттерден де шабуылдар келді (Smart 1977). Бұдан өзге, солшыл идеалисттер қылмысты зерттеудің салыстырмалы аспектісін назарға алмады, себебі олар социалистік қоғамдардағы қылмыстың көп мөлшерін, сондай-ақ Швейцария және Жапония сияқты капиталистік қоғамдардағы қылмыстың төмен деңгейін елемеді (Incardi 1980).

Феминисттік теориялар

Криминологиядағы феминизм әйелдерді қылмыс және қылмыстық әділеттілікке қатысты еркектердің көзқарасына ғана енгізуден гөрі артық, себебі мұндай жағдай дәстүрлі криминологияның еркектерге басымдық беретін гендерлік екенін көрсетеді. Феминистер бұрынғы көзқарастардың гендерлік еместігіне және осы себепті әйелдердің гендерлік тәжірибесін елемеуге сенімді. Феминист теоретиктер криминологиялық теорияға гендерлік өлшемді енгізуге ұмтылады. Олар сондай-ақ криминологиялық теорияға белгілі бір тұрғысынан, яғни әйелдердің өмірлік тәжірибесін ашуға бағытталған әдістер арқылы алынған білімді пайдалану арқылы түсініктерді енгізуге ұмтылады. Феминистердің басты талабы – жалпы әлеуметтік ғылымдар, әсіресе криминология әлемге еркектердің көзқарасын көрсетеді, себебі ол негізінен еркектердің еркектерге қарсы жасаған қылмыстарына назар аударады. Сонымен қатар, криминологиялық тұрғыдан ең маңызды факт, яғни әйелдердің еркектерге қарағанда едәуір аз қылмыс жасайтыны, әдебиетте сипаттауға немесе түсіндіруге жеткілікті көңіл бөлмейді. Басқаша айтқанда, еркектердің қылмыстарын түсіндіруге арналған түсіндірме модельдер, ерекше дәлелдерге қарамастан, әйелдерге де қолданыла алады деп есептеледі. Бұл теориялар әйелдерге ғана емес, еркектердің де қылмыстарын толыққанды түсіндіре алмайтынын көрсетеді (Caulfield and Wonders 1994). Феминистік сынның екінші аспектісі – әйелдер криминолог болған жағдайларда да, олар «еркектер бағытындағы» зерттеу және түсіну тәсілдерін қабылдады, яғни еркектер парадигмасының жұмыс істеу тәсілдеріне қосылып, оны гендерлік тұрғыдан соқыр және бейтарап етуге ассимиляцияланды (Menzies & Chunn 1991). Алайда, Мензиес пен Чунн атап өткендей, әйелдерді «еркектер бағытындағы» криминологияға ғана «қосу» жеткіліксіз, криминологияны әйелдердің тұрғысынан дамыту қажет. Бір қарағанда, бұл ерлердің қажеттіліктері мен көзқарастарына қарсы гендерлік бейімділік сияқты көрінуі мүмкін. Алайда, бұл талап Нэнси Хартсок ұсынған көзқарас феминизміне негізделген. Маркс еңбектеріне сүйене отырып, Хартсок әйелдің әлемге қарауы еркектердің көзқарасынан гөрі «шындығырақ» көрініс екенін айтады. Маркс (Маркс 1964, Лукакс 1971) пікірінше, артықшылық адамдарды әлемнің шындығына соқыр етеді, яғни билігі жоқ адамдар әлемді анық көреді. Кедейлер байлардың байлығын және өздерінің кедейлігін көреді, ал байлар кедейлердің азаптарынан қашқандай болады немесе оларды мойындамайды. Хартсок (1983 & 1999) әйелдер Маркс айтқан кедейлермен бірдей жағдайда екенін айтады. Өздерінің билігі жоқ екенін ескере отырып, олар әлем туралы шындықты кез келген «еркектер бағытындағы» парадигмадан гөрі ашып көрсете алады. Осылайша, феминистік криминологиялық ойдың екі негізгі бағыты бар: криминологияны гендерлік саналы және осылайша гендерлік бейтарап етуге болады; немесе криминология гендерлік оң болуы керек және көзқарас феминизмін қабылдауы керек. Осы екі айырмашылықты ескере отырып, феминистерді негізінен төрт негізгі топқа бөлуге болады: либералды, радикалды, марксистік және социалистік (Jaggar 1983). Либералды феминистер гендерлік негіздегі кемсітушілік пен оның қоғамдағы таралуына алаңдайды және мұндай кемсітушілікке тоқталуға тырысады. Мұндай мақсаттар гендерлік құрылымды немесе гегемоникалық патриархатты сынға алу арқылы емес, үкіметтер мен құқықтық базалар сияқты қолданыстағы құрылымдармен қарым-қатынас жасау арқылы ізделеді (Hoffman Bustamante 1973, Adler 1975, Simon 1975, Edwards 1990). Осылайша, либералды феминистер жүйе ішінде жұмыс істеуге және оны іштен өзгертуге, оның қолданыстағы құрылымдарын пайдалануға көбінесе дайын. Сыншыл феминистер – радикалды феминистер, марксистер және социалистер – еркектер жүйелерінен және құрылымдарынан бас тарту қажеттігін баса көрсетуді қалайды. Радикалды феминистер әйелдерді қанаудың түп-тамырын патриархатта көреді, оның қылмыскерлерін жеке және қоғамдық салаларда бірінші кезекте агрессивті деп санайды, әйелдерді порнография, зорлау (Brownmiller 1975) және басқа да жыныстық зорлық-зомбылық түрлері арқылы жыныстық қатынасты бақылау арқылы әйелдерге күшпен үстемдік етеді, осылайша оларға әйелдіктің еркектер анықтамаларын және әйелдердің рөлдерін, әсіресе отбасында таңуға тырысады. Марксистік феминистер (Rafter & Natalizia 1981, MacKinnon 1982 & 1983) мұндай патриархалдық құрылымдар капиталистік өндіріс құралдарына тән теңсіздіктерді өндіретін сыныптан туындайды деп санайды. Қосымша құн өндірісі үшін капиталист зауытында, шахтада немесе кеңсесінде жұмыс істейтін адамға, оны еңбекке дайын ұстау үшін, яғни үй шаруасын жүргізу, тамақ дайындау, балаларын тәрбиелеу және отбасының басқа да жайлылықтарын қамтамасыз ету арқылы екінші, жалақысыз жұмыскер – әйел қажет. Осылайша, жалақысын алу үшін жұмыс істейтін пролетариат еркегіне, өзінің аз табысынан әйелді күтіп алуға тура келеді. Сондықтан әйелдердің экономикалық ресурстары жоқтың ізбе, олар капиталистік өндірістің сөзсіз салдары болып табылатын экономикалық тұраққа түсіп қалады. Социалистік феминистер радикалды және марксистік көзқарастардың арасындағы жағдайды табуға тырысады, әйелдерді қанаудың себебі капиталистік патриархат екенін анықтайды (Danner 1991). Мұндай теоретиктер (Eisenstein 1979, Hartmann 1979 & 1981, Messerschmidt 1986, Currie 1989) патриархалдық қоғамның әйелдердің рөлдерін және өздеріне қатысты көзқарасын шектеуін қабылдайды, бірақ бұл патриархат еркектердің агрессиясының нәтижесі емес, капиталистік өндіріс тәсілінің нәтижесі екенін айтады. Осылайша, әйелдерді қанау, биліксіздік және экономикалық шеттетуде капиталистік өндіріс немесе патриархат ешқайсысы басымдық танытпайды. Социалистік феминистер гендерлік негіздегі қанауды жеңу үшін патриархаттық емес, капиталистік емес қоғам құру қажет деп санайды және жағдайды іштен өзгертуге тырысу теңсіздіктерді тудыратын жүйені жалғастырады. Жоғарыда аталған феминистердің көзқарасын түсіну үшін маңызды нәрсе – гендердің әлеуметтік құрылым екендігі. Яғни, еркектер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтар көбінесе биологиялық емес (эссенциализм), ал ерте жастан қалыптасады және қолданыстағы патриархалдық әйелдік санатымен анықталады. Бұл бейбіттендіретін немесе пассивті әйелдер бейнесіне қарсы, феминист криминологтар әйелдердің өздерінің жеке басы мен әйелдік санаты туралы көзқарастарын білдіруі үшін кеңістік жасауға ұмтылады. Феминистік криминологияға көптеген сын айтылады, кейбіреулері (Gelsthorpe 1997) Bottomley & Pease (1986) немесе Walker (1987) сияқты «оңай» болып табылады, олар феминистік ойлау криминологияға қатысты емес екенін ұсынады. Сыни бағыттың бірі – оның этноцентризмі (Rice 1990, Mama 1989, Ahluwalia 1991), яғни қара нәсілді әйелдердің тәжірибесі туралы үнсіздігі, оның әйелдердің тәжірибесіне беймәлімдігімен еркектер криминологиясымен бірдей екенін көрсетеді. Бұл жазушылар криминологияның сексистік және расистік екенін және екі қателікті де түзету қажет екенін айтады. Пат Карлен 1992 жылғы маңызды мақаласында (Carlen 1992) феминистік криминологияға көптеген сын айтады. Карленнің сын қатарында феминистік криминологияның теориялық түсінік пен саяси шындықты қабылдауға қабілетсіздігі, «теориялық, либертариандық, сепаратистік және гендерлік бағытталған» тенденцияны көрсетуі бар. Ол бұл либертариандық көзқарас қылмысты азайту саясатын әлеуметтік инженерияның қандай да бір түрінсіз жүзеге асыруға сенімділікте көрінеді дейді. Феминизмнің либертариандық еңбегін сынап, Карлен феминистердің әйелдерге өздері туралы айтуға шақыруы сепаратистік тенденцияны көрсетеді дейді, олардың талабы тек жақсы әлеуметтік ғылым ғана емес, оны барлық топтарға тарату керек екенін айтады.

Feminism in criminology is more than the mere insertion of women into masculine perspectives of crime and criminal justice, for this would suggest that conventional criminology was positively gendered in favour of the masculine. Feminists contend that previous perspectives are un gendered and as such ignore the gendered experiences of women. Feminist theorists are engaged in a project to bring a gendered dimension to criminological theory. They are also engaged in a project to bring to criminological theory insights to be gained from an understanding of taking a particular standpoint, that is, the use of knowledge gained through methods designed to reveal the experience of the real lives of women. The primary claim of feminists is that social science in general and criminology in particular represents a male perspective upon the world in that it focuses largely upon the crimes of men against men. Moreover, arguably the most significant criminological fact of all, namely that women commit significantly less crime than men, is hardly engaged with either descriptively or explanatory in the literature. In other words, it is assumed that explanatory models developed to explain male crime are taken to be generalizable to women in the face of the extraordinary evidence to the contrary. The conclusion that must be drawn is that not only can those theories not be generalized to women, but that that failure might suggest they may not explain adequately male crime either (Caulfield and Wonders 1994)

A second aspect of feminist critique centers upon the notion that even where women have become criminologists, they have adopted 'malestream' modes of research and understanding, that is they have joined and been assimilated into the modes of working of the masculine paradigm, rendering it simultaneously gender blind and biased (Menzies & Chunn 1991). However, as Menzies and Chunn argue, it is not adequate merely to 'insert' women into 'malestream' criminology, it is necessary to develop a criminology from the standpoint of women. At first glance this may appear to be gender biased against the needs and views of men. However, this claim is based on a position developed by Nancy Hartsock known as standpoint feminism. Based on the work of Marx, Hartsock suggests that the view of the world from womanhood is a 'truer' vision than that from the viewpoint of man. According to Marx (Marx 1964, Lucacs 1971) privilege blinds people to the realities of the world meaning that the powerless have a clearer view of the world – the poor see the wealth of the rich and their own poverty, whilst the rich are inured, shielded from, or in denial about the sufferings of the poor. Hartsock (1983 & 1999) argues that women are in precisely the same position as Marx's poor. From their position of powerlessness they are more capable of revealing the truth about the world than any 'malestream' paradigm ever can. Thus there are two key strands in feminist criminological thought; that criminology can be made gender aware and thus gender neutral; or that that criminology must be gender positive and adopt standpoint feminism. Cutting across these two distinctions, feminists can be placed largely into four main groupings: liberal, radical, Marxist, and socialist (Jaggar 1983). Liberal feminists are concerned with discrimination on the grounds of gender and its prevalence in society and seek to end such discrimination. Such ends are sought through engagement with existing structures such as governments and legal frameworks, rather than by challenging modes of gender construction or hegemonic patriarchy (Hoffman Bustamante 1973, Adler 1975, Simon 1975, Edwards 1990). Thus liberal feminists are more or less content to work within the system to change it from within using its existing structures. Critical feminists – radical feminists, Marxists, and socialists – are keen to stress the need to dispense with masculine systems and structures. Radical feminists see the roots of female oppression in patriarchy, perceiving its perpetrators as primarily aggressive in both private and public spheres, violently dominating women by control of their sexuality through pornography, rape (Brownmiller 1975), and other forms of sexual violence, thus imposing upon them masculine definitions of womanhood and women's roles, particularly in the family. Marxist feminists, (Rafter & Natalizia 1981, MacKinnon 1982 & 1983) however, hold that such patriarchal structures are emergent from the class producing inequalities inherent in capitalist means of production. The production of surplus value requires that the man who works in the capitalist's factory, pit, or office, requires a secondary, unpaid worker – the woman – to keep him fit for his labours, by providing the benefits of a home – food, keeping house, raising his children, and other comforts of family. Thus, merely in order to be fit to sell his labour, the proletarian man needs to 'keep' a support worker with the already meagre proceeds of his labour. Hence women are left with virtually no economic resources and are thus seen to exist within an economic trap that is an inevitable outcome of capitalist production. Socialist feminists attempt to steer a path between the radical and the Marxist views, identifying capitalist patriarchy as the source of women's oppression (Danner 1991). Such theorists (Eisenstein 1979, Hartmann 1979 & 1981, Messerschmidt 1986, Currie 1989) accept that a patriarchal society constrains women's roles and their view of themselves but that this patriarchy is the result not of male aggression but of the mode of capitalist production. Thus neither capitalist production nor patriarchy is privileged in the production of women's oppression, powerlessness, and economic marginalization. Socialist feminists believe that gender based oppression can only be overcome by creating a non patriarchal, non capitalist society, and that attempting merely to modify the status quo from within perpetuates the very system that generates inequalities. Of significant importance in understanding the positions of most of the feminists above is that gender is taken to be a social construct. That is, the differences between men and women are not by and large biological (essentialism) but are insociated from an early age and are defined by existing patriarchal categories of womanhood. In the face of this pacifying or passive image of women, feminist criminologists wish to generate a discursive and real (extended) space within which expressions of women's own views of their identity and womanhood may emerge. There are many forms of criticism leveled at feminist criminology, some 'facile' (Gelsthorpe 1997) such as those of Bottomley & Pease (1986), or Walker (1987) who suggest that feminist thinking is irrelevant to criminology. A major strand of criticism is leveled at what it is argued is its ethnocentrism (Rice 1990, Mama 1989, Ahluwalia 1991), that is, that in its silence on the experience of black women it is as biased as male criminology in its ignorance of the experience of women. Criminology, claim these writers, is sexist and racist and that both errors need to be corrected. A significant number of criticisms are leveled at feminist criminology by Pat Carlen in an important paper from 1992 (Carlen 1992). Among Carlen's criticisms is that of an apparent inability of feminist criminology to reconcile theoretical insight with political reality, exhibiting a "theoreticist, libertarian, separatist and gender centric tendenc[y]". She suggests that this libertarianism reflects itself in a belief that crime reduction policies can be achieved without some form of 'social engineering'. Further criticizing feminism's libertarian streak, Carlen suggests that feminists injunction to allow women to speak for themselves reveals a separatist tendency, arguing that what feminists call for is merely good social science and should be extended to let all classes of humans speak for themselves. This separatism, claims Carlen, further manifests itself in a refusal to accept developments in mainstream criminology branding them 'malestream' or in other pejorative terms. Perhaps the most damning criticism of feminism and of certain stripes of radical feminism in particular is that, in some aspects of western societies, it has itself become the dominant interest group with powers to criminalize masculinity (see Nathanson & Young 2001).

Постмодерндік теориялар

Криминологияда постмодернистік мектеп постмодернизмді қылмыс пен қылмыскерлерді зерттеуге қолданады және "қылмыстылықты" биліктен шеттетілген, бірақ әлеуметтік теңсіздікті жеңуге тырысатын және билік құрылымы тыйым салған әрекеттерге баратын адамдардың мінез-құлқын шектеу мүмкіндігі ретінде қарастырады. Ол адам субъектісінің жекелігіне, көпмәдениеттілікке, феминизмге және адамдар арасындағы қарым-қатынастарға назар аударады, "айырмашылық" және "өзгешелік" ұғымдарын кез келген мәнділікке немесе қарапайымдауға түсірмей зерттейді, бірақ оның үлесі әрдайым бағаланбайды (Каррингтон: 1998). Постмодернистер марксистік экономикалық және әлеуметтік қысымға қатысты мәселелерден назарды тілдік құрылымға ауыстырады, қылмыстық заңның үстемдік қатынастарын құруға арналған тіл екенін айтады. Мысалы, соттардың тілі (сонымен аталған "legalese") жеке тұлғаны, айыпталушы немесе айыптаушы, қылмыскер немесе құрбан болсын, әлеуметтік институттардың басып алуын көрсетеді және бекітеді. Постмодернистік криминология бойынша, қылмыстық заңның дискурсы үстем, жабық және қабылдамайтын, әртүрліліктен кем, мәдени тұрғыдан көп дауысты емес, және басқаларды шеттету үшін шектеулі анықтамаларға артық мән береді.