Тіл білімінде грамматикалық қатынастар – сөйлем құрамындағы элементтердің байланысы. Негізгілері: тәуелдеуші, толықтаушы, есімдік. Теориялық маңызы зор.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лингвистикада грамматикалық қатынастар (оларды грамматикалық функциялар, грамматикалық рөлдер немесе синтаксистік функциялар деп те атайды) – бір сөйлемдегі құрамдас бөліктер арасындағы функционалдық байланыстар. Дәстүрлі грамматикадағы грамматикалық функциялардың негізгі мысалдары – тәуелдік, тікелей толықтырғыш және жанама толықтырғыш. Соңғы кезде синтаксистік функциялар (көбінесе грамматикалық қатынастар деп аталады), тәуелдік пен толықтырғыштың дәстүрлі категорияларымен сипатталатын, лингвистикалық теорияларда маңызды рөл атқарады, генеративтік грамматикадан функционалдық және когнитивтік теорияларға дейін әртүрлі бағыттарда. Көптеген қазіргі грамматика теориялары грамматикалық қатынастардың көптеген түрлерін мойындайды (мысалы, толықтыру, анықтауыш, баяндауыш және т.б.). Грамматика теорияларында грамматикалық қатынастардың рөлі тәуелділік грамматикасында ең жоғары, ол ондаған түрлі грамматикалық қатынастарды қарастырады. Кез келген бас тәуелділік грамматикалық функциямен байланысты. Грамматикалық категориялар қатынасқа түскен сөздер мен сөз тіркестеріне тағайындалады. Бұл зат есімдер, етістіктер, сын есімдер сияқты сөздердің дәстүрлі түрлерін және сан, уақыт сияқты ерекшеліктерді қамтиды.
In linguistics, grammatical relations (also called grammatical functions, grammatical roles, or syntactic functions) are functional relationships between constituents in a clause. The standard examples of grammatical functions from traditional grammar are subject, direct object, and indirect object. In recent times, the syntactic functions (more generally referred to as grammatical relations), typified by the traditional categories of subject and object, have assumed an important role in linguistic theorizing, within a variety of approaches ranging from generative grammar to functional and cognitive theories. Many modern theories of grammar are likely to acknowledge numerous further types of grammatical relations (e. g. complement, specifier, predicative, etc.). The role of grammatical relations in theories of grammar is greatest in dependency grammars, which tend to posit dozens of distinct grammatical relations. Every head dependent dependency bears a grammatical function. Grammatical categories are assigned to the words and phrases that have the relations. This includes traditional parts of speech like nouns, verbs, adjectives, etc., and features like number and tense.
Грамматикалық қатынастарды анықтау
Көптеген грамматиктер мен тіл біліміне ден қойғандар көбінесе нақты бір сөйлемдегі жолдау мен толықтырғыштың қандай екенін сезімдік біледі. Бірақ, осы ұғымдардың теориялық тұрғыдан толыққанды анықтамаларын беруге тырысқанда, нәтижелер көбінесе шашыраңқы болып, осыдан дау тудырады. Осындай қайшылықты талпыныстар грамматика теорияларының көпшілігі грамматикалық байланыстарды мойындап, грамматикалық құбылыстарды сипаттауда оларға көп сүйенсе де, олардың нақты анықтамаларын беруден жаңылған жағдайға алып келді. Дегенмен, грамматикалық байланыстарды анықтауға жасалған әртүрлі қағидаларды мойындау мүмкін.
Most grammarians and students of language intuitively know in most cases what the subject and object in a given clause are. But when one attempts to produce theoretically satisfying definitions of these notions, the results are usually less clear and therefore controversial. The contradictory impulses have resulted in a situation where most theories of grammar acknowledge the grammatical relations and rely on them heavily for describing phenomena of grammar but at the same time, avoid providing concrete definitions of them. Nevertheless, various principles can be acknowledged that attempts to define the grammatical relations are based on.
Тематикалық критерийлер
Тематикалық қатынастар (тематикалық рөлдер және семантикалық рөлдер деп те аталады, мысалы, әрекеттеуші, әрекетке түсуші, тақырып, мақсат) грамматикалық қатынастарды анықтау үшін семантикалық бағдар беруге мүмкін. Көбінесе, бастауыштар – әрекеттеушілер, ал толықтырғыштар – әрекетке түсушілер немесе тақырыптар болады. Дегенмен, тематикалық қатынастарды грамматикалық қатынастармен алмастыруға болмайды, сондай-ақ керісінше де болмайды. Бұл белсенді-пассивті өзгеріс және ергативті етістіктерде анық көрінеді:
The thematic relations (also known as thematic roles, and semantic roles, e. g. agent, patient, theme, goal) can provide semantic orientation for defining the grammatical relations. There is a tendency for subjects to be agents and objects to be patients or themes. However, the thematic relations cannot be substituted for the grammatical relations, nor vice versa. This point is evident with the active passive diathesis and ergative verbs:
Мардж кофе үстелін жөндеді. Кофе үстелі жөнделді (Марджпен). Торпеда кемені баттырды. Кеме батты. Мардж – бірінші жұп сөйлемде әрекеттеуші, себебі ол жөндеу әрекетін бастап, іске асырады, ал кофе үстелі – екеуінде де әрекетке түсуші, өйткені ол екі сөйлемде де әрекетке ұшырайды. Керісінше, екі сөйлемдегі бастауыш пен толықтырғыш сәйкес келмейді. Бірінші сөйлемде бастауыш – әрекеттеуші Мардж, ал екінші сөйлемде – әрекетке түсуші кофе үстелі. Бірінші сөйлемде толықтырғыш – кофе үстелі (әрекетке түсуші), ал екінші сөйлемде толықтырғыш жоқ. Екінші жұп сөйлемдегі батып/батқан ергативті етістігімен де жағдай ұқсас. «Кеме» есімдік сөз тіркесі екі сөйлемде де әрекетке түсуші, бірақ ол бірінші сөйлемде толықтырғыш, ал екінші сөйлемде бастауыш болып табылады. Грамматикалық қатынастар беткі синтаксис деңгейіне жатады, ал тематикалық қатынастар терең семантикалық деңгейде орналасады. Егер осы деңгейлердегі сәйкестіктер мойындалса, онда тематикалық қатынастарды грамматикалық қатынастарды анықтау үшін үлгілік тематикалық белгілерді ұсынатын құрал ретінде қарастыруға болады.
Marge has fixed the coffee table. The coffee table has been fixed (by Marge). The torpedo sank the ship. The ship sank. Marge is the agent in the first pair of sentences because she initiates and carries out the action of fixing, and the coffee table is the patient in both because it is acted upon in both sentences. In contrast, the subject and direct object are not consistent across the two sentences. The subject is the agent Marge in the first sentence and the patient The coffee table in the second sentence. The direct object is the patient the coffee table in the first sentence, and there is no direct object in the second sentence. The situation is similar with the ergative verb sunk/sink in the second pair of sentences. The noun phrase the ship is the patient in both sentences, although it is the object in the first of the two and the subject in the second. The grammatical relations belong to the level of surface syntax, whereas the thematic relations reside on a deeper semantic level. If, however, the correspondences across these levels are acknowledged, then the thematic relations can be seen as providing prototypical thematic traits for defining the grammatical relations.
Конфигурациялық критерийлер
Синтаксистік қатынастарды анықтау үшін қолданылатын тағы бір маңызды құрал – синтаксистік конфигурация тұрғысынан қарау. Субъект – канондық шекті етістік тіркесінен тыс орналасқан етістік аргументі ретінде анықталады, ал объект – етістік тіркесінің ішінде орналасқан етістік аргументі ретінде қарастырылады. Бұл тәсіл конфигурацияны бастапқы деп есептейді, содан кейін грамматикалық қатынастар осы конфигурациядан туындайды. Грамматикалық қатынастардың бұл "конфигурациялық" түсінігі Чомскийдің сөйлем құрылымы грамматикасымен (Трансформациялық грамматика, Үкімет және Байланыс және Минимализм) байланысты. Конфигурациялық тәсілдің мүмкіндіктері шектеулі. Ол субъект және объект аргументтері үшін жақсы жұмыс істейді. Басқа сөйлемге қатысушылар үшін (мысалы, әртүрлі атрибуттар мен модификаторлар, препозициялық аргументтер және т.б.) бұл тәсіл аз түсінікті, себебі мұндай қосымша синтаксистік функцияларды конфигурация тұрғысынан қалай анықтауға болатыны көбінесе белгісіз болады. Сонымен қатар, тіпті субъект пен объектке қатысты да қиындықтар туындауы мүмкін, мысалы:
Another prominent means used to define the syntactic relations is in terms of the syntactic configuration. The subject is defined as the verb argument that appears outside the canonical finite verb phrase, whereas the object is taken to be the verb argument that appears inside the verb phrase. This approach takes the configuration as primitive, whereby the grammatical relations are then derived from the configuration. This "configurational" understanding of the grammatical relations is associated with Chomskyan phrase structure grammars (Transformational grammar, Government and Binding and Minimalism). The configurational approach is limited in what it can accomplish. It works best for the subject and object arguments. For other clause participants (e. g. attributes and modifiers of various sorts, prepositional arguments, etc. ), it is less insightful, since it is often not clear how one might define these additional syntactic functions in terms of the configuration. Furthermore, even concerning the subject and object, it can run into difficulties, e. g.
Шкафтың ішінде екі кесіртке болды. Конфигурациялық тәсіл мұндай жағдайларда қиындыққа тап болады. Көптік етістік "were" етістіктен кейінгі "екі кесіртке" есім сөз тіркесімен сәйкес келеді, бұл "екі кесіртке" субъект екенін көрсетеді. Бірақ "екі кесіртке" етістіктен кейін келгендіктен, оны етістік тіркесінің ішінде орналасқан деп қарастыруға болады, яғни ол объект ретінде есептелуі керек. Бұл екінші байқау эксплетивтің "there" субъект мәртебесіне ие болуын көрсетеді.
There were two lizards in the drawer. The configurational approach has difficulty with such cases. The plural verb were agrees with the post verb noun phrase two lizards, which suggests that two lizards is the subject. But since two lizards follows the verb, one might view it as being located inside the verb phrase, which means it should count as the object. This second observation suggests that the expletive there should be granted subject status.
Морфологиялық критерийлер
Грамматикалық қатынастарды анықтауға жасалған көптеген тырастықтар инфлекциялық морфологияның ролін баса көрсетеді. Ағылшын тілінде жолдау етістіктің тұлға және санымен сәйкес келуі мүмкін немесе міндетті болуы керек, ал морфологиялық жақтары бар тілдерде жолдау мен толықтыру (және басқа етістікке қатысты сөздер) олардың жақтарын көрсететін белгілер арқылы анықталады (мысалы, атау, баяндау, беру, меншік, етіс, белгісіз және т.б.). Инфлекциялық морфология грамматикалық қатынастарды құрылымдық тәртіптен гөрі анықтауда сенімдірек құрал болуы мүмкін, бірақ оның тиімділігі көп жағдайларда өте шектеулі болуы мүмкін. Мысалы, инфлекциялық морфология инфлекциялық морфологиясы жоққа тән тілдерде, мысалы, қытай тілінде (мандарин) көмектеспейді, тіпті ағылшын тілінде де көп көмектеспейді, себебі ағылшын тілінде морфологиялық жақтар жеткіліксіз.
Many efforts to define the grammatical relations emphasize the role inflectional morphology. In English, the subject can or must agree with the finite verb in person and number, and in languages that have morphological case, the subject and object (and other verb arguments) are identified in terms of the case markers that they bear (e. g. nominative, accusative, dative, genitive, ergative, absolutive, etc.). Inflectional morphology may be a more reliable means for defining the grammatical relations than the configuration, but its utility can be very limited in many cases. For instance, inflectional morphology is not going to help in languages that lack inflectional morphology almost entirely such as Mandarin, and even with English, inflectional morphology does not help much, since English largely lacks morphological case.
Үлгілік белгілері
Грамматикалық қатынастарды тематикалық, конфигурациялық немесе морфологиялық критерийлер арқылы анықтауға жасалатын тыраштандырулар прототиптік белгілерді қабылдайтын тәсілмен еңсерілуі мүмкін. Прототиптік түйін тематикалық, конфигурациялық және/немесе морфологиялық белгілердің жиынтығына ие, ал прототиптік толықтыру және басқа да етістікке қатысты аргументтерге де осы қатысты. Тілдерде және бір тілдің ішіндегі құрылымдарда берілген түйін аргументі прототиптік түйін болмауы мүмкін, бірақ түйін мәртебесіне ие болу үшін оған жеткілікті түйінге тән қасиеттер тән болуы керек. Сол сияқты, берілген толықтыру аргументі бір жолы немесе екіншісі бойынша прототиптік болмауы мүмкін, бірақ егер оған толықтыруға тән қасиеттер жеткілікті болса, онда ол толықтыру мәртебесін ала алады. Теориялық синтаксис саласындағы көптеген зерттеулер осы үшінші стратегияны аң-сезімсіз қолдайды. Грамматикалық қатынастардың нақты анықтамаларын бермей, бірақ оларға сілтеме жасайтын синтаксис теорияларының барлығы (әлдеқайда білмей) прототиптік белгілер тұрғысынан тәсілді ұстанады.
The difficulties facing attempts to define the grammatical relations in terms of thematic or configurational or morphological criteria can be overcome by an approach that posits prototypical traits. The prototypical subject has a cluster of thematic, configurational, and/or morphological traits, and the same is true of the prototypical object and other verb arguments. Across languages and across constructions within a language, there can be many cases where a given subject argument may not be a prototypical subject, but it has enough subject like traits to be granted subject status. Similarly, a given object argument may not be prototypical in one way or another, but if it has enough object like traits, then it can nevertheless receive the status of object. This third strategy is tacitly preferred by most work in theoretical syntax. All those theories of syntax that avoid providing concrete definitions of the grammatical relations but yet reference them often are (perhaps unknowingly) pursuing an approach in terms of prototypical traits.
Бас және асыраушы
Тәуелдік грамматикасы (DG) синтаксис теорияларында, әр бас тәуелділігі синтаксистік функцияны атқарады. Осының салдарынан, әр тіл үшін ондаған түрлі синтаксистік функциялардан тұратын тізім қажет болады. Мысалы, анықтауыш есімдік тәуелділігі DET (анықтауыш) функциясын атқаруы мүмкін, ал сын есімдік тәуелділігі ATTR (атрибут) функциясын атқаруы мүмкін. Бұл функциялар көбінесе синтаксистік ағаштағы тәуелділіктерге белгі ретінде қойылады, мысалы:
In dependency grammar (DG) theories of syntax, every head dependent dependency bears a syntactic function. The result is that an inventory consisting of dozens of distinct syntactic functions is needed for each language. For example, a determiner noun dependency might be assumed to bear the DET (determiner) function, and an adjective noun dependency is assumed to bear the ATTR (attribute) function. These functions are often produced as labels on the dependencies themselves in the syntactic tree, e. g.
Ағашта келесі синтаксистік функциялар бар: ATTR (атрибут), CCOMP (баяндама толықтыру), DET (анықтауыш), MOD (өзгертуші), OBJ (объект), SUBJ (субъект) және VCOMP (етістік толықтыру). Синтаксистік функциялардың нақты тізімдері, осы жерде ұсынылғаннан функциялардың саны мен түрлері бойынша өзгеше болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, бұл ағаш тек синтаксис және грамматиканың кейбір теорияларында синтаксистік функциялардың маңыздылығын көрсету мақсатында ғана жасалған.
The tree contains the following syntactic functions: ATTR (attribute), CCOMP (clause complement), DET (determiner), MOD (modifier), OBJ (object), SUBJ (subject), and VCOMP (verb complement). The actual inventories of syntactic functions will differ from the one suggested here in the number and types of functions that are assumed. In this regard, this tree is merely intended to be illustrative of the importance that the syntactic functions can take on in some theories of syntax and grammar.