Кіріспе

5000–4200 б.з.д. Қара теңіздің солтүстігіндегі тарихқа дейінгі мәдениет. Днепр-Донец мәдениет кешені (ДДКК) (шамамен б.з.д. 5-4 мыңжылдық) – Қара теңіздің солтүстігінде орналасқан мезолиттік және кейін неолиттік археологиялық мәдениет, б.з.д. 5000–4200 жылдарға дейін дамыған. Ол Самара мәдениетімен көптеген ортақ белгілерге ие, ал одан кейін Сре́дный Стог мәдениеті пайда болды.

Ашылу

Днепр-Донец мәдениет кешенін 1956 жылы басқа археолог Валентин Даниленконың ұсынысы бойынша совет археологы Дмитрий Телегин анықтады. Ол кезде Дмитрий Телехин Украина КСР Ғылым академиясының Археология институтында жұмыс істеді (1952 – 1990). 1967 жылы Телехин «Днепр-Донец неолиттік мәдениеті» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Скелет қалдықтарынан алынған мәліметтер өсімдіктердің пайдаланылғанын көрсетеді. Алайда, ДДКК-да өндірістік экономиканың бар екенін көрсететін нақты дәлелдер әзірге жоқ. Днепр-Донец қабірлерінде экзотикалық заттардың табылуы Кавказбен сауда байланыстарын көрсетеді.

Өнер

Днепр-Донец мәдениеті әйел мүсіндерін жасаған жоқ.

Жерлеу

Днепр-Донец мәдениеті шамамен отызға жуық қазбасы табылғандықтан жақсы белгілі. Бұған Мариуполь типіндегі бірнеше ірі ұжымдық зираттар кіреді. Олардың ішінде 800-ге жуық адамның қалдықтары бар. Қорған жасау күрделі рәсім болғаны және бірнеше кезеңнен тұрғаны көрінеді. Көбінесе жерлеулер үлкен шұңқырларда жасалған, онда марқұмдар белгілі бір уақыт аралығында қойылып, қызыл сазбен жабылған. Кейбір жағдайларда, сүйектерін жинап жерлеуге дейін марқұмның денесі біраз уақыт бойы ашық қалған болуы мүмкін. Алайда, көп жағдайда марқұм денесін көрсетпей, тікелей жерленген. Днепр-Донец халқы кейде тек бас сүйектерін ғана жерлеген, бірақ көбінесе бүкіл денелерін жерлеген. Днепр-Донец жерлеу түрлері көбінесе бір шұңқырда кездеседі. Қабірлерде жануарлардың сүйектері де табылған. Днепр-Донецтің кейбір жерлеу орындарында мыс, кристал немесе порфир әшекейлер, қабықтан жасалған моншақтар, құс қауырсындары, жылтыратылған тас балғалар немесе қабан терісінен жасалған әшекейлік тақташалар кездеседі. Бұл заттар, сондай-ақ жануарлардың сүйектері мен күрделі жерлеу әдістері биліктің символы болған сияқты. Кейбір қайтыс болған балалар да осындай заттармен бірге жерленген, бұл Днепр-Донец қоғамында байлық мұрагерлікпен берілгенін көрсетеді. Осыған ұқсас қабан терісінен жасалған тақташалар мен мыс әшекейлер Орта Волга аймағындағы Самара мәдениетінің қазіргі қабірлерінде де табылған. Днепр-Донец балғаларынан өзгеше типтегі балғалар да табылды. Мұндай мәртебелік символдың кеңінен қолданылуы ДДКМ-да билік институтының бар екенін көрсетеді. ДДКМ зираттарында жеке, екі және үш қабірлер де табылған. Бұл ДДКМ-ның ертерек кезеңімен байланысты. Радиокөміртектік сынақтар жеке ДДКМ жерлеулерінің үлкен шұңқырлардағы ұжымдық қабірлерге қарағанда ертерек екенін растайды. Днепр-Донец жерлеу орындары Сре́дный Стог мәдениетімен байланысты Дериевка елді мекенінің жанында табылған.

Құралдар

Днепр-Донец мәдениеті мезолиттік технологияны қолдануын жалғастырды, бірақ кейінгі кезеңдерде жылтыратылған тас балталар, содан кейін кремнездер пайда болды және микролиттер жоғалып кетті. Кейде осы құралдар қабірлерге салынатын.

Керамика

Днепр-Донец тоқымдары бастапқыда тік негізде жасалған, бірақ кейінгі кезеңдерде жалпақ негізді тоқымдар пайда болды. Олардың тоқымдары жақын орналасқан Кукутени-Трипиллиа мәдениетіне қарағанда мүлдем бөлек. Днепр-Донец мәдениетінің барлық өмір сүру кезеңінде тоқымдардың маңыздылығы артқан сияқты, бұл олардың көшпелі емес, отырықшы өмір салтына бейімделгенін көрсетеді. Типтік тік негізді тоқымдардың ерте пайдалануы неолиттік шаруалар мәдениеттерінің шеңберінен тыс, шеткерде орналасқан басқа мезолиттік мәдениеттермен байланысты. Осы тоқымдардың ерекше пішіні, сулы жерлерде ағаш кемелермен (логбоу) тасымалдануымен байланысты. Осыған ең жақын Нидерландыдағы Свифтербант, Солтүстік Германия мен Скандинавиядағы Эллербек және Эртебёлле, Бельгия мен Солтүстік Франциядағы "Керамикалық мезолит" тоқымдары (соның ішінде Ла-Огет, Блики, Вильнёв-Сен-Жермен сияқты сызықтық емес тоқымдар), Оңтүстік-Батыс Франциядағы Рукадур мәдениеті, сондай-ақ Солтүстік Польша мен Ресейдің өзендер мен көлдерінің аймақтары жатады.

Тіл білімі

Бастапқы Курган гипотезасына сәйкес, Дж.Маллори (1997) Днепр-Донец халқы шығыс далаларынан батысқа қарай кеңейген прото-индоевропалықтармен сіңірілген, индоевропалық тілдерді сөйлеуші адамдар болған деп болжады. Дэвид В. Энтонидің пікірінше, үнді-еуропа тілдерін бастапқыда Шығыс Еуропада мекендеген ЭХГ-лар, мысалы Днепр-Донец халқы сөйлеген. Ол (2007) сондай-ақ Днепр-Донец халқы Кукутени-Трипилия мәдениетінің адамдарынан мүлдем басқа тілде сөйлегеніне көз жеткізеді. Днепр-Донец мәдениеті орналасқан Днестрдің жоғарғы ағысындағы аймақтардың көп бөлігі Балтық өзендерінің аттарымен аталады. Бұл және Днепр-Донец мәдениеті мен Солтүстік-Шығыс Еуропаның заманауи мәдениеттері арасындағы тығыз байланыс Днепр-Донец мәдениетін кейінгі балтықтармен байланыстыруға әкелді. Понт-Каспий мәдениеттерінің, мысалы, Сре́дный Стог және Ямная мәдениеттерінің пайда болуында осы мәдениеттің және оның тілінің нақты қандай рөл атқарғаны әлі де талқылауда, бірақ жиі кездесетін ерекшеліктер ұзақ мерзімді өзара қарым-қатынастарға немесе генетикалық байланыстарға нұсқайды.

Физикалық түрі

Днепр-Донец мәдениетінің қабірлерінен табылған дене қалдықтары "Прото-Еуропоид" деп жіктеліп саналады. Олар негізінен Балқан неолиті тұсындағы нәзік Жерорта теңізі халықтарынан гөрі ірі және мықты ерекшеліктері бар кеш Cro Magnon типтері ретінде сипатталады. Еркектердің орташа бойы 172 см құрады, бұл сол кездегі неолиттік халықтардан әлдеқайда жоғары. Олардың күшті дене бітісі кейінгі үнді-еуропалық халықтардың генотипіне әсер еткен деп саналады. Физикалық антропологтар Днепр-Донец халқының дене бітісінің Солтүстік Еуропаның мезолиттік халықтарымен ұқсастығын көрсетіп отыр. Днепр-Донец мәдениетінен кейін пайда болған көршілес Средний Стог мәдениетінің халқы көбірек нәзік сыртқы түрімен ерекшеленді.

Орынбасарлар

Днепр-Донец мәдениеті оның шығыс көршісі – Средный Стог мәдениетімен ықшамдасты, бірақ ақыр соңында сіңірілгенге дейін қандай да бір уақыт бойы олар бірге өмір сүрді. Днепр-Донец және Средный Стог мәдениеттері кезегімен Ямная мәдениетімен ауыстырылды. Михайловка мәдениеті, Новоданиловка тобы және Кеми-Оба мәдениеттері Днепр-Донец мәдениетінен сабақтастық көрсетеді.