Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1953 жылғы Хартал – 1953 жылдың 12 тамызында Цейлонда (қазіргі Шри-Ланка) өткен азаматтық мойынсұнбаушылық және ереуілдің бүкіл ел бойынша өткен демонстрациясы. Бұл шара биліктегі Біріккен Ұлттық партиясының саясаты мен іс-әрекеттеріне наразылық білдіру мақсатымен ұйымдастырылды. Бұл Цейлон тарихындағы алғашқы жаппай саяси акция және тәуелсіздік алғаннан кейінгі тұңғыш ірі әлеуметтік дағдарыс болды. Оқиғаның тарихи маңызы зор, себебі ол елде сайланған үкіметке қарсы халықтың күресінің алғашқы мысалы еді. Ланка Сама Самажа партиясы (ЛССП) және басқа да солшыл партиялардың жетекшілігімен ұйымдастырылған Хартал, үкіметке қарсы тұруға және азаматтық мойынсұнбаушылық пен ереуілдерді көрсетуге шақырды. Бұл ең алдымен жұмысшы табының наразылығы болды, сондықтан каста, ұлттық белгісі немесе дінге байланысты ешқандай шектеулер болған жоқ. Наразылықтар барысында мемлекеттік инфрақұрылымға саботаж жасалып, қиратушылықтар орын алды, бұл үкіметті қорқыту және тоқтату мақсатымен жасалды. Бұл оқиғалар негізінен Батыс, Оңтүстік және Сабарагамуа провинцияларында, сондай-ақ аралдың басқа да аймақтарында болды. Демонстрациялар бір күнге созылды, нәтижесінде кем дегенде 10 адам қаза тапты, ал премьер-министр Дадли Сенанаяке отставкаға кетті.
The Hartal 1953 was a country wide demonstration of civil disobedience and strike, commonly known as a hartal, held in Ceylon (now Sri Lanka) on 12 August 1953. It was organized to protest against the policies and actions of the incumbent United National Party government. It was the first mass political action in Ceylon and the first major social crisis after independence. This event is of historical significance because it was the first people's struggle against an elected government in the country. Led by the Lanka Sama Samaja Party (LSSP) and other leftist parties who called on the public to resist the government and demonstrate civil disobedience and strikes, the hartal was primarily a protest of the labouring class, and as such there were no exclusions based upon caste, ethnicity or religion. The protests saw much sabotage and destruction to public infrastructure, as a means of frightening and halting the government. This occurred mainly in the Western, Southern and Sabaragamuwa Provinces as well as other minor protests around the rest of the island. The demonstrations lasted only a day with at least 10 people killed, resulting in the resignation of the Prime Minister Dudley Senanayake.
Өмірбаян
1948 жылы Цейлон тәуелсіздік алып, Доминион мәртебесіне ие болды, ал Дон Стивен Сенанаяке Цейлонның тұңғыш премьер-министрі атанды. 1952 жылғы наурыз айында Сенанаяке қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Дадли Сенанаяке мен оның жүрегі туыс Джон Котелавала арасында оның орнын басу үшін қатыгез күрес басталды. Сол кездегі генерал-губернатор Лорд Соулбери, қайтыс болған премьер-министрдің ұлының пайдасына шешім шығарды. Осы жылдың мамыр айында өткен жалпы сайлауда Дадли Сенанаяке басқаратын Біріккен Ұлттық партиясы (БҰП) парламентте көпшілік дауысқа ие болып, оған премьер-министрлік қызметін тапсырды.
In 1948 Ceylon had gained independence becoming a Dominion and Don Stephen Senanayake becoming the first Prime Minister of Ceylon. In March 1952 Senanayake died which began a violent tussle between his son Dudley Senanayake and his nephew John Kotelawala for his succession. The Governor General at the time Lord Soulbury arbitrated in favour of the late Prime Minister's son. In the General Elections held in May later that year, Dudley Senanayake's United National Party (UNP) secured a majority in Parliament giving him the premiership.
Әлеуметтік қамсыздандыруды қысқарту және күріш бағасы
Осыған байланысты үкімет азық-түлік субсидиясын қысқарту саясатын белгіледі, ал премьер-министр Дадли Сирисена 1953 жылғы 7 шілдеде өзінің тақ сөзінде субсидияны жалғастыру елдің құлдырауына әкелетінін мәлімдеді. Үкімет күрішке берілетін субсидияны қысқартуды ұсынды, соның салдарынан «хал пота» (күріш кітабы) деп аталатын рациондық карталар қолданыстан шықты. Бұл 20 шілдеден бастап күріш бағасын бір өлшемге 25 центтен 70 центке дейін көтерді. Сонымен қатар қант бағасы да өсті. Мемлекеттік шығындарды үнемдеу үшін басқа да әлеуметтік көмек шаралары қысқартылды. 10 шілдеден бастап мектеп оқушыларына тегін түскі ас берілмейтін болды, сондай-ақ пошта және теміржол бағалары да өсті. Шри-Ланканың солшыл партиялары, ЛССП-нің жетекшілігімен, халықты өмір сүру деңгейіне жасалған тікелей шабуылға қарсы тұруға шақырып, «хартал» деп аталатын жалпы саботажға ұйымдастырды. Шри-Ланка еркіндік партиясы (SLFP) және Цейлондық Үндістан Конгресі (CIC) күріш субсидиясын жоюға қарсы наразылық акцияларын қолдады, бірақ харталды қолдамады. 1952 жылғы сайлауда мандат алған Цейлонның Коммунистік партиясы (CPC) және олардың одақтас партиясы Виплавакари Ланка Сама Самажа партиясы (VLSSP) да хартал идеясын ауызша қолдады, бірақ олардың қатысу дәрежесі туралы пікірталас бар. Күріш бағасының екі еседен астамға өсуі хартал ұйымдастырушылары үшін басты себеп болды. Солшыл партиялар жұмысшы жаппасын «зауыт қақпаларындағы жиналыстар» және ауылдық жерлердегі ауылдық деңгейдегі жиналыстар арқылы агитациялауға кірісті. Бұл күні екі негізгі жеке басылым – «Сейлон таймс» және «Лейк Хаус» тобы, сондай-ақ мемлекеттік «Сейлон радиосы» үкіметті қолдайтын және харталға қарсы үгіт-насихат жүргізді. Солшылдар апталық жаңалықтар парақтарының арнайы харталдық нөмірін шығару арқылы қарсылық көрсетті.
On this backdrop, the government outlined its policy to cut down the food subsidy and Prime Minister Dudley Sirisena stated that continuing the subsidy would ruin the country during his Throne Speech on 7 July 1953. The government proposed to cut the rice subsidy, making the ration cards called the hal potha (rice book) obsolete. This effectively increased the price of rice from 25 cents to 70 cents per measure with effect from 20 July. The price of sugar increased concurrently. Other social welfare measures were also cut down to save government expenditure. From 10 July onwards, the free mid day meal for school children was withdrawn, postal fee and railway fares were also increased. The Sri Lankan leftist parties led by the LSSP called for the hartal, mobilizing the masses to resist the direct attack on their standard of living. The Sri Lanka Freedom Party (SLFP) and Ceylon Indian Congress (CIC) supported protests against the elimination of the rice subsidy, but did not support a hartal. The Communist Party of Ceylon (CPC), who gained a seat in the 1952 elections, together with their allied party the Viplavakari Lanka Sama Samaja Party (VLSSP), also gave verbal support to the idea of hartal, but there is disagreement on the degree of their involvement. The more than doubling of the cost of rice was the main reason for the organizers of the hartal. The leftist parties took to agitating the working masses, with "factory gate meetings" and village level meetings in the rural areas. The two main private print media of the day Times of Ceylon and the Lake House group, along with the state owned Radio Ceylon reported on pro government and anti hartal propaganda. The leftist countered with the publication of special hartal editions of weekly news sheets.
Бастапқы оқиғалар
1953 жылдың 12 тамызында Цейлон бойынша жоспарланған азаматтық мойынсұнбаушылық, ереуілдер мен демонстрациялар басталды, оларды коммуналдық емес негізгі кәсіподақтар ұйымдастырды, олардың 90 пайызы солшыл партиялардың бақылауында болды. Денсаулық сақтау саласының қызметкерлерінің қатысуына кедергі келтірілді, себебі бұл пациенттерге әсер етуі мүмкін еді. Кейбір сарапшылар, оқиға елдің үштен бір бөлігінде ғана болды деп санайды. 12 тамызда Батыс және оңтүстік-батыс жағалауындағы бірнеше жерлерде, атап айтқанда Махарагама, Боралескамуа, Гангодавила, Кириллапоне, Эгода Уяна, Катукурунда, Коралавелла, Васкадуа, Карандения, Домпе, Акурала, Тотагамуа, Хиккадуа және Рагамада көптеген азаматтық мойынсұнбаушылық әрекеттері орын алды. Кейбір бұзу-қырқымдар үкіметке қарсы саботаж болып саналды. Коччикадада автобустардың жұмысын тоқтатуға тырысқан екі адамды полиция атып өлтірді. Панадурада жанармай тасымалдайтын теміржол вагондарына өрт қойылды. Пераденияда университет студенттері полициямен қақтығысты. Сан-Себастианда наразылар полицияға шабуыл жасады. Тамилдердің сайлау құқығынан айырылуына байланысты, Жаффна түбегі жұмыс тоқтатуға толыққанды қатысты, бірақ ерекше зорлық-зомбылық туралы хабарламалар түспеді. Батыс, Оңтүстік және Сабарагамуа провинцияларының 24 бөліміндегі кең ауқымды демонстрациялар, төтенше жағдай ережелері ең ұзақ сақталған жерлерде болды. Бұл аймақтар Алюткуру Корале Оңтүстік, Меда Паттува, Адикари Паттува, Сияне Корале, Алютгам және Панавал Корале, Коломбо Мудалиярлар бөлімі, Сальпити Корале, Панадура Тотамуне, Калутара Тотамуне, Бентота Валалавити Корале, Веллабода Патту, Коломбо қалалық ауданы және Ависавелла, Дехивала Маунт Лавиния, Гампаха, Жа Эла, Колонава, Котте, Ваттала Мабола Пелиягода, Берувала, Калутара, Панадура және Амабалангода қалалық кеңестерінің аудандарынан тұрды. Хартал негізінен жұмысшы табының наразылығы болды, сондықтан каста, ұлттық немесе діни ешқандай шектеулер болған жоқ, тіпті Рим католиктері де, әсіресе Негомбо, Веннапува және Рагама аймақтарында белсенді қатысты. Ел бойынша саботаж әрекеттері орын алды. Мысалы, теміржолдарда рельстер мен бекіткіштер алынып тасталды. Васкадуада рельстер ұйықтармен бір шақырымнан астам жерге дейін жыртылып, телеграф бағаналары бүкіл бойымен құлатылды. Тотагамуада ағаш ұйықтар өртеніп, рельстер деформацияланды. Көптеген жерлерде телефон және телеграф сымдары кесілді. Эгода Уянада наразылар стансаны басып алып, пойызды тартып алып, қозғалтқышын ажыратып, пойыздың кете алмайтынын қамтамасыз етті. Автобустар, әсіресе Гамини автобус компаниясы және High Level Road автобус компаниясының автобустары, наразылармен тоқтатылып, таспен лақтырылып, қиратылды. Автобустардың негізгі бағыттары ағаштармен және басқа да кедергілермен жабылды, сондықтан әскери сүйемелдеу қажет болды. Көпірлерден тақтайшалар алынып тасталды және кейбір жағдайларда динамитпен жарылды.
12 August 1953 saw the start of planned civil disobedience, strikes and demonstrations held throughout Ceylon, launched by the main non communal trade unions, 90% of which were controlled by the leftist parties. However participation of employees of the health sector were discouraged knowing that it could affect the patients. Some commentators suggest that the hartal only occurred in one third of the country. On 12 August many civil disobedience acts took place in certain localities along the western and south western coast, e. g. Maharagama, Boralesgamuwa, Gangodawila, Kirillapone, Egoda Uyana, Katukurunda, Koralawella, Waskaduwa, Karandeniya, Dompe, Akurala, Totagamuwa, Hikkaduwa, and Ragama, where there were widespread riots and extensive damage to communications and transportation facilities. Some of the damage was deliberate anti government sabotage. In Kochchikade, police opened fire killing two persons who were preventing buses operating. In Panadura, railway wagons carrying fuel were set on fire. In Peradeniya, university students clashed with the police. San Sebastian saw police coming under attack by protesters. Because of the disenfranchisement of Tamils, the Jaffna Peninsula in particular participated fully in the work stoppage, although there was no noteworthy violence reported. There were also widespread demonstrations in the 24 divisions of the Western, Southern and Sabaragamuwa Provinces in which the Emergency Regulations were longest maintained. These areas consisted of Alutkuru Korale South, Meda Pattuwa, Adikari Pattuwa, Siyane Korale, Alutgam and Panawal Korales, Colombo Mudaliyars' Division, Salpiti Korale, Panadura Totamune, Kalutara Totamune, Bentota Walalawiti Korale, Wellaboda Pattu, Colombo Municipal area, and the Urban Council areas of Avissawella, Dehiwala Mount Lavinia, Gampaha, Ja Ela, Kolonnawa, Kotte, Wattala Mabola Peliyagoda, Beruwala, Kalutara, Panadura and Ambalangoda. The hartal was primarily a protest of the labouring class, and as such there were no exclusions based upon caste, ethnicity or religion, even the Roman Catholics participated, notably in the Negombo, Wennappuwa and Ragama areas. Acts of sabotage occurred throughout the country. For instance on the railways, the rails and fish plates were removed. In Waskaduwa the rails with the sleepers were torn up for over a mile, and the telegraph posts toppled over along the whole stretch. In Totagamuwa, the wooden sleepers were set on fire which warped the rails. In numerous places telephone and telegraph wires were cut. In Egoda Uyana, the demonstrators invaded the station, captured a train and uncoupled the engine so that the train could not leave. Buses particularly those of the Gamini Bus Co. Ltd. and the High Level Road Bus Co. Ltd. were stopped, stoned and smashed by the demonstrators. The principal bus routes were blocked with trees and other barriers so that military escorts were required. Bridges had their planks removed and in a few cases were dynamited.
Үкіметтің жауабы
Бүкіл аралдағы ірі азаматтық наразылықтар мен құқық тәртібінің бұзылу белгілерінен полиция, наразылықтар мен бүлікшілердің көптігіне байланысты жағдайды бақылауға алу үшін күш жіберді. Үкімет қорқып, Министрлер кабинеті Коломбо портында тұрған Корольдік теңіз күштерінің жеңіл крейсеріне көшті. Олар полиция мен қарулы күштердің жоғары лауазымды өкілдерімен бірнеше мәжіліс өткізді. Генерал-губернатор сэр Оливер Гуонетильке премьер-министр Сенанаякемен кеңесіп, елді провинциялық төтенше жағдай режиміне енгізді. Қарулы күштер полицияға жағдайды бақылауға көмектесу үшін жұмылдырылды. Сенанаяке ауырып қалды, ал Гуонетильке патша үйінен қауіпсіздік күштерінің басқаруын өз қолына алды. Әскер бүліктерді басуға кірісті, нәтижесінде Хартал тоқтатылды.
With major civil unrest throughout the island and appearance of breakdown of law and order, the police struggled to bring the situation under control due to the sheer numbers of the crowds and rioters. The government panicked, and the Cabinet of Ministers boarded , a light cruiser of the Royal Navy that was in the Colombo harbour. There they had several sessions, including sessions with senior offices of the police and the armed forces. Sir Oliver Goonetilleke, Governor General in consultation with Prime Minister Senanayake placed the country under provincial emergency regulations. The armed forces were deployed to assist the police to bring the situation under control. Senanayake took ill, and Goonetilleke took command of the security forces from the Queen's House. The army began to suppress riots and hartal was eventually stopped.
Тез арада нәтиже
Премьер-министр Дадли Сенанаяке Харталдың қақпасында ауыр науқастанып, дағдарыстан қатты зардап шекті. Ол 1953 жылғы 12 қазанда денсаулығына байланысты премьер-министр қызметінен кетіп, саясаттан және қоғамдық назардан тыс қалды. Біріккен Ұлттық партия үкіметтің бағын ұстап тұрды, ал полковник сэр Джон Котелавала премьер-министрлікке тағайындалды. Күріш субсидиясы ішінара қайта орнатылды, сондай-ақ Цейлонның халықаралық беделін арттыру мақсатында түрлі сыртқы саясат шаралары қолға алынды, оның ішінде 1955 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылу. Бұл классикалық марксистік жалпы ереуіл туралы тезистің іске асырылуы еді, бірақ Харталды ұйымдастырушылар оны осы деңгейден әрі дамытуды жоспарламаған, ал марксистік теория бойынша жалпы ереуіл биліктегі үкіметті құлатуға әкелуі керек еді. Алайда, әлі де парламенттік билікті ұзақ мерзімді перспективада алуға байланысты иллюзияларын сақтап, ЛССП басшылары мұндай сценарийді көздемеді. Кері көріп қарағанда, Харталдан ескі солшылдар емес, СЛФП көп пайда тапты деген пікір қалыптасты, олар 1956 жылғы халық көтерілісі арқылы UNP-ті құлатып, С.В.Р.Д. Бандаранайкені премьер-министр етіп тағайындады. Кейінірек ЛССП-дан бөлінгендердің барлығы Харталдан кейін мемлекетке қарсы күшті шабуылға жұмылдырудағы ЛССП-ның сәтсіздігіне әртүрлі дәрежеде наразылық білдірді, ал партияның ресми тарихшысы Лесли Гуневардене мынадай түсіндірме берді: «Ең бастысы, ЛССП-ның (біздің ойымызша, ВЛССП КП Біріккен фронтының да) пікірінше, халық қозғалысы үкіметтің халыққа салған ауыртпалықтарына қарсы наразылық деңгейіне ғана жеткен, ал үкіметті құлатуға бағытталған деңгейге жетпеген». Доктор Колвин Р. де Силва 1953 жылғы Харталды таптық күрес деп сипаттады. Ұзақ мерзімді салдары Сейлон, кейін Шри-Ланкадағы саясаткерлердің жұмысшы табының күші бар екенін мойындауы болды, бұл кәсіподақтардың мәжбүрлеу және саяси ықпалын арттырды. Шамамен екі он жылдан кейін, солшыл жастардың қарулы көтерілісі С.В.Р.Д. Бандаранайке әйелі Сирима Бандаранайке басқаратын СЛФП үкіметіне қарсы бағытталды, үкімет құрамында солшыл партиялар өкілдік етті. Айырықша жағдай, Бандаранайке батыстан және Кеңес Одағынан көтерілісті қатыгездікпен басып тастау үшін көмек алды.
Prime Minister Dudley Senanayake was badly affected by the crisis, having taken gravely ill at the height of the Hartal. He resigned as Prime Minister on the 12 October 1953 on health grounds, leaving politics and the public limelight. The United National Party remained in control of the government, while Colonel Sir John Kotelawala took over as Prime Minister. The rice subsidy was partially restored, and various foreign policy initiatives were undertaken to brighten Ceylon's image abroad, including entry into the United Nations in 1955. It was an application of the classic Marxist thesis of the general strike but those who called the hartal never intended to take it beyond that stage, whereas in the Marxist playbook a general strike ought to lead to the overthrow of the government in power. But still nursing gradualist illusions of ultimately seeking parliamentary power the LSSP leaders primarily did not envisage anything like such a scenario. In retrospect it has become the traditional wisdom to say that it was not the Old Left but the SLFP which benefited from the hartal in the form of the popular upsurge of 1956 which felled the UNP and brought S. W. R. D. Bandaranaike to power as Prime Minister. While those who later broke away from the LSSP have all complained in varying degrees of the LSSP's failure to mobilize after the hartal for a bigger onslaught against the state, the party's official historian Leslie Goonewardene offers this explanation: "Most important of all, it was the considered view of the LSSP (as well as we believe of the VLSSP CP United Front) that the mass movement had reached only a stage of protest against the actions of the Government in imposing the burdens it did on the masses, and not at a stage where it was aiming at the overthrow of the Government". Dr. Colvin R. de Silva had identified 1953 Hartal as a class struggle. The long term effect was for politicians in Ceylon, then Sri Lanka, to recognize that the labouring classes had power, and that in turn increased the coercive effect and hence political power of trade unions. Nearly two decades later, a leftist youth armed revolt took a SLFP government led by S. W. R. D. Bandaranaike's widow Sirima Bandaranaike, who had leftist parties in its cabinet. Ironically Bandaranaike received aid from the west and the Soviet Union to crush the insurrection with brutal force.