Кіріспе

Хиллевиондықтар – біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Скатинавия деп аталатын аралды мекендеген герман халқы. Римдік географ Плиний Егде (Naturalis Historia, 4-кітап, 13-тарау немесе 27-тарау), шамамен 77 жылы жазған еңбегінде бұл туралы айтқан. Плинийдің Скатинавиясы, әдетте, Скандинавия түбегін меңзеген деп саналады, ол 1-ші ғасырда римдіктер толық зерттеп үлкермегендіктен арал ретінде сипатталған. Плиний оның "өлшемі әлі анықталмаған" арал екенін жазды. Хиллевиондықтар осы аралдың белгілі бір бөлігінде өмір сүрген, ал Плинийдің сөзіне қарағанда, олар өздерінің 500 ауылын жеке (alterum) әлем деп есептеген.

Плинийдің сипаттауы

Плинийдің айтуынша, Скатвинавияға қарайтын жолда зерттелмеген аралдар (Плиний оларды Oeonae деп атаған) болған. Онда «денесінің қалған бөлігін жалаңаш қалдыратын, өте үлкен құлақтары бар» адамдар бар деген әңгіме тараған (Panotii қараңыз). Плиний көрші аралдарда «адамдардың аяқтары жылқының аяқтарынан өседі» деп жазған (Hippopodes қараңыз). (Бұларды еске алмай, Германиядағы ең алғашқы Ингевон тайпасына жетеміз. Олардың жерінде Рифа тауларынан кем емес, Сево деп аталатын алып тау бар, ол Кимбри шығанағына дейін жағалау бойында үлкен шығанақ құрайды. Бұл шығанақ, «Коданий» деп аталады, аралдарға толы; ең танымалдары – Скандинавия, оның мөлшері әлі анықталған жоқ: оның тек бір бөлігі белгілі, онда 500 ауылда Hilleviones тайпасы тұрады және оны «екінші әлем» деп атайды: әдетте, Энингия аралы да одан кем емес деп есептеледі). Суиондықтар «теңізде» өмір сүреді деп сипатталған, бұл көбінесе «аралда өмір сүру» деген мағынада түсіндіріледі. Сондықтан Тацит сипаттаған аймақ кейде Плинийдің Скатвинавия аралымен теңестірілген, бірақ Скандия және Скандинавия атауларын Тацит осы аймақ үшін қолданбаған. 2-ші ғасырда Птолемей өзінің «Географиясында» Скандианың төрт аралын атап көрсеткен. Ең үлкен арал, Скандияда, жеті түрлі тайпа табылады, оның ішінде Геаттар (Goutai) және Даукиондар бар, бірақ Птолемей атаған қалған бес тайпа екі ерте географтың еңбектерінде арал тұрғындары ретінде кездеспейді. 20-шы ғасырдың кейбір ғалымдары, соның ішінде американдық этимолог Кемп Малоун (1889–1971) Плиний, Тацит және Птолемей арасындағы айырмашылықтардың себебі олардың ақпарат көздерінің әртүрлі аймақтардан келгендігінде, негізінен Скандинавияның оларға жақын бөліктерімен таныс екендігінде деп санайды: «Скадинавия атауы (оның түрленулерімен) батыс көздері арқылы классикалық әлемге жеткен, ал Тацит, оның Солтүстік туралы ақпараты шығыстан келген, Плинийден өзгеше, өзінің ақпаратын батыстан алған». Малоун Птолемейдің Скандия аралы және оның скандинав тайпалары туралы есебі де батыс көздеріне негізделгенін, және Птолемейдің Скандиядағы тайпалар арасында Суиондар немесе «шведтер» болмауының себебі осы екенін, бірақ оларды Балтық теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауындағы тайпалардың қатарына қойған болуы мүмкін деп мәлімдейді.

Атаудың түсіндірмелері

Хиллевион есімі тек Плинийде ғана кездесетіндіктен, оны басқа классикалық мәтіндерде айтылған түрлі тайпалармен және қазіргі дәуірдегі түрлі этникалық топтармен байланыстыруға бірнеше рет тырысты. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы кейбір ғалымдар ұсынған шешім – Хиллевионс атауының ille және (S)uiones тіркесінің бұрмалануы екендігі, бірақ бұл тәсіл түпнұсқа мәтіннің өзгеруін қажет етеді. (Осыған ұқсас «мәтіндік қателер» немесе «архетиптік қолжазбаның бұзылуы» туралы сілтемелерді 20 ғасырдың басындағы ғалымдар Птолемейдің Леоноиын Тацит айтқан Суионмен теңестіру үшін де қолданды.) Тағы бір пікір бойынша, Хиллевиондар Швециядағы Халландтың ертедегі халқы болған. Бұл идея екі атаудың ортақ түбірі туралы пікірсайыстарға және рудың аты провинция атында сақталған деген ұсыныстарға негізделген. Егер осылай болса, Хиллевиондар Иорданның айтуынша, Скандзаның Халлиндерімен бірдей болуы мүмкін. Хиллевионды «Хилл эвион» деп бөлуге болады, онда «эвион» сөзінің этимологиясы «ауион» сөзімен сәйкес келеді. Сондықтан «Хил» немесе «Хал» халықтың атын білдіреді. Басқа ғалымдар оларды Балтық теңізінің оңтүстік жағалауындағы Helveconae тайпасымен байланыстыру мүмкіндігін қарастырды. Плинийдің Хиллевиондарын, Тациттің Суиондарын және Иорданның Суеандарын теңестіруді табу 17 ғасырда швед Гиперборей мектебінің Рудбектер тобы ерекше ынтамен іздеді, олар Швецияның тек түпнұсқа готтардың отаны ғана емес, сонымен қатар «адамзаттың анасы» екенін көрсетуді үміттенеді. Бұл қозғалыстың ортасында Уппсала профессоры және полимат Олаус Рудбек (1630–1702) тұрды, оның еңбегін Копенгаген университетінің Скандинавия зерттеулері және тіл білімі кафедрасының профессоры Флеминг Лундгрин Нильсен былай сипаттады: «Фантастикалық этимологиялар мен тарихи және ғылыми фактілердің батыл үйлесімдері арқылы Олаус Рудбек Швецияның адамзат пен барлық ерте цивилизацияның бесігі екенін көрсетті, оны Платонның жоғалған Атлантида құрлығымен сәйкестендіруге болады. Ол швед тілін барлық тілдердің анасы деп санады және грек және рим мифологиясын қазір жоғалған швед мифтерінің бұрмаланған нұсқалары ретінде қарастырды». Швецияның ұзын, даңқты тарихын құруға жасалған әрекеттер Оттыз жылдық соғыс кезінде саяси мақсатқа айналып, швед экспансионизмі дәуірінде жересіне жетті.