Кіріспе

Иерусалимдегі ежелгі құрылым, Дәуіт патшаға жатқызылатын. Үлкен тас құрылым (Mivne haEven haGadol) – іздеуші, израильдік археолог Эйлат Мазар түсіндіргендей, қазба жұмыстары нәтижесінде табылған қалдықтар жиынтығына берілген атау. Бұл құрылымды Иерусалимнің ең көне қоныс ошағы – Давид қаласының бір бөлігі деп санайды. Мазар бұл табылдыларды б.з.д. 10-9 ғасырларға жатқызып, алдымен болжам жасады. Мазар бұл атауды басқа, сатылы тас құрылымына жақын орналасқандықтан таңдады. Мазар 2005 жылдың 4 тамызында бұл жаңалықты жариялап, бұл Самуил кітабында айтылған Дәуіт патшаның сарайының қалдықтары болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Бірақ, қалдықтардың бір ғимаратқа жататындығы, ұсынылған мерзімі және Дәуіт патшамен байланысы басқа белгілі археологтар тарапынан күмәндануға себеп болды. Археологиялық қазба жұмыстарын американдық банкир Роджер Хертог жеке қаржыландырды.

Ашылу

1997 жылы Елат Мазар Дәуіттің сарайын табу мақсатында, Самуилдің екінші кітабында Дәуіттің майланғаннан кейін бекініске түскені туралы айтылған деректерді пайдаланып, оның орналасқан жерін болжады. Иерусалимнің ең көне бөлігі – Офельден солтүстікке қарай ғана биік жер болғандықтан, ол 2005 жылдың ақпан айында сол жерде қазба жұмыстарын бастады. Жер бетінен бірнеше метр тереңдікте ол Византия дәуірінің (4-6 ғасырлар) заттарын, оның ішінде жақсы сақталған мозаикалық еденді тапты. Бұлардың астынан Екінші ғибадатхана кезеңіне (б.з.д. 516 – б.з. 70) қатысты артефакттар табылды, ал соңғысының астынан Дәуіттің сарайы болған деп санайтын үлкен құрылыстың негіздері анықталды.

Б.з.д. 7 - 6 ғасырлардағы бөренелер

Бұл жерде табылған екі маңызды жазбаның біріншісі – Шелемия ұлы, Шеви немересі, мемлекеттік шенеунік Ехохалдың мөрі. Бұл адам Еремия кітабында (екі рет) есімдері айтылғандықтан, шамамен б.з.д. жетінші ғасырдың соңында немесе алтыншы ғасырдың басында (яғни Еремиямен бірдей кезеңде) өмір сүрген болуы мүмкін. Осы жерде табылған екінші мөр – сол дәуірде өмір сүрген, сондай-ақ Еремия кітабында есімдері аталған Пашхур ұлы Гедалияға тиесілі.

Сәулет қалдықтары

2005 жылы қазба жұмыстары жалғасып жатты, бірақ қираған жердің үстіндегі жерді пайдаланушылардың болуы прогресті шектеді. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше,

Мазар қазба жұмыстарын жүргізуді жалғастыруда, бірақ қазіргі таңда зерттегісі келетін үйлерде үш отбасы тұрып жатыр. Бір отбасы мұсылман, екіншісі христиан, үшіншісі яһуди. Қызыл сырмен жабылып, қолмен жылтыратылған, әсем дөңгелек ыдыстардың табылуы б.з.д. X ғасырға жататындығын және дамыған қалалық өмір салтын көрсетеді. Элизабетта Боаретто Вейцман ғылыми институтында сүйекті радиокөміртек әдісімен зерттеді, нәтижесінде б.з.д. 1050-780 жылдар аралығында жасалғандығы анықталды.

Қадаммен жасалған тас құрылым

Қадамды тас құрылым – Дәуіт қаласының шығыс жағындағы археологиялық қазба алаңындағы (кейде G аймағы деп аталады) қалдықтарға берілген атау. Бұл – қисайған, 18 метр биіктігіндегі, тар тас құрылым, ол бірнеше террасадан тұрады (сондықтан осылай аталған). Оны 1920 жылдары Р.А. vS. Макалистер, 1960 жылдары Кэтлин Кенион және 1970-1980 жылдары Игал Шило қазба жұмыстары кезінде тапты. Кэтлин Кенион бұл құрылымды Темір дәуірінің II кезеңінің басына (б.з.д. 1000–900 жылдар) жатқызды; Макалистер оның ебуситтік, яғни қола дәуірінен қалған екенін сендірді. Құрылымды алғаш қазып шыққан Макалистер тапқан қалдықтарды пандус деп атады; ал Кеньон мен Шилоның жаңа жаңалықтарынан кейін басқа ғалымдар оның қорғаныс қабырғасы немесе бекініс болуы мүмкін деген болжам жасады. Мазар 2007 жылы Қадамды тас құрылымның Үлкен тас құрылыммен байланысып, оны қолдайтынына сенді. Мазар Үлкен тас құрылымның б.з.д. 10 ғасырдан бастап 586 жылға дейін үздіксіз пайдаланылған израильдік патша сарайы болғанын дәлелдеді. Оның қорытындысы бойынша, қадамды тас құрылым мен үлкен тас құрылым – бір, алып патша сарайының бөліктері. Бұл Киелі кітаптағы Миллоға қатысты, Милло үйі ретінде сипатталған нәрсені түсіндіреді. Милло сөзі "толтыру" (ивритше *milui*) сөзінен шыққан. Қадамды тас тіреу құрылымы толтырылған материалдан салынған. Киелі кітапта Миллоның қандай екені туралы нақты айтылмаған, оны Сүлеймен салған (және Езекия жөндеген) деп көрсетілген. Дегенмен, ол Дәуіт қаласының бір бөлігі ретінде аталады. Самуил кітабында Милло, Дәуіт патшаның Иерусалимді ебуситтерден басып алғаннан кейін Дәуіт қаласын салу кезіндегі шекарасы ретінде еске алынады. Жаңа корольдік нұсқасында "Милло" сөзі тікелей "қоқыс төбесі" деп аударылса, "Жаңа халықаралық нұсқасы" оны "тіреу террасалары" деп аударады. Езекияның Миллоны жөндеуі әскери бекіністерді жөндеу тізімінде көрсетілген, және көптеген ғалымдар оның әскери қызметке байланысты нәрсе болғанына – мысалы, мұнара, цитадель немесе жай ғана қабырғаның маңызды бөлігіне сенімді. Алайда, ассирия тілінен алынған *mulu* деген сөз жер жұмыстарын білдіретінін ескерсек, оның Офель мен Храм тауы арасындағы еңісті тегістеген бөгет болуы мүмкін деп саналады.

Интерпретация

Қазбаны 1994 жылы Израильде сионизмді және еркін нарық экономикасын дамыту мақсатында құрылған "Шалем орталығы" қоры демеушілік етті. Эйлат Мазар осы қордың жетекші ғылыми қызметкері болды.

Бір ғимарат емес, әртүрлі кезеңдер

2007 жылы Израиль Финкельштейн, Зеев Герцог, Дэвид Уссишкин және Лили Сингер Авиц Эйлат Мазар берген құрылыстың мерзімін төмендету мақсатында бірлесіп мақала жазды. Авторлар сондай-ақ Мазар қазған қабырғалардың бір ғимаратқа жатпайтынын, ал учаскенің батысындағы неғұрлым айқын, дұрыс қабырғалар үлкен тікбұрышты құрылыммен, оның ішінде Баспалдақ тас құрылымының жоғарғы бөліктерімен және Хасмонейлер дәуірінде қолданылған деп саналатын микве ритуалды моншасымен үйлеседі деп болжады. Ал учаскенің шығыс жағындағы олардың пікірінше, нашар әрі дұрыс емес қалдықтарды жеке нысан ретінде қарастыру керек. Авторлар Мазардың тәсілінің субъективті екенін де айтты. Мазармен келісетін Авраам Фауст Герцогтың мақаласының барлық қазба материалдары жарияланбастан бұрын жазылғанын және оның толық жариялануы учаскенің мерзімін анықтауда Эйлат Мазардың түсіндіруіне қатысты дауды шешуге жеткілікті екенін атап өтті. 2005 жылы Амихай Мазар бұл жердің ебустилердің бекінісі болуы мүмкін екенін ұсынды – Самуил кітаптарында Давид бағындырған Сион бекінісі. Уильям Г. Девер Мазардың (Амихай және Эйлат екеуінің де) түсіндірмесімен келіседі және құрылысты б.з.д. 10 ғасырға жатқызады.

Стратиграфия және жас

Эйлат Мазар ғимараттың қалдықтарының үстінен және астынан табылған әртүрлі қыш ыдыстардың түрлеріне сүйене отырып, осы орынның мерзімін анықтады. Іргетастың астындағы қыш ыдыстар Эйлат Мазар бойынша І темір дәуіріне, ал үстіндегі қыш ыдыстар ІІ темір дәуіріне жатқызылды. Суперпозиция заңына (қабаттасу заңы, яғни, әдетте ескі заттар төменгі қабатта болады) сәйкес, Эйлат Мазардың пікірінше, бұл іргетас – және де соған байланысты ғимарат – І және ІІ темір дәуірлері аралығында (шамамен б.з.б. XI-X ғасырларда) салынған.