Кіріспе

954-961 жылдар аралығында Саманидтер әмірі.

Абд әл-Малик I (عبدالملک; 936 немесе 944/5 – қараша 961) 954 жылдан 961 жылға дейін Саманид империясының әмірі болды. Ол Нұх I-нің ұлы және мұрагері еді. Оның билігі ішкі тартыстармен сипатталды, түркі құл сарбаздары (Гилман) күшейді. Ол Бухарада поло ойнап жатқанда аттан құлап қайтыс болды. Оның орнын ағасы Мансур I иеленді, ол түркі құлы әскербасы Фаиқ Хасса бастаған ғұламалар тобының ықпалымен таққа отырды.

Өмірбаян

Абд әл-Малик Саманид әулетінің мүшесі болды, бұл әулет негізінен Трансоксания және Хурасан аймақтарында билік еткен парсылардың отбасы еді. 819 жылы құрылған олар бастапқыда Аббасид халифатының билігінде Трансоксанияның губернаторлары болды, бірақ 900 жылы Исмаил Самани тұсында тәуелсіздікке ие болды. Дегенмен, олар аббаситтерді жұма уағыздарында (хұтбаларда) және монеталарында әрі қарай еске ала берді. Абд әл-Малик – Саманид әмірі Нұх I-нің үлкен ұлы болды. Заманауи тарихшы Наршахидің мәлімдемесіне сәйкес, Абд әл-Малик 10 жасында таққа отырған, яғни ол 944/5 жылы туған. Алайда, тағы бір замандас тарихшы Хамза әл-Исфахани Абд әл-Малик 936 жылы туды деген пікір білдіреді, онда ол таққа отырғанда 19 жаста болған. "Ислам энциклопедиясы" Наршахидің хабарламасын сенімсіз деп санайды және оны қате түсіндіру мүмкіндігін жоққа шығармайды. Онда сондай-ақ, жылнамаларда Саманид мемлекетін басқару үшін регенттің көмегімен 10 жасар Абд әл-Малик туралы ешқандай мәлімет жоқ екені айтылады. Бірақ, "құжаттар толыққанша зерттелмейінше, бұл мәселе бойынша нақты айтуға болатын ештеңе жоқ" делінеді.

Билік

Нұх I билегеннен бастап Саманид мемлекетінде бірнеше қиындықтар туды: қаржы тапшылығы, әскердегі наразылық және Буийдтер сияқты күшті көрші мемлекеттердің пайда болуы. Ішкі тартыстар, қабілетті уәзірлердің жетіспеуі және түркі құлдары – (Гилман) әскерлерінің ықпалының артуы Саманид мемлекетін әлсіретті. Гулам әскерін әмірлер династияның орталықтандыру саясатына қарсы болған жергілікті ирандық дехқандарына (әлеуметтік топ) қарсы салмақ ретінде құрған болатын. Әбд әл-Малик әкесінен қырқылысқан мемлекетті мұраға алды; Нұхтың қазасы туралы хабар естіген соң, мемлекеттің әртүрлі аймақтарындағы көптеген әскери қолбасшылар көтеріліс жасады. Әбд әл-Малик тек жетекші әскери қолбасшылардың қолдауымен ғана таққа отыра алды. Билігінің басынан бастап, нақты билік қолбасшылар мен сарайдағылардың қолында болды. Әбд әл-Малик Әбу Мансур Мұхаммед ибн Ұзайрды уәзірі етіп тағайындады, ал Бакр ибн Мәлік әл-Фарғани Хурасанның әкімі қызметін сақтап қалды. Сонымен қатар, Нұхтың билігі аяқталғанда Хурасанның әкімі болған Мухтажид әміршісі Әбу Әли Чағани Буийд билеушісі Адуд әл-Дауланың иелігіне қашып кетті. Онда ол Буийдтердің делдалдығы арқылы Аббасид халифаларынан Хурасанның әкімі болып тағайындалды. Буийдтер 945 жылы Бағдатты басып алғаннан бері халифалардың саяси билігін әлсіреткенімен, оларды Ислам әлемінің рухани басшылары ретінде сақтап қалды. Рұқн әл-Даула Чағаниге әскер басқару құқығын берді, ол оны Хурасанның астанасы Нишапурды басып алу үшін пайдаланды. Алайда ол көп ұзамай Бакр ибн Мәлік әл-Фарғанидан провинциядан қуылды және 955 жылы Рейде холерадан қайтыс болды. Чағани қайтыс болғаннан кейін Әбд әл-Малик екі әскерді Буийдтер қалалары Рай мен Исфаханға шабуыл жасау үшін жіберді. Алайда екі тарап көп ұзамай бейбіт келісімге келді. Бейбіт келісім шарты бойынша Джибал қалалары, соның ішінде Рей, Буийдтердің билігінде қалуы керек еді, ал Саманидтер жыл сайын 200,000 динар көлемінде сыйлық алатын болды. Сонымен қатар, Саманид мемлекетіндегі кейбір наразы билік Бакр ибн Мәлік әл-Фарғаниді Буийдтермен сөз байласып отыр деп айыптады. Әбд әл-Малик оны 956 жылдың желтоқсанында Бухараға шақырды, оған құрмет киімін сыйлайды деген сылтаумен, бірақ оның орнына гулам Алптегін оны өлтірді. Содан кейін ол өзінің уәзірі Мұхаммед ибн Ұзайрды тұтқынға алып, өлім жазасын берді. Екеуі де исмаили шиит исламының бір тармағы – карматтардың жақтастары деп айыпталды. Әбу әл-Хасан Симжұр Хурасанның әкімі, ал Әбу Жафар Ұтби уәзір болып тағайындалды. Әбу Жафардың уәзірлік мерзімі Әбд әл-Маликтың тәжірибесінің жетіспеуі мен әскери қолбасшылардың ықпалына байланысты қысқа болды. Ол таусылған қазынаны толтыруға тырысты, бірақ бұл наразылық тудырған сияқты. 959 жылы Әбд әл-Малик оны қызметтен босатып, оның орнына Әбу Мансур Юсуф ибн Исхақты тағайындады. Келесі жылы Әбд әл-Малик Әбу әл-Хасан Симжұрды Хурасанның әкімі ретінде Әбу Мансур Мұхаммедке ауыстырды. Әбд әл-Малик, мүмкін, әскери қолбасшылардың билігін азайтуға тырысқан болуы мүмкін. Дегенмен, гуламдардың ықпалы тез өсіп жатты. Алптегін Хурасанның әкімі болды және Әбу Әли Балами, Әбу'л Фадал әл-Баламидың ұлы, уәзір қызметіне көтерілді. Алайда жаңа уәзір әкесі сияқты білікті емес еді. Ол ықпалданатын және құзырсыз болғандықтан, гуламдардың мемлекет үстінен бақылауын одан әрі нығайтуына мүмкіндік берді. 11 ғасырдың ирандық тарихшысы Гардизидің айтуынша, Алптегін мен Балами тығыз байланыста жұмыс істеді; ол "Балами Алптегіннің білімі мен кеңесі болмаса ештеңе істемегенін" қосты.

Өлім және соңынан

Абдул Малик гуламдардың билігінің кеңеюін тоқтата алмады, нәтижесінде гуламдар оны толық бақылауға алды. 961 жылы қарашада Бухарада, поло ойнап жүргенде атынан құлап қайтыс болды. Оның Хурасандағы сарайына гуламдар көп ұзамай шабуыл жасап, басқару жүйесін хаосқа тоңдырды. Алптигин Абд әл-Маликтің ұлын әмір етуге тырысты, бірақ Фаиқ Хасса есімді түркі құлы қолбасшысы бастаған басқа топ Абд әл-Маликтің інісі Мансур I-ді таққа отырғызды. Абд әл-Малик қайтыс болғаннан кейін Саманид мемлекеті қиын жағдайға түсті. Наршахи айтқандай: "Оны жерлегенде әскер алаңдап, көтеріліс жасады; әркім мемлекетке ие болуға құмарланды, қиындықтар көтеріле бастады". Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшы Клиффорд Эдмунд Босворт: "Мансурдың билігі империяның негізі берік болған соңғы кезең деп есептелуі мүмкін, сондықтан оның гүлденуі сыртқы тараптан жағымды бағаланды" дейді. Осы уақытта Алптигин Саманид мемлекетінің шетіндегі Газниге қашып кетті, онда оның құлы Сабуктигин Газнавидтер әулетін құрды. Абд әл-Маликтың жеке басы туралы көп мәлімет жоқ. Әл-Мақдиси (991 жылы қайтыс болған) оны Саманид әмірлерінің арасында ерекше тұлға деп санады, ал Шабанқараи (1358 жылы қайтыс болған) оны әділ және ізгі адам ретінде бейнеледі. Өмір сүрген кезінде Абд әл-Малик әл-Муваффак ("Құдайдың көмегімен келген") атанды, ал қайтыс болғаннан кейін әл-Муайяд ("Құдайдың қолдауымен келген") деп аталды.