Саманидтер әмірі Нұх II (976-997 жж.)

Кіріспе

976 жылдан 997 жылға дейін Саманидтер әмірі

Нұх II (نوح, 22 шілде 997 жылы қайтыс болды) – 976–997 жылдар аралығында Саманидтер әмірі болды. Ол Мансур I-нің ұлы және оның мұрагері еді.

Билік етуінің басы мен ортасы

Жас кезінде таққа отырған Нұхқа анасы мен уәзирі Әбу'л-Хусайн 'Абдулла ибн Ахмад 'Утби көмектесті. Билікке келген кездері Қарахандықтар Самандық күміс кендері орналасқан Жоғарғы Зарафшан аңғарына шапқындап, басып алды. 980 жылы олар қайтадан шабуыл жасап, Исфижабты жаулап алды. Бірақ 'Утби Хурасанның Саманид билеушісі Әбу'л-Хасан Симжуриді жоюға күш салды. Уәзир Әбу'л-Хасанды тым күшті деп есептеді және 982 жылы оны лауазымынан алып тастады. Оның орнына өзінің жақтастарының бірі, Таш есімді түрік генералын қойды. Әбу'л-Хасан Гераттың оңтүстігіндегі Кухистанға қашып кетті. 982 жылы Хурасан жерінде Буйидтерге қарсы жорық ұйымдастырылды. Алғашқыда сәтті болды, бірақ Саманид әскерлері кейіннен күйреп қалды. Буйидтердің Саманид мемлекетіне шапқындауына 'Адуд әл-Дауланың өлімі ғана тосқауыл болды. 'Утби әскерді қайта жинақтауға тырысты, бірақ Әбу'л-Хасан мен Фаиқтың жақтастары оны өлтірді. 'Утбидің қазасы Бухара астанасында көтеріліс тудырды; Нұх Таштан көтерілісті басуға көмектесуді сұрауға мәжбүр болды. Таш осы міндетті орындады және Әбу'л-Хасан мен оның ұлы Әбу 'Алидің, сондай-ақ Фаиқтың әскерлеріне қарсы күресуге дайындалды. Бірақ соңында ол шешімін өзгертті және Симжурилермен, Фаиқпен келісімге келді. Таш Нұхты Фаиққа Балхты, Әбу 'Алиге Гератты басқаруға көндірді; Әбу'л-Хасан Хурасанды қайта иеленді, ал Таш Хурасанның билеушісі болып қалды. Алайда бұл бейбітшілікті 'Утбидің ізбасары Мұхаммед ибн 'Узайыр бұзды; уәзир 'Утбимен жарысқандықтан Ташті ұнатпады. Нұх Мұхаммедтің кеңесімен Ташты лауазымынан алып, Әбу'л-Хасанды билеуші етіп қайта тағайындады. Таш Буйидтерге қашып, олардан көмек алды. Бірақ 987 жылдың соңында Симжурилер мен Фаиқ оны жеңіп, Гурганға қуды, онда 988 жылы қайтыс болды. Сол жылы Нұх Әбу 'Али Дамғаниді жаңа уәзірі етіп тағайындады, бірақ кейін оны Әбу Наср Ахмадпен ауыстырды. Алты айдан кейін Әбу Наср Ахмад Нұхтың сарайының ғұламаларынан өлтірілді, ал Әбу 'Али Дамғани жақын арада Нұхтың уәзірі болып қайта тағайындалды. Шамамен осы кезде Әбу'л-Хасан да қайтыс болды; оның ұлы Әбу 'Али Хурасанның билеушісі болды. Бұл оның билігін арттырды, бұл Фаиқты алаңдатты. Екеуінің арасындағы дау жауыздыққа ұласты; Әбу 'Али шамамен 990 жылы Фаиқты шайқаста жеңді. Қайтарылғанда Фаиқ Бухараны басып алуға тырысты, бірақ Нұхтың түрік генералы Бектузун оған тағы бір жеңіліс сыйлады. Содан кейін Фаиқ Балхқа қайтып оралды. Нұх өзінің бірнеше вассалдарын Фаиққа қарсы күш жинауға көндірді, бірақ Фаиқ өз орнын сақтап қалды.

Having ascended the throne as a youth, Nuh was assisted by his mother and his vizier Abu'l Husain 'Abd Allah ibn Ahmad 'Utbi. Sometime around his ascension, the Karakhanids invaded and captured the upper Zarafshan Valley, where the Samanid silver mines were located. In 980 they struck again, seizing Isfijab. 'Utbi, however was focused on removing Abu'l Hasan Simjuri, the Samanid governor of Khurasan. The vizier considered Abu'l Hasan to be too powerful; he managed to remove him from the post in 982. He replaced him with one of his own partisans, a Turkish general called Tash. Abu'l Hasan fled to his appendage in Kuhistan, to the south of Herat. An expedition against the Buyids was mobilized in Khurisan, also in 982; it was initially successful, but the Samanid forces were subsequently crushed. A Buyid invasion of the Samanid state was prevented only by the death of 'Adud al Daula. 'Utbi attempted to regroup the army, but was assassinated by supporters of Abu'l Hasan and Fa'iq. 'Utbi's death sparked an uprising in the capital Bukhara; Nuh was forced to request Tash's assistance in crushing the revolt. The governor succeeded in this task, and prepared to fight the armies of Abu'l Hasan and his son Abu 'Ali, along with Fa'iq. Eventually, however, he changed his mind and made peace with the Simjuris and Fa'iq. Tash convinced Nuh to give Fa'iq control of Balkh and to Abu 'Ali control of Herat; Abu'l Hasan was restored in Khurasan, while Tash kept his governorship of Khurasan. This peace was broken by 'Utbi's successor Muhammad ibn 'Uzair; the vizier had been rivals with 'Utbi and therefore disliked Tash. Nuh, due to Muhammad's advice, stripped Tash of his office and reinstated Abu'l Hasan to the governorship. Tash fled to the Buyids, who provided him with assistance. The Simjuris and Fa'iq defeated him near the end of 987, however, and he fled to Gurgan, where he died in 988. During the same year, Nuh appointed Abu Ali Damghani as his new vizier, but later replaced him with Abu Nasr Ahmad as his vizier. Six months later, however, Abu Nasr Ahmad was assassinated by the ghulams of Nuh's palace, and Abu Ali Damghani was shortly re appointed as Nuh's vizier. Abu'l Hasan also died around this time; his son Abu 'Ali succeeded him as governor of Khurasan. This greatly increased his power, a move which alarmed Fa'iq. The quarrel between the two turned hostile; Abu 'Ali defeated Fa'iq in battle in around 990. During his retreat, Fa'iq attempted to seize Bukhara, but Nuh's Turkish general Bektuzun inflicted another defeat on him. Fa'iq then headed back to Balkh. Nuh managed to convince several of his vassals to mobilize their forces against Fa'iq, but the latter retained his position.

Қарахандықтар және биліктің соңы

Қараханидтер, Саманидтер жерін басып алумен қатар, Бухарадан іс жүзінде тәуелсіз бірнеше кішігірім түрік биліктеріне мұрагер болды. 991 жылдың соңында олар толыққанды шабуылға шықты. Олардың билеушісі Бугра хан, Нұхтың оны тоқтату үшін жіберген әскерін талқандады. Әмір содан кейін Фаиқты кешіріп, Самарқанның әкімі етіп тағайындады. Бірақ, біраз уақыттан соң Фаиқ Бугра ханға бағынды. Ол Бұхараға қарай жорық жасады. Нұх қашып кетті, ал 992 жылдың көктемінде Қараханидтер астанаға кірді, онда Әбу Әли Дамғаниді тұтқынға алды. Содан кейін әмір Хурасанның астанасы Нишапурда тұратын Әбу Әлиге көмек сұрады. Ол бастапқыда бас тартты, бірақ жағдай Бугра хан Бұхарада ауырғанда өзгерді. Ол Нұхтың інісі Абд әл-Азизді Қараханидтердің марионеткасы ретінде Саманид әулетінің билеушісі етіп тағайындады, Самарқанға сапар шекті, содан кейін солтүстікке қарай жолда қайтыс болды. Осы кезеңде Қараханидтердің тұтқынында болған Әбу Әли Дамғани дүние салды. Бухарада қалған гарнизон сол жылдың жазында Нұхтан жеңілді. Нұх Абд әл-Азизді соқыр етіп, түрмеге қамады. Фаиқ өзі Бұхараны басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Ол Әбу Әлиге қашып келді. Екеуі де бұрынғы келіспеушіліктерін шешіп, Саманидтер билігін тоқтатуға бейімделді. Олар Саманидтерді қолдаған кішігірім мемлекеттерді жаулап ала бастады. Әбу Әли Гарчистанға шабуыл жасап, оның билеушісі Шах Мұхаммедті және оның әкесі Әбу Наср Мұхаммедті аймақтан қуды. Нұх Газнаның Себүк Тигінінен көмек сұрады. Газнавидтер көмектесуге келісті, ал Нұхтың әскері Хорезм мен басқа да вассалдарының көмегімен күшейді. 994 жылдың тамызында Хурасандағы шайқаста әмір мен оның одақтастары жеңіске жетті. Көтерілісшілер Гурганға қашып кетті. Нұх Себүк Тигін мен оның ұлы Махмудты марапаттап, Махмудты Хурасанның әкімі етіп тағайындады. 995 жылы Әбу Әли мен Фаиқ жаңа әскерлермен оралып, Махмудты Нишапурдан қуды. Себүк Тигін ұлымен кездесіп, олар Түс маңындағы көтерілісшілерді жеңді. Әбу Әли мен Фаиқ солтүстікке қашып кетті. Фаиқ Қараханидтерден пана сұрады. Бірақ Нұх Әбу Әлиді кешіріп, Хорезмге жіберді. Оңтүстік Хорезмді Саманидтердің вассалы ретінде ұстаған Хорезм шахы Әбу Әлиді тұтқындады. Екеуі де солтүстік Хорезмнің Саманидтер әкімі Гургандж қаласынан шабуыл жасағанда тұтқындалды. Ол оңтүстік Хорезмды басып алып, Әбу Әлиді Нұхқа қайтарды. 996 жылы әмір оны Себүк Тигінге жіберді, кейін Газнавидтер оны өлімге жіберді. Фаиқ Бугра ханның мұрагері Наср ханға Саманидтерге қарсы жорық жасауға көндіруге тырысты. Бірақ Қараханидтер Нұхпен бейбітшілікке келді. Фаиқ кешіріліп, Самарқанның әкімі қызметіне қайта тағайындалды. Бейбітшілік орнағанымен, оған дейінгі жылдардағы қақтығыстар Саманидтерге ауыр соққы берді. Қараханидтер солтүстік-шығыстың көп бөлігін басып алды, ал Газнавидтер Хурасан мен Оқсустан оңтүстікке қарай бекінді. Хорезм әкімі Нұхтың билігін тек атаулы түрде мойындады. Нұх 997 жылы Саманид мемлекетін осылай әлсіз жағдайда қалдырып дүние салды. Оның орнын ұлы Мансур II бағындырды.

The Karakhanids, who in addition to their seizures of Samanid territory had inherited several petty Turkish principalities that had been virtually independent from Bukhara, launched a full scale invasion at the end of 991. Their ruler, Bughra Khan, destroyed an army sent by Nuh to stop him. The amir then pardoned Fa'iq and gave him the governorship of Samarkand, in exchange for a promise from the latter to fight the Karakhanids. After some time, however, Fa'iq surrendered to Bughra Khan, who then marched toward Bukhara. Nuh fled, and the Karakhanids entered the capital in the late spring of 992, where they managed to capture Abu Ali Damghani. The amir then turned to Abu 'Ali, still residing in Nishapur, Khurasan's provincial capital. He requested his assistance, but the latter initially refused. The situation changed when Bughra Khan fell sick in Bukhara; he made Nuh's uncle Abd al Aziz the ruler of the Samanid dynasty as an Karakhanid puppet, traveled to Samarkand, and then died on the road northward. During the same period, Abu Ali Damghani, who was a captive of the Karakhanids, died. The garrison left in Bukhara was defeated by Nuh in the summer of that year, who had Abd al Aziz blinded and imprisoned. Fa'iq attempted to take Bukhara himself, but was defeated. He then fled to Abu 'Ali; the two settled their past differences and resolved to put an end to Samanid rule. They first began conquering the petty kingdoms who supported the Samanids; Abu 'Ali invaded Gharchistan, and repelled its ruler Shah Muhammad along with his father Abu Nasr Muhammad from the region. Nuh then requested assistance from the Sebük Tigin of Ghazna. The Ghaznavid agreed to provide assistance, and Nuh's forces were further strengthened by the help of Khwarazm and several other of his vassals. A battle in Khurasan in August 994 resulted in a crushing victory for the amir and his allies. The rebels fled to Gurgan; Nuh rewarded Sebük Tigin and his son Mahmud with titles, and gave the governorship of Khurasan to Mahmud as well. In 995 Abu 'Ali and Fa'iq returned with new forces and expelled Mahmud from Nishapur. Sebük Tigin met up with his son and together they defeated the rebels near Tus. Abu 'Ali and Fa'iq fled northward; the latter sought refuge with the Karakhanids. Nuh, however, pardoned Abu 'Ali, and sent him to Khwarazm. The Khwarazm Shah, who held southern Khwarazm as a Samanid vassal, imprisoned Abu 'Ali. Both of them were captured when the Samanid governor of northern Khwarazm invaded from Gurganj. He annexed southern Khwarazm and sent Abu 'Ali back to Nuh. The amir sent him to Sebük Tigin in 996, and he was subsequently executed by the Ghaznavids. Fa'iq, meanwhile, had attempted to persuade Bughra Khan's successor Nasr Khan to launch a campaign against the Samanids. The Karakhanid, however, instead made peace with Nuh. Fa'iq was pardoned and handed back the governorship of Samarkand. Although peace had finally been established, the years of conflict preceding it had heavily hurt the Samanids; the Karakhanids had taken control of much of the northeast, while the Ghazvanids had entrenched themselves in Khurasan and the lands south of the Oxus. The governor of Khwarazm only nominally accepted Nuh's authority. It was in this greatly weakened condition that Nuh left the Samanid state when he died in 997. He was succeeded by his son Mansur II.