Кіріспе
Латвия мен Эстонияның Cue sport Novuss (сондай-ақ koroona немесе korona деп те аталады) – екі (немесе төрт, жұптық) ойыншыға арналған, физикалық шеберлікті қажет ететін ойын, ол карром мен қалта бильярдымен тығыз байланысты. Новус Эстония мен Латвияда пайда болған, онда ол ұлттық спорт түрі болып саналады. Тақта көлденең төртбұрышты, әдетте ағаштан жасалған, әр бұрышында қалталары бар және бетіне сызықтар салынған. Тақта көбінесе тұғырға қойылады, бірақ қалталардың дұрыс ілуіне мүмкіндік беретін бөшкеге немесе басқа бетке де қоюға болады. Ойында доптардың орнына кішкентай дискілер қолданылады, ал әр ойыншыда басқа спорт түрлеріндегідей таяқшаның орнына кішкентай шайба болады. Ойыншылар кішкентай таяқшаны қолданып, өз шайбаларын түсті нысана дискілеріне (Novuss-тағы доптардың орнына) бағыттап, оларды қалталарға түсіреді. Жеңімпаз – өзінің барлық сегіз нысана дискісін (барлығы он алты, екі түрлі түсті жиынтықта, сондай-ақ екі шайба) бірінші батырған ойыншы болады. Бұл ойынды кейде бейресми түрде «Балтық бильярды» немесе «Скандинавия бильярды» деп атайды, бірақ екіншісі дұрыс емес, өйткені Латвия мен Эстония Скандинавия құрамына кірмейді, оған Норвегия, Швеция және Дания кіреді. Ал Швеция мен Данияда осыған ұқсас ойынды сәйкесінше «Couronne» және «Bob» деп атайды. Алайда, Novuss-тан айырмашылығы, Couronne/Bob-тағы нысана дискілері тақтаның ортасында шеңбер құрайды, әрі әр ойыншыға сегіз емес, он бес дискі беріледі. Новусқа ұқсас ойын Филиппинде де таралған. Бірақ, бұл ойындағы үстел айналатын болады.
Novuss (also known as koroona or korona) is a two player (or four player, doubles) game of physical skill which is closely related to carrom and pocket billiards. Novuss originates from Estonia and Latvia, where it is a national sport. The board is approximately square, typically made of wood, has in each corner, and lines marked on the surface. The board is usually placed on a stand, but may be placed on a barrel or other surface that allows the pockets to hang down properly. It uses small discs instead of balls, and each player has a small puck instead of the used in other cue sports. Players use a small cue stick to propel their pucks into their colored object discs (the novuss equivalent of s), knocking them into the pockets. The winner is the first one to sink all eight of their object discs (of which there are sixteen in total in two different coloured sets, plus the two pucks). The game is sometimes informally referred to as "Baltic billiards" or "Scandinavian billiards", but the latter is a misnomer, since neither Latvia nor Estonia are part of Scandinavia, which instead comprises Norway, Sweden and Denmark. On the other hand, in Sweden and Denmark, a similar game is played under the names 'Couronne' and 'Bob' respectively. However, unlike in novuss, the object discs in Couronne/Bob are arranged into a circle formation on the centre of the board like in carrom, and each player is given fifteen discs instead of eight. A game similar to novuss is also played in the Philippines. The table in this game, however, is rotatable.
Тарих
Латвиялық Новус федерациясының президенті Янис Эрикс Пиебалгстың айтуынша, бұл ойын алғаш рет Солтүстік Еуропада, әсіресе Латвия мен Эстонияда 1925–1927 жылдары ойналған. "Korona õpetus" (1930) кітабында Новус Солтүстік Еуропадан теңізшілер арқылы Балтық елдеріне әкелінгендігі айтылады. Германия мен Швеция да бұл елдердің қатарында. Ойын бильярдтан кемеде ойналатын түрге дамыған болуы мүмкін. Тақтаның ықшамдығы және кеменің су үстінде қозғалысына байланысты дискілердің салыстырмалы тұрақтылығы оны кемеде ойнауға ыңғайлы еткен. Кейбір тілдерде, мысалы, орыс тілінде бұл ойын "теңіз бильярды" деп аталады. Латвиялық теңізшілер Англия порттарына сапарлағанда жергілікті пабтарда осыған ұқсас ойын ойнаған. Алғашқы ойын дастарқандары Англиядан әкелінген суреттер бойынша жасалған. Бастапқыда Новус Вентспилс, Лиепая және Таллин сияқты порттық қалаларда танымал болды. Кейбір елдерде Новус эстон тіліндегі "короона" (архаикалық "тақ", қазіргі "кроон") немесе жергілікті атауларымен де белгілі. Ойын ережелерінің ең ерте жазбасы 1930 жылы жарық көрген "Korona õpetus" (эстон тілінде) кітабында кездеседі. Одан бұрын ережелер эстондық журналдар мен газеттерде жарияланған. Эстонияда алғашқы Новус клубтары 1927 жылы құрылды. Алғашқы жарыстар 1930 жылға дейін өткізілді ("Korona õpetus" кітабында айтылғандай), содан кейін ресми ережелер қабылданды. Латвияда бұл ойын Эстониядан да жылдам тарады және ұлттық спортқа айналды. Алғашқы кәсіби жарыс 1932 жылы өтті, онда Альберт Раминш бірінші орынды жеңіп алды. Финляндияда "Oy Huonekalutehdas ja Sorvimo" жиһаз фабрикасы 1926 жылы Турку портында "корона" деп аталатын ойынды таныстырды. Латвиялық Новус федерациясы 1963 жылдың 6 желтоқсанында құрылды. Ұлттық чемпионаттар 1964 жылдан бастап жеке, ал 1966 жылдан бастап командалық форматта өткізіледі. Еркектер, әйелдер және 15 жасқа дейінгі жасөспірімдер арасында бөлімдер ашылды. 1980 жылы Новус қауымдастығының құрамында шамамен 55 000 мүше болды. Осыдан кейін аудандық, қалалық, ұлттық және әлемдік чемпионаттар тұрақты түрде ұйымдастырылып келеді. Новус Латвиядағы үш ең танымал спорттың біріне айналды.
Оқиғалар
Ойын АҚШ, Канада, Израиль, Грузия, Украина, Австралия, Англия, Ресей, Финляндия және Германияда одан әрі дамып, бекініп келеді. 1993 жылдан бастап жыл сайын Халықаралық Новус чемпионаты өткізіліп тұрады, оған Новусқа үлкен қызығушылық танытқан елдердің командалары қатысады, әсіресе Латвия және Эстония. 2006 жылдың 30 қыркүйегінде Новус Балтық елдерінің бірінші балалар Олимпиадасының бағдарламасына қосылды.
Әлем кубогы
Халықаралық Новусс спорт ұйымдары федерациясы (FINSO) халықаралық жарыстар ұйымдастырады.