Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кантакузен үйі (Кантакузеной; Καντακουζηνός, pl. Καντακουζηνοί; әйел түрі Кантакузине; Καντακουζηνή), кейде ағылшын тіліндегі әдебиеттерде Кантакузенус немесе Кантакузен деп те аталады, – Византиялық грек ақсүйек отбасысы, Византия империясының орта және соңғы кезеңдерінде маңызға ие болған. Отбасы империяның ең бай жер иелерінің біріне айналып, бірнеше көрнекті губернаторлар мен генералдарды, сондай-ақ 1347–1357 жылдар аралығында екі Византия императорын берді. 14 ғасырдың ортасында Кантакузендер Палеологтар әулетінің билігіне қарсы шығып, жаңа императорлық отбасы ретінде орнығуға талпынды. Андроник III Палеолог қайтыс болғаннан кейін, оның кәмелетке толмаған ұлы Иоанн V таққа мұрагер болды. 1341–1347 жылдар аралығында бірінші азаматтық соғыс басталды, бір жағында императрица, патриарх және Апокаукос, екінші жағында күшті Ұлы ішкі қазынашы Иоанн VI Кантакузен болды. Бастапқыда жеңіске жеткен Иоанн VI аға император (Иоанн V-пен бірге) деп жарияланып, өзінің отбасын тақтада бекітуге тырысты; ол 1353 жылы ұлы Матфейді де император ретінде жариялады. Билікті өзіне алуды көздеген Иоанн V 1352–1357 жылдар аралығында екінші азаматтық соғысты бастады, онда ол жалғыз Византия императоры ретінде жеңіске жетіп, Кантакузендерді тақтан құлатты. Отбасы империядағы маңызды лауазымдарды сақтап, 1383 жылға дейін Мореяның бекіністері ретіндегі позицияларын ұстап тұрды. Кантакузендер Палеологтар, Филантропендер, Асендер және Тарханеоттар сияқты басқа византиялық ақсүйек отбасыларымен кеңінен туыстық байланыс жасады.
The House of Kantakouzenos ( Kantakouzenoi; Καντακουζηνός, pl. Καντακουζηνοί; feminine form Kantakouzene; Καντακουζηνή), also found in English language literature as Cantacuzenus or Cantacuzene, was a Byzantine Greek noble family that rose to prominence in the middle and late Byzantine Empire. The family became one of the empire's wealthiest landowners and provided several prominent governors and generals, as well as two Byzantine emperors between 1347–1357. In the mid 14th century, the Kantakouzenoi challenged the rule of the Palaiologos dynasty and nearly established themselves as the new imperial family. After the death of Andronikos III Palaiologos, his underage son, John V, inherited the throne. The first civil war broke out between 1341–1347 with the Empress, the Patriarch, and Apokaukos on one side against the powerful Grand domestic John VI Kantakouzenos on the other. Initially victorious, John VI was proclaimed senior emperor (alongside John V) and attempted to consolidate his family on the throne; he also proclaimed his son Matthew as co emperor in 1353. Wanting to seize power for himself, John V initiated a second civil war between 1352–1357 in which he emerged victorious as the sole Byzantine emperor, decisively deposing the Kantakouzenoi from the throne. The family continued to hold important titles in the empire maintaining their position as depots of Morea until 1383. The Kantakouzenoi intermarried extensively with other Byzantine noble families such as the Palaiologoi, the Philanthropenoi, the Asen, and the Tarchaneiotes.
Атауы
Дональд Николдың пікірінше, отбасы тегінің шығу тегі "романтикалық қиял мен филологиялық болжамдардың арасында" жатыр. 18 ғасырдағы румыниялық аристократ, Кантакузино әулетінен шыққан және өзінің шежіресін осы Византиялық әулетке дейін жегізген Михаил Кантакузино, осыған ұқсас мысалдар келтіреді, мысалы, әулет белгілі бір "Люси Кузиннің" "Серафина Катинаға" үйленуімен басталды, олар өз әулеттік есімдерін "Ca(n)tacuzino" біріктіріп құрады; алайда, бұл теория қазір жоққа шығарылды. Никол мен Каждан Константинос Амантостың ұсынған этимологиясын жақтайды, соған сәйкес Кантакузен есімі "ката Кузенан" (κατὰ κουζηνᾶν немесе κατὰ κουζηνόν, сөздермен мағынасы "Кузенаның жанында немесе Кузенада") деген сөзден шыққан, ал түпкілікті түрі – Смирнаға жақын орналасқан Сипил тауының оңтүстік бөлігін атау үшін қолданылған Кузена жерінен шыққан. Никол Кантакузендердің 11 және 13 ғасырларда осы аймақпен байланыстарын көрсетеді.
The origin of the family's surname, according to Donald Nicol, "lies between romantic guesswork and philological conjecture." Prince Michael Cantacuzino, an 18th century Romanian aristocrat of the Cantacuzino family who traced his ancestry to this Byzantine family, provides examples of the first kind, such as the family began with a certain "Lucie Cusin" who married one "Serafina Catina", and united their familial names into the compound one of "Ca(n)tacuzino"; this theory is now rejected. Nicol and Kazhdan favour the etymology forwarded by Konstantinos Amantos, according to which the name Kantakouzenos derives from kata Kouzenan (κατὰ κουζηνᾶν or κατὰ κουζηνόν, lit. "near or at Kouzenas"), ultimately from the locality of Kouzenas, a name for the southern part of Mount Sipylus near Smyrna. Nicol lists some connections the Kantakouzenos had with the locale in the 11th and 13th centuries.
Орта Византия дәуірі
Кантакузендер Кіші Азияда пайда болған болуы мүмкін; олар алғаш рет Алексий I Комненнің тұсында, 1094 жылы отбасының бір мүшесі кумандарға қарсы жорыққа қатысқан кезде танылды. 12 ғасырдан бастап олардың мүдделері мен меншіктері империяның Еуропалық провинцияларында, Грекияның материгінде жиірек кездеседі. Басқа көптеген Византиялық отбасылар сияқты, олар әскери аристократияның мүшелері ретінде дворяндыққа көтерілді. Ірі жерлерге иелік етіп, сол кездегі "динатой" ("қуаттылар") деп аталатын әлеуметтік топқа қосылды. Комнен дәуірінде отбасы мүшелері әскери шенеуніктер ретінде белгілі болды: себаст Иоанн Кантакузен Мануил I Комненнің қол астында генерал болды және 1150–1153 жылдар аралығында көптеген сәтті жорықтарға жетекшілік етті; ол 1176 жылы Мириокефалон шайқасында қаза тапты. Оның немересі, цезарь Иоанн Кантакузен, Исаак II Ангелостың қарындасы Ирене Ангелинаға үйленді. Төртінші крест жорығы кезінде Кантакузендер империядағы ең ірі жер иелерінің біріне айналды, Пелопоннесте кең аумақтарға ие болды.
The Kantakouzenoi likely originated in Asia Minor; they first appear in the reign of Alexios I Komnenos, when a member of the family campaigned against the Cumans in 1094. From the 12th century onwards, their interests and properties seem to have lain more in the European provinces of the empire in mainland Greece. Like many other Byzantine families, they rose to nobility as members of the military aristocracy. Owning large estates, they became part of the social class known at the time as the dynatoi ('the powerful'). In the Komnenian period, members of the family are attested as military officials: the sebastos John Kantakouzenos was a general under Manuel I Komnenos and lead many successful campaigns between 1150–1153; he was killed in the Battle of Myriokephalon in 1176. His probable grandson, the Caesar John Kantakouzenos, married Irene Angelina, the sister of Isaac II Angelos. By the time of the Fourth Crusade, the Kantakouzenoi were among the greatest landholders in the empire, possessing vast estates in the Peloponnese.
Византияның соңғы кезеңдері
Бұл отбасы палеолог кезеңінде де беделді болды. 13 ғасырда отбасы мүшелері Пелопоннес пен Никеяда пайда болды және олардың кейбіреулері Византия қоғамының элитасына, евгенилер («жақсы туылғандар») деп аталатын тұқым қуалайтын аристократияға қабылданды. Михаил Кантакузен 1308 жылы Мореяның бірінші эпитропы (губернаторы) болып тағайындалды, ал оның ұлы Иоанн VI Кантакузен мегас доместик, регент және ақырында император болды (1347–1354 жылдары биледі). 1341 жылы Андроник III Палеолог қайтыс болғаннан кейін, оның кәмелетке толмаған ұлы Иоанн V Палеолог (1341–1391 жылдары биледі) таққа мұрагер болды. Регенттік мәселесі бойынша екі қарсы аристократиялық топ арасында дау туды: бір жағында Андроник III-тің досы және күшті мегас доместик Иоанн Кантакузен, ол регент болып жарияланды және көп ұзамай оның әскерлері оны император ретінде мойындады. Оған Иоанн V-тің анасы, жесір императрица Анна Савойская, патриарх Иоанн XIV Калекас және мегас дукс Алексиос Апокаукос кіретін өзін-өзі жариялаған регенттік кеңес қарсы шықты. Бұл даулар 1341 жылдан 1347 жылға дейін созылған және Иоанн жеңіске жеткен қантөгіс азамат соғысына әкелді, ол астананы бақылауға алып, ресми түрде Иоанн VI ретінде аға император болып тағайындалды. Кантакузен өзінің династиясын император тағында бекітуге тырысты, қызы Елена Кантакузенды Иоанн V-ке үйлендіріп, ұлы Матай Кантакузенді император ретінде жариялады (1353–1357 жылдары биледі). Тақты өзіне тартып алуды көздеген Иоанн V 1352 жылдан 1357 жылға дейін өзінің әріптес императорларына қарсы жаңа азамат соғыстары сериясын бастады, ол ақырында жеңді; Матай сербтерге тұтқындалды, олар Палеологтармен одақтас болды және оны Иоанн V-ке кепіл ақысы үшін тапсырды. Жеңілгеннен кейін ол отставкаға кетуге мәжбүр болды, бұл императорлық Кантакузен отбасының тарихының аяқталуына әкелді (Иоанн VI биліктен алынып, 1354 жылы монастырда зейнеткерлікке шықты). Иоанн VI-ның кіші ұлы Мануил Кантакузен 1349 жылдан 1380 жылға дейін Морея провинциясында деспот болып қалды. Иоаннның басқа қыздарынан Мария Эпирдің Никефор II Орсиниге, ал Феодора Осман бегі Орхан I-ге тұрмысқа шықты. Мореяның деспоты Мануил 1380 жылы қайтыс болды және оның орнына оның үлкен ағасы және бұрынғы әріптес император Матай келді, ол 1361 жылы Мореяға келген болатын. 1382 жылы император Феодор I Палеолог Мореяның жаңа билеушісі болып тағайындалды. 1383 жылы Кантакузендерден Палеологтарға билік ауысқаннан кейін Матайдың ұлы Деметрий Кантакузен (мүмкін, інісі Иоаннмен бірге) әкесінің орнына Мореяның билеушісі ретінде қысқа уақытқа билік жүргізді және провинцияны бақылауға алған Палеологтарға қарсы шықты; Феодор 1383 жылы деспот болды. Жалпы алғанда, Иоанн туралы деректер өте аз сақталған, ол баласыз қайтыс болды және келесі ұрпақтың көптеген Кантакузендері, сондай-ақ тарихшы Феодор Спандунес және генеалог Хью Бусақтың әйелі өздерінің шежірелерін Матайдан Деметрий арқылы табады деп саналады. Деметрийдің мүмкін ұрпақтары (нақты ата-анасы белгісіз) – «Сахатай» деп аталған Георгий; Византия империясының соңғы мегас доместик Андроник; Джурадж Бранковичке үйленген Ирене; Бранковичтің сарайында қызмет еткен Фома; Трапезундтық Давидтің екінші әйелі болған Елена; және Грузияның патшайымы болған болуы мүмкін аты аталмаған қызы.
The family remained prominent in the Palaiologan period. In the 13th century members of the family appeared in the Peloponnese and Nicaea and some of them were accepted into the elite of the Byzantine society, the hereditary aristocracy, known as eugeneis ('well born'). Michael Kantakouzenos was appointed the first epitropos (governor) of the Morea in 1308 and his son, John VI Kantakouzenos, rose to be megas domestikos, regent, and eventually emperor (r. 1347–1354). When Andronikos III Palaiologos died in 1341, his underage son John V Palaiologos (r. 1341–1391) inherited the throne. Disputes over regency were raised between two opposing aristocratic factions; on one side stood Andronikos III's friend and powerful Grand domestic John Kantakouzenos, who was proclaimed regent and was soon recognised as co emperor by his armies. He was challenged by the self proclaimed council of regency consisting of John V's mother and widowed empress Anna of Savoy, the Patriarch John XIV Kalekas, and megas doux Alexios Apokaukos. The disputes led to a devastating civil war lasting from 1341 to 1347 and won by John, who gained control of the capital and was formally crowned senior co emperor as John VI. Kantakouzenos attempted to consolidate his own dynasty on the imperial throne marrying his daughter Helena Kantakouzene to John V and proclaiming his son Matthew Kantakouzenos as co emperor (r. 1353–1357). Intending to usurp the throne for himself, John V initiated a new series of civil wars from 1352 to 1357 against his co emperors, which he eventually won; Matthew was captured and held hostage by the Serbs, who had allied with the Palaiologoi, and was eventually handed over to John V for ransom. Defeated, he was forced to resign marking the end of the imperial Kantakouzenos family (John VI had already been removed from power and retired in a monastery in 1354). John VI's younger son Manuel Kantakouzenos remained despotes in the province of Morea from 1349 until 1380. Of John's other daughters, Maria married Nikephoros II Orsini of Epirus, and Theodora married the Ottoman bey Orhan I. The despot of Morea, Manuel, died in 1380 and was succeeded by his older brother and former co emperor Matthew, who had travelled to Morea in 1361. In c. 1382, Theodore I Palaiologos was appointed by the emperor to be the new ruler of Morea. In 1383, upon the transition of power from the Kantakouzenos to the Palaiologos family, Matthew's son, Demetrios Kantakouzenos (perhaps along with his brother John) briefly succeeded his father as ruler of Morea and rivaled the Palaiologoi who nevertheless gained control of the province; Theodore became despot in 1383. It is generally believed that John, about whom relatively few documents have survived, died childless, and that the numerous Kantakouzenoi of the following generation, as well as the historian Theodore Spandounes and the wife of genealogist Hugues Busac, trace their descent from Matthew through Demetrios. The possible descendants of Demetrios (the exact parentage is uncertain) were Georgios, called "Sachatai"; Andronikos, the last megas domestikos of the Byzantine Empire; Irene, who married Đurađ Branković; Thomas, who served in Branković's court; Helena, who became the second wife of David of Trebizond; and an unnamed daughter, who may have become queen of Georgia.