Кіріспе

Кантакузен үйі (Кантакузеной; Καντακουζηνός, pl. Καντακουζηνοί; әйел түрі Кантакузине; Καντακουζηνή), кейде ағылшын тіліндегі әдебиеттерде Кантакузенус немесе Кантакузен деп те аталады, – Византиялық грек ақсүйек отбасысы, Византия империясының орта және соңғы кезеңдерінде маңызға ие болған. Отбасы империяның ең бай жер иелерінің біріне айналып, бірнеше көрнекті губернаторлар мен генералдарды, сондай-ақ 1347–1357 жылдар аралығында екі Византия императорын берді. 14 ғасырдың ортасында Кантакузендер Палеологтар әулетінің билігіне қарсы шығып, жаңа императорлық отбасы ретінде орнығуға талпынды. Андроник III Палеолог қайтыс болғаннан кейін, оның кәмелетке толмаған ұлы Иоанн V таққа мұрагер болды. 1341–1347 жылдар аралығында бірінші азаматтық соғыс басталды, бір жағында императрица, патриарх және Апокаукос, екінші жағында күшті Ұлы ішкі қазынашы Иоанн VI Кантакузен болды. Бастапқыда жеңіске жеткен Иоанн VI аға император (Иоанн V-пен бірге) деп жарияланып, өзінің отбасын тақтада бекітуге тырысты; ол 1353 жылы ұлы Матфейді де император ретінде жариялады. Билікті өзіне алуды көздеген Иоанн V 1352–1357 жылдар аралығында екінші азаматтық соғысты бастады, онда ол жалғыз Византия императоры ретінде жеңіске жетіп, Кантакузендерді тақтан құлатты. Отбасы империядағы маңызды лауазымдарды сақтап, 1383 жылға дейін Мореяның бекіністері ретіндегі позицияларын ұстап тұрды. Кантакузендер Палеологтар, Филантропендер, Асендер және Тарханеоттар сияқты басқа византиялық ақсүйек отбасыларымен кеңінен туыстық байланыс жасады.

Атауы

Дональд Николдың пікірінше, отбасы тегінің шығу тегі "романтикалық қиял мен филологиялық болжамдардың арасында" жатыр. 18 ғасырдағы румыниялық аристократ, Кантакузино әулетінен шыққан және өзінің шежіресін осы Византиялық әулетке дейін жегізген Михаил Кантакузино, осыған ұқсас мысалдар келтіреді, мысалы, әулет белгілі бір "Люси Кузиннің" "Серафина Катинаға" үйленуімен басталды, олар өз әулеттік есімдерін "Ca(n)tacuzino" біріктіріп құрады; алайда, бұл теория қазір жоққа шығарылды. Никол мен Каждан Константинос Амантостың ұсынған этимологиясын жақтайды, соған сәйкес Кантакузен есімі "ката Кузенан" (κατὰ κουζηνᾶν немесе κατὰ κουζηνόν, сөздермен мағынасы "Кузенаның жанында немесе Кузенада") деген сөзден шыққан, ал түпкілікті түрі – Смирнаға жақын орналасқан Сипил тауының оңтүстік бөлігін атау үшін қолданылған Кузена жерінен шыққан. Никол Кантакузендердің 11 және 13 ғасырларда осы аймақпен байланыстарын көрсетеді.

Орта Византия дәуірі

Кантакузендер Кіші Азияда пайда болған болуы мүмкін; олар алғаш рет Алексий I Комненнің тұсында, 1094 жылы отбасының бір мүшесі кумандарға қарсы жорыққа қатысқан кезде танылды. 12 ғасырдан бастап олардың мүдделері мен меншіктері империяның Еуропалық провинцияларында, Грекияның материгінде жиірек кездеседі. Басқа көптеген Византиялық отбасылар сияқты, олар әскери аристократияның мүшелері ретінде дворяндыққа көтерілді. Ірі жерлерге иелік етіп, сол кездегі "динатой" ("қуаттылар") деп аталатын әлеуметтік топқа қосылды. Комнен дәуірінде отбасы мүшелері әскери шенеуніктер ретінде белгілі болды: себаст Иоанн Кантакузен Мануил I Комненнің қол астында генерал болды және 1150–1153 жылдар аралығында көптеген сәтті жорықтарға жетекшілік етті; ол 1176 жылы Мириокефалон шайқасында қаза тапты. Оның немересі, цезарь Иоанн Кантакузен, Исаак II Ангелостың қарындасы Ирене Ангелинаға үйленді. Төртінші крест жорығы кезінде Кантакузендер империядағы ең ірі жер иелерінің біріне айналды, Пелопоннесте кең аумақтарға ие болды.

Византияның соңғы кезеңдері

Бұл отбасы палеолог кезеңінде де беделді болды. 13 ғасырда отбасы мүшелері Пелопоннес пен Никеяда пайда болды және олардың кейбіреулері Византия қоғамының элитасына, евгенилер («жақсы туылғандар») деп аталатын тұқым қуалайтын аристократияға қабылданды. Михаил Кантакузен 1308 жылы Мореяның бірінші эпитропы (губернаторы) болып тағайындалды, ал оның ұлы Иоанн VI Кантакузен мегас доместик, регент және ақырында император болды (1347–1354 жылдары биледі). 1341 жылы Андроник III Палеолог қайтыс болғаннан кейін, оның кәмелетке толмаған ұлы Иоанн V Палеолог (1341–1391 жылдары биледі) таққа мұрагер болды. Регенттік мәселесі бойынша екі қарсы аристократиялық топ арасында дау туды: бір жағында Андроник III-тің досы және күшті мегас доместик Иоанн Кантакузен, ол регент болып жарияланды және көп ұзамай оның әскерлері оны император ретінде мойындады. Оған Иоанн V-тің анасы, жесір императрица Анна Савойская, патриарх Иоанн XIV Калекас және мегас дукс Алексиос Апокаукос кіретін өзін-өзі жариялаған регенттік кеңес қарсы шықты. Бұл даулар 1341 жылдан 1347 жылға дейін созылған және Иоанн жеңіске жеткен қантөгіс азамат соғысына әкелді, ол астананы бақылауға алып, ресми түрде Иоанн VI ретінде аға император болып тағайындалды. Кантакузен өзінің династиясын император тағында бекітуге тырысты, қызы Елена Кантакузенды Иоанн V-ке үйлендіріп, ұлы Матай Кантакузенді император ретінде жариялады (1353–1357 жылдары биледі). Тақты өзіне тартып алуды көздеген Иоанн V 1352 жылдан 1357 жылға дейін өзінің әріптес императорларына қарсы жаңа азамат соғыстары сериясын бастады, ол ақырында жеңді; Матай сербтерге тұтқындалды, олар Палеологтармен одақтас болды және оны Иоанн V-ке кепіл ақысы үшін тапсырды. Жеңілгеннен кейін ол отставкаға кетуге мәжбүр болды, бұл императорлық Кантакузен отбасының тарихының аяқталуына әкелді (Иоанн VI биліктен алынып, 1354 жылы монастырда зейнеткерлікке шықты). Иоанн VI-ның кіші ұлы Мануил Кантакузен 1349 жылдан 1380 жылға дейін Морея провинциясында деспот болып қалды. Иоаннның басқа қыздарынан Мария Эпирдің Никефор II Орсиниге, ал Феодора Осман бегі Орхан I-ге тұрмысқа шықты. Мореяның деспоты Мануил 1380 жылы қайтыс болды және оның орнына оның үлкен ағасы және бұрынғы әріптес император Матай келді, ол 1361 жылы Мореяға келген болатын. 1382 жылы император Феодор I Палеолог Мореяның жаңа билеушісі болып тағайындалды. 1383 жылы Кантакузендерден Палеологтарға билік ауысқаннан кейін Матайдың ұлы Деметрий Кантакузен (мүмкін, інісі Иоаннмен бірге) әкесінің орнына Мореяның билеушісі ретінде қысқа уақытқа билік жүргізді және провинцияны бақылауға алған Палеологтарға қарсы шықты; Феодор 1383 жылы деспот болды. Жалпы алғанда, Иоанн туралы деректер өте аз сақталған, ол баласыз қайтыс болды және келесі ұрпақтың көптеген Кантакузендері, сондай-ақ тарихшы Феодор Спандунес және генеалог Хью Бусақтың әйелі өздерінің шежірелерін Матайдан Деметрий арқылы табады деп саналады. Деметрийдің мүмкін ұрпақтары (нақты ата-анасы белгісіз) – «Сахатай» деп аталған Георгий; Византия империясының соңғы мегас доместик Андроник; Джурадж Бранковичке үйленген Ирене; Бранковичтің сарайында қызмет еткен Фома; Трапезундтық Давидтің екінші әйелі болған Елена; және Грузияның патшайымы болған болуы мүмкін аты аталмаған қызы.