Есімдер мен сын есімдердің функция бойынша жіктелуі

Кіріспе

Есімдер мен анықтауыштардың функция бойынша жіктелуі

Грамматикалық жағдай – сөз тіркесіміндегі атау топтың бір немесе бірнеше мүмкін грамматикалық функциясына сәйкес келетін есімдер мен есімдерге қатысты анықтауыштардың (белгілеушілер, сын есімдер, қатысушылар және сандар) санаты. Әртүрлі тілдерде есім мен оның анықтауыштарынан тұратын атау топтары мұндай санаттардың біріне жатады. Мысалы, ағылшын тілінде «I see them and they see me» делінеді: номинативті есімдірлер I/they – көрушіні, ал аккузативті есімдірлер me/them – көрінетін нысанды білдіреді. Мұнда атаушы және айыптаушы – жағдайлар, яғни, олардың мағынаны берудегі функциясына сәйкес келетін есімдірлердің санаттары. Ағылшын тілі иілген жағдай жүйесін көп бөлігін жоғалтты, бірақ жеке есімдірлер әлі де үш жағдайға ие: номинатив, аккузатив (бұрынғы дативтің функцияларын қоса алғанда) және генетив. Олар жеке есімдермен қолданылады: жай есім (мен, сен, ол, сіз, біз, олар, кім, кімдер), айыптау есім (маған, сені, оны, сізді, бізге, оларды, кімді, кімдерді) және меншік есім (менікі, сенікі, онікі, сіздікі, біздікі, олардікі, кімдікі, кімдердікі). «I, he және we» сияқты формалар мақалы үшін қолданылады («Мен Джонды тептім»), ал «me, him және us» сияқты формалар толықтырғыш үшін қолданылады («Джон мені тепті»). Тіл дами келе жағдайлар бірігуі мүмкін (мысалы, ежелгі грек тілінде орналас жағдайы дативпен бірікті), бұл құбылыс синкретизм деп аталады. Санскрит, каннада, латын, тамил және орыс тілдерінде есімдер, сын есімдер, анықтауыштар мен белгілеушілердің барлығы өз жағдайын көрсету үшін (көбінесе әртүрлі жұрнақтар арқылы) иіледі. Тілдер арасында жағдайлардың саны әртүрлі: парсы тілінде екі; қазіргі ағылшын тілінде үш, бірақ тек есімдірлер үшін; Торлак диалектілері, классикалық және қазіргі стандартты араб тілінде үш; неміс, исланд, қазіргі грек және ирланд тілінде төрт; румын және ежелгі грек тілінде бес; бенгал, латын, орыс, словак, кайкав, словен және түрік тілдерінде кем дегенде алты; армян, чех, грузин, латыш, литва, поляк, серб, хорват, босния, қарамонта және украин тілдерінде жеті; моңғол, маратхи, санскрит, каннада, тамил, телугу, малай, ассам және гренланд тілдерінде сегіз; ежелгі нубий тілінде тоғыз; баск тілінде он үш; эстон тілінде он төрт; венгр тілінде он бес; фин тілінде он алты; цез тілінде кем дегенде отыз алты жағдай бар. Көбінесе кездесетін жағдайларға номинатив, аккузатив, датив және генетив жатады. Осы тілдердің бірінде жағдай арқылы белгіленетін рөл ағылшын тілінде көбінесе сөздердің арасындағы байланыс арқылы көрсетіледі. Мысалы, ағылшын тіліндегі «with (his) foot» (мысалы, «Джон аяғымен допты тепті») сөз тіркесі орыс тілінде бір есімді аспаптық жағдайда немесе ежелгі грек тілінде τῷ ποδί (аяқ) ретінде берілуі мүмкін, мұнда екі сөз де (анықталған мағыналы сөз және есім πούς «аяқ») датив формасына өтеді. Формальды түрде жағдай – «бас сөзімен байланысты қатынастың типі бойынша тәуелді есімдерді белгілеу жүйесі» деп анықталады. Жағдайларды агент және объект сияқты мағыналық рөлдерден ажырату керек. Олар көбінесе тығыз байланысты, және латын сияқты тілдерде бірнеше мағыналық рөлдер депоненттік етістіктер үшін біршама тұрақты жағдаймен жүзеге асырылады, бірақ жағдайлар – синтагматикалық/сөз тіркесі категориясы, ал мағыналық рөлдер – үлкен құрылымдағы синтагма/сөз тіркесінің функциясы. Жағдайлары бар тілдерде сөздердің реті еркін болуы мүмкін, өйткені мағыналық рөлдерді сөйлемдегі орнымен көрсету қажет емес.

A grammatical case is a category of nouns and noun modifiers (determiners, adjectives, participles, and numerals) that corresponds to one or more potential grammatical functions for a nominal group in a wording. In various languages, nominal groups consisting of a noun and its modifiers belong to one of a few such categories. For instance, in English, one says I see them and they see me: the nominative pronouns I/they represent the perceiver and the accusative pronouns me/them represent the phenomenon perceived. Here, nominative and accusative are cases, that is, categories of pronouns corresponding to the functions they have in representation. English has largely lost its inflected case system but personal pronouns still have three cases, which are simplified forms of the nominative, accusative (including functions formerly handled by the dative) and genitive cases. They are used with personal pronouns: subjective case (I, you, he, she, it, we, they, who, whoever), objective case (me, you, him, her, it, us, them, whom, whomever) and possessive case (my, mine; your, yours; his; her, hers; its; our, ours; their, theirs; whose; whosever). Forms such as I, he and we are used for the subject ("I kicked John"), and forms such as me, him and us are used for the object ("John kicked me"). As a language evolves, cases can merge (for instance, in Ancient Greek, the locative case merged with the dative), a phenomenon known as syncretism. Languages such as Sanskrit, Kannada, Latin, Tamil, and Russian have extensive case systems, with nouns, pronouns, adjectives, and determiners all inflecting (usually by means of different suffixes) to indicate their case. The number of cases differs between languages: Persian has two; modern English has three but for pronouns only; Torlakian dialects, Classical and Modern Standard Arabic have three; German, Icelandic, Modern Greek, and Irish have four; Romanian and Ancient Greek have five; Bengali, Latin, Russian, Slovak, Kajkavian, Slovenian, and Turkish each have at least six; Armenian, Czech, Georgian, Latvian, Lithuanian, Polish, Serbian, Croatian, Bosnian, Montenegrin and Ukrainian have seven; Mongolian, Marathi, Sanskrit, Kannada, Tamil, Telugu, Malayalam, Assamese and Greenlandic have eight; Old Nubian had nine; Basque has 13; Estonian has 14; Finnish has 15; Hungarian has 18; and Tsez has at least 36 cases. Commonly encountered cases include nominative, accusative, dative and genitive. A role that one of those languages marks by case is often marked in English with a preposition. For example, the English prepositional phrase with (his) foot (as in "John kicked the ball with his foot") might be rendered in Russian using a single noun in the instrumental case, or in Ancient Greek as τῷ ποδί (, meaning "the foot") with both words (the definite article, and the noun πούς "foot") changing to dative form. More formally, case has been defined as "a system of marking dependent nouns for the type of relationship they bear to their heads". Cases should be distinguished from thematic roles such as agent and patient. They are often closely related, and in languages such as Latin, several thematic roles are realised by a somewhat fixed case for deponent verbs, but cases are a syntagmatic/phrasal category, and thematic roles are the function of a syntagma/phrase in a larger structure. Languages having cases often exhibit free word order, as thematic roles are not required to be marked by position in the sentence.

Тарих

Көне гректер өз тілдеріндегі атаулардың белгілі бір формаларын білгені кеңінен қабылданған. Анакреонның бір үзіндісі осыны дәлелдейді. Грамматикалық жағдайларды алғаш рет стоиктер мен перипатетикалық мектептің кейбір философтары таныды. Бұл философтардың жетістіктерін кейін Александрия кітапханасының филологтары пайдаланды. Латын сөзі грекше πτῶσις сөзінің тікелей аудармасы, яғни "құлау, түсу". Мұндағы мағынасы – барлық басқа жағдайлар номинативтен "құлап" шыққан деп есептеледі. Бұл образ сөздерде де көрініс табады, мысалы, declension (көбейту), латынша declino ("еңкеюден") және PIE түбірінен. "Құлау" дегенге ұқсас бірнеше басқа еуропалық тілдердегі "жағдай" сөзі де casus сөзінен алынған, соның ішінде француз тіліндегі cas, итальян тіліндегі caso, испан тіліндегі caso, португал тіліндегі caso және неміс тіліндегі Kasus. Орыс тіліндегі паде́ж (падьеж) сөзі грек тілінен аударма, сонымен қатар "құлау" мағынасын білдіретін түбірге ие. Неміс тіліндегі Fall және чех тіліндегі pád сөздерінің тікелей мағынасы – "құлау", және олар грамматикалық жағдай ұғымымен қатар физикалық құлауды білдіру үшін де қолданылады. Голланд тіліндегі naamval "атау жағдайы" деп аударылады, онда "атау" сөзі "сипаттаушы (номен)" және "(зат есім) атау" ескі мағыналарын сақтайды. Фин тіліндегі эквивалент – sija, оның негізгі мағынасы "орналасу" немесе "орын".

Тіл отбасылары

Бірнеше ерекшеліктерден басқа, фин-угриялық тілдер отбасының көпшілігінде жағдайлар кеңінен қолданылады. Фин тілінде дәстүрлі сипаттама бойынша 15 жағдай бар (немесе түсіндірмеге байланысты 30-ға дейін). Дегенмен, күнделікті сөйлеуде олардың тек 12-сі ғана қолданылады (фин тіліндегі есімдердің жағдайларын және фин тіліндегі орындық жүйесін қараңыз). Эстон тілінде 14 (эстондық орындық жүйесін қараңыз) және венгр тілінде 18 жағдай бар, екеуі де кейбір сөздер үшін қосымша архаикалық жағдайларды қолданады. Түркі, моңғол және тунгус тілдерінде де күрделі жағдай жүйелері кездеседі. Жоғарыда аталған тілдер корей және жапон тілдерімен ұқсастықтары болғандықтан, лингвистер алтайлық тілдер отбасын ұсынды және оның жағдай жүйесін қайта құруға тырысты; алайда, бұл гипотеза көбінесе күмәнді деп танылды. Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінің бірі – цез тілінде 64 жағдай бар. Джон Кижаданың жасаған Ithkuil тілінің бастапқы нұсқасында 81 зат есімнің жағдайы болса, ал оның вариациялары Ilaksh және 2011 жылғы қайта қараудан кейінгі Ithkuil тілінде 96 жағдай бар. Сөздердің леммалық түрі, яғни сөздің канондық түрі ретінде әдеттегідей таңдалған түрі, әдетте ең қарапайым немесе негізгі жағдай болып табылады, ол әдетте атау, қозғаушы немесе абсолют жағдай болып келеді, тілдің өзіне тән ерекшеліктеріне байланысты.

Жалпы сілтемелер

Иван Г. Ильев (2007) Грамматикалық жақтың табиғаты туралы (Жағдай және шақыру)

Ильев, Ив. Орыс тіліндегі жоқ ететін генетив және оның жапон аналогы. Ресей зерттеулерінің халықаралық журналы. 1, 2018