Көне Рим консулы

Кіріспе

Ежелгі Римдегі саяси лауазым

Консул – Рим Республикасының (шамамен б.з.д. 509 – б.з.д. 27) жоғары сайланған мемлекеттік лауазымы болды. Римдіктер консулдықты саясаткерлердің ұмтылған мемлекеттік қызметтердің жоғарылау реті бойынша, цензордан кейінгі екінші деңгей деп санайтын. Жыл сайын жүздік ассамблея екі консулды бір жылдық мерзімге сайлап отыратын. Консулдар Римде болғанда әр ай сайын кезекпен фасцесті (жетекшілік құқығын) ұстап отыратын. Консулдың империумы (әскери билігі) Рим мен оның барлық провинцияларына таралатын. Екі консулдың болуы кез келген адамның билігін тексеріп отыратын, бұл Римнің бұрынғы патшаларының билігі бірнеше лауазымға бөлінуі керек деген республикалық сенімге сәйкес келетін. Осы мақсатта әрбір консул екінші консулдың әрекеттеріне вето қою құқығына ие болды. Империя құрылғаннан кейін (б.з.д. 27), консулдар Римнің республикалық мұрасының тек символдық өкілдеріне айналды, император жоғарғы билік ретінде әрекет ете отырып, олардың билік және құқықтары шешіліп қалды. Сан-Маринодағы екі басшылық (диархия) дәстүрі осы күнге дейін сақталып келеді және Рим Республикасының әдет-ғұрыптарынан тікелей алынған. Ежелгі Римнің консулдарымен теңестірілетін регент-капитандар елдің екі басшысы ретінде қызмет етеді. Алайда олар үкімет басшылары емес, тек атқарушы билігі жоқ мемлекет басшылары.

Республиканың тұсында

Рим дәстүрі бойынша, соңғы патша Таркин Супербус қуылғаннан кейін, патшаның билігі мен өкілеттігі жаңадан құрылған консулдыққа берілді. Бастапқыда консулдар преторлар ("жетекші") деп аталған, бұл олардың бас әскери қолбасшы ретіндегі міндеттеріне байланысты болды. 300 жылға дейін консул атағы кеңінен қолданыла бастады. Көне жазушылар консул атауын латын тіліндегі *consulere* ("кеңес беру") етістігінен шығарған, бірақ бұл терминнің кейінгі түсіндірмесі болуы мүмкін. Бұл атау, кеңсе табиғаты екі адамнан тұратындықтан, *con-* және *sal-* ("бірге жиналу") немесе *con-* және *sell-/sedl-* ("бірге отыру" немесе "жанында отыру") сөздерінен шыққан болуы мүмкін. Грек тілінде бұл лауазым бастапқыда στρατηγὸς ὕπατος, *strategos hypatos* ("жоғарғы қолбасшы") деп аударылды, кейіннен жай ὕπατος (*hypatos*) деп аударылды. Бұл лауазым 367 жылға дейін жойылды, содан кейін консулдық қайта орнатылды. Консулдар бейбіт уақытта (әкімшілік, заң шығару және сот) кең өкілеттіктерге ие болды, ал соғыс кезінде көбінесе жоғарғы әскери қолбасшылықты атқарды. Қосымша діни міндеттерге белгілі бір рәсімдер кірді, оларды ресми маңыздылығын көрсете отырып, жоғары мемлекеттік лауазымды тұлғалар ғана орындай алатын. Консулдар сонымен қатар әскерді шайқасқа шығармас бұрын маңызды діни рәсім – ажарды оқыды. Жыл сайын екі консул сайланды, бірге қызмет етті, әрқайсысы екіншісінің әрекеттеріне вето құқығына ие болды, бұл магистратуралар үшін қалыпты принцип болды. Оларды преторлар мен цензорларды да сайлаған комиция центуриата сайлады. Алайда, олар өздерінің өкілеттіктерін бұрынғы комиция куриата сайлауды растағаннан кейін ғана алды, ол консулдарға *lex curiata de imperio* заңы арқылы өздерінің империумын берді. Егер консул өкілеттік мерзімі ішінде қайтыс болса (консулдар шайқастың алдыңғы қатарында болғанда жиі кездесетін жағдай) немесе қызметінен алынса, комиция центуриата басқа біреуді қалған мерзімге консул суффектус ("суффекс консулы") ретінде сайлап алатын. Жылды бастау үшін сайланған консул *consul ordinarius* ("қалыпты консул") деп аталды, ол суффекс консулынан беделдірек болды, өйткені жыл қалыпты консулдардың атымен аталатын (консулдық мерзімдемеге қараңыз). Дәстүрге сәйкес, консулдық бастапқыда патрицийлерге арналған, және тек 367 жылға дейін плебейлер осы жоғарғы лауазымға үміткер болу құқығын жеңіп алды, осыған байланысты Лициний-Секстий заңдарында жыл сайын кемінде бір консул плебей болуы керек екендігі айтылды. Алғашқы плебей консулы Луций Секстий келесі жылы сайланды. Дегенмен, кеңсе көбінесе бірнеше отбасылардың қолында болды, өйткені Цицерон сайланғанға дейін шамамен он бес *novi homines* ("консулдық тәжірибесі жоқ жаңа адамдар") ғана консулдыққа сайланды. Қазіргі тарихшылар ерте Республика кезеңінде плебейлердің азаттығы туралы дәстүрлі есепке күмән келтірді (ордендер қақтығысына қараңыз), мысалы, Секстийге дейінгі консулдардың шамамен отыз пайызының патриций емес, плебей есімдері болғанын атап өтті. Мүмкін, хронология бұрмаланған, бірақ алғашқы консулдардың бірі Луций Юний Брут плебей отбасынан шыққан сияқты. Тағы бір мүмкін түсіндірме – V ғасырдың әлеуметтік күресі кезінде консул лауазымын патриций элитасы біртіндеп монополияға ие болды. Соғыс кезінде консул лауазымына үміткер болудың басты шарты әскери шеберлік пен бедел болды, бірақ әрқашан таңдау саяси сипатта болды. Уақыт өте келе консулдық *cursus honorum* – саяси мансапты таңдаған римдіктердің өтетін лауазымдар тізімінің соңғы сатысына айналды. Луций Корнелий Сулла *cursus* жүйесін заңмен реттегенде, консул лауазымына сайланудың ең төменгі жасы 43 немесе 42 жасқа белгіленді. Бұл жас талабы кейіннен Империя кезінде 32 жасқа өзгертілді. Республиканың соңғы кезеңінен бастап, консулдық мерзімі аяқталғаннан кейін, бұрынғы консул әдетте проконсул ретінде кірісті мерзімге қызмет ететін, сенаторлық провинциялардың бірінің римдік губернаторы болар еді. Ертедегі Республиканың патриций консулдары үшін мемлекеттік лауазымды ауыл шаруашылығы жұмысымен үйлестіру сирек емес еді. Цицеронның сөздерімен: *in agris erant tum senatores, id est senes*: "Сол кезде сенаторлар, яғни қарттар өз шаруашылықтарында тұратын". Бұл практика 2 ғасырға қарай ескірді.

According to Roman tradition, after the expulsion of the last king, Tarquin Superbus, the powers and authority of the king were given to the newly instituted consulship. Originally, consuls were called praetors ("leader"), referring to their duties as the chief military commanders. By at least 300 BC the title of consul became commonly used. Ancient writers usually derive the title consul from the Latin verb consulere, "to take counsel", but this is most likely a later gloss of the term, which probably derives—in view of the joint nature of the office—from con and sal , "get together" or from con and sell /sedl , "sit down together with" or "next to". In Greek, the title was originally rendered as στρατηγὸς ὕπατος, strategos hypatos ("the supreme general"), and later simply as ὕπατος (hypatos). These remained in place until the office was abolished in 367 BC and the consulship was reintroduced. Consuls had extensive powers in peacetime (administrative, legislative, and judicial), and in wartime often held the highest military command. Additional religious duties included certain rites which, as a sign of their formal importance, could only be carried out by the highest state officials. Consuls also read auguries, an essential religious ritual, before leading armies into the field. Two consuls were elected each year, serving together, each with veto power over the other's actions, a normal principle for magistracies. They were elected by the comitia centuriata, which also elected praetors and censors. However, they formally assumed powers only after the ratification of their election in the older comitia curiata, which granted the consuls their imperium by enacting a law, the lex curiata de imperio. If a consul died during his term (not uncommon when consuls were in the forefront of battle) or was removed from office, another would be elected by the comitia centuriata to serve the remainder of the term as consul suffectus ("suffect consul"). A consul elected to start the yearcalled a consul ordinarius ("ordinary consul")held more prestige than a suffect consul, partly because the year would be named for ordinary consuls (see consular dating). According to tradition, the consulship was initially reserved for patricians and only in 367 BC did plebeians win the right to stand for this supreme office, when the Licinio Sextian rogations provided that at least one consul each year should be plebeian. The first plebeian consul, Lucius Sextius, was elected the following year. Nevertheless, the office remained largely in the hands of a few families, as only about fifteen novi homines ("new men" with no consular background) were elected to the consulship until the election of Cicero in 63 BC. Modern historians have questioned the traditional account of plebeian emancipation during the early Republic (see Conflict of the Orders), noting for instance that about thirty percent of the consuls prior to Sextius had plebeian, not patrician, names. It is possible that only the chronology has been distorted, but it seems that one of the first consuls, Lucius Junius Brutus, came from a plebeian family. Another possible explanation is that during the 5th century social struggles, the office of consul was gradually monopolized by a patrician elite. During times of war, the primary qualification for consul was military skill and reputation, but at all times the selection was politically charged. With the passage of time, the consulship became the normal endpoint of the cursus honorum, the sequence of offices pursued by the Roman who chose to pursue a political career. When Lucius Cornelius Sulla regulated the cursus by law, the minimum age of election to consul became 43 or 42 years of age. This age requirement was later changed to 32 during the Empire. Beginning in the late Republic, after finishing a consular year, a former consul would usually serve a lucrative term as a proconsul, the Roman governor of one of the senatorial provinces. It would not be uncommon for the patrician consuls of the early Republic to intersperse public office with agricultural labor. In Cicero's words: in agris erant tum senatores, id est senes: 'In those days senators—that is, seniors—would live on their farms'. This practice was obsolete by the 2nd century.

Империяның тұсында

Принципаттың алғашқы жылдары консулдарды формалды түрде комиция центуриат сайлағанмен, іс жүзінде принцепс тағайындады. Жылдар өте келе комиция центуриат пен комиция попли трибута (төменгі магистраттық лауазымдарды сайлаған) арасындағы айырмашылық жоғалған сияқты, сондықтан консулдық сайлау мақсатында мемлекеттің барлық магистраттық лауазымдарын сайлаған бір ғана «халық жиналысы» болды, ал консулдарды принцепс ұсынды. Принципат кезінде (3-ғасырға дейін) императорлық консулдық маңызды лауазым болды, бірақ ол римдік аристократияға императорлық әкімшіліктің жоғары деңгейлеріне өтуге мүмкіндік берді – тек бұрынғы консулдар консулдық легаттар, Африка мен Азия проконсулдары немесе Римнің қалалық префекті бола алатын. Бұл лауазымға мансап жолын жартылай аяқтаған, отызға жуық патриций немесе қырыққа жуық басқа адамдар тағайындалатын. Императорлар жиі өздерін немесе олардың қолдаушыларын немесе туыстарын консул етіп тағайындады, тіпті жас талаптарына қарамастан. Калигула бірде өзінің атын Инцитат консул етіп тағайындайтынын айтқан, бұл, әрине, Сенаттың беделін төмендету үшін жасалған әзіл болған. Консулдық лауазымдарды толтыру үшін адамдардың қажеттілігі Августы консулдықты қайта құруға мәжбүр етті, бұл қалыпты консулдыққа екі адамнан артық сайлауға мүмкіндік берді. Юлий Клавдийлер тұсында жылды бастаған консулдар әдетте жыл ортасында қызметінен кететін, ал суффект консулдарды сайлау қалыпты консулдарды сайлаумен бір уақытта өтетін. Флавий және Антонин императорларының билігі кезінде, қалыпты консулдар төрт айдан кейін отставкаға кетуге бейім болды, ал сайлаулар олар қызмет атқаратын жылдың 12 қаңтарына ауыстырылды. Консулдарды сайлау Флавий немесе Антонин кезеңдерінде Сенатқа берілді, бірақ 3-ғасырға дейін халық Сенат таңдауларын ратификациялауға шақырылды. Император өзінің билік құрған жыл сайын консулдығын қабылдамады, бірақ өзін бірнеше рет ұсынды; Август 13 рет консул болды, Домициан 17, Теодосий II 18. Осы процестен туындаған консулдыққа жарамды адамдардың көбеюі және бұл лауазымды homines novi-ге бөлу уақыт өте келе бұл лауазымның құнын төмендетуге әкелді. Алайда, қалыпты консулдыққа берілген жоғары құрмет сақталды, өйткені бұл императормен бөлісетін сирек кеңселердің бірі болды, және осы кезеңде оны көбінесе патрицийлер немесе консулдық ата-бабалары бар адамдар толтырды. Егер олар ерекше білікті немесе бағалы болса, олар тіпті екінші (немесе сирек жағдайда үшінші) консулдыққа қол жеткізген болуы мүмкін. Консулдық қызметке орналасу алдында, бұл адамдар өздерінің артында маңызды мансап жасады және мемлекетке қызмет етуді жалғастыруды күтеді, мемлекет жұмыс істейтін лауазымға орналасады. Нәтижесінде, қалыпты консулдықты ұстау үлкен құрмет болды және бұл кеңсе әлі де салыстырмалы түрде республикалық конституцияның басты символы болды. Мүмкін, ресми заңдылықты іздеудің бір бөлігі ретінде, Галл империясы өзінің өмірінің барысында (260–274) консулдардың өз жұптарына ие болды. Бұл мемлекет үшін консулдардың тізімі толық емес, жазулар мен монеталардан алынған. 3-ғасырдың соңында көп нәрсе өзгерді. Көптеген консулдық функциялардың жоғалуы және эквиттердің дәстүрлі сенаторлық әкімшілік және әскери функцияларға біртіндеп енуі сенаторлық мансаптың консулдық қызметке тағайындалғанға дейін іс жүзінде жойылғандығын білдірді. Бұл 4-ғасырда жиырмадан асқан ер адамдар, мүмкін, жас адамдар, олардың артында маңызды саяси мансапсыз, бұрын қалыпты болғаннан ертерек жаста суффект консулдық тағайындалуын көруге әкелді. Уақыт өте келе, екінші консулдықтар, әдетте, қалыпты, алғашқы екі ғасырдағыдан әлдеқайда жиі болды, ал бірінші консулдық әдетте суффект консулдығы болды. Сонымен қатар, осы кезеңде консулдық енді сенаторлардың ғана аймағы болған жоқ – ат үстіндегі преториан префекттеріне (оларға кеңсеге келген кезде ornamenta consularia берілді) автоматты түрде суффект консулдығы берілді, бұл оларға императордан кейін қалыпты консулдық берілген кезде өздерін II-ші ретінде стильдеуге мүмкіндік берді. Мұның бәрі консулдық лауазымның құнын одан әрі төмендетуге әкелді, сондықтан 3-ғасырдың соңғы жылдарында қалыпты консулдықты ұстау кейде cursus жазуларынан алынып тасталды, ал 4-ғасырдың алғашқы онжылдықтарында суффект консулдықтар едәуір аз тіркелді. Константин I (306–337) реформаларының бірі консулдардың біреуін Римге, екіншісін Константинопольге тағайындады. Сондықтан, Феодосий I-нің өлімімен империя екіге бөлінген кезде (379–395), әр жартының императоры консулдардың біреуін тағайындау құқығына ие болды – бірақ кейде император өзінің әріптесіне екі консулды тағайындауға рұқсат берді. Батыс Рим империясында кейбір шығыс консулдары император тарапынан мойындалмады, ол Стилич сияқты күшті генералдатардың қуыршағына айналды. Нақты билігі жоқ консулдық үлкен құрметке ие болды, бірақ оған қатысты тойлар – ең алдымен, көлік жарыстары – айтарлықтай шығындарға әкелді; шығындардың бір бөлігі мемлекеттен өтелді. Кейде консулдық қызмет он жеті жастағы немесе тіпті балаларға берілді, мысалы, Варрониан, Валентиниан Галат, Олибрий кіші және императордың балалары. 6-ғасырда консулдық лауазымына сирек берілді, осылайша ол Юстиниан I (527–565) тұсында жойылды: Батыс консулдығы 534 жылы Деций Паулинмен соңғы иесі болды, ал Шығыс консулдығы 541 жылы Аниций Фаустус Альбин Базилиймен жойылды. Консулдық мерзімді есептеу 537 жылы Юстиниан императордың билік жылдары мен индикция бойынша мерзімді есептеуді енгізген кезде жойылды. Шығыс сарайында, Юстиниан II (565–578) тұсынан бастап, жаңа императордың жариялану рәсімінің бір бөлігі ретінде консулдық лауазымына тағайындау болды және 632 жылы болашақ Констанс II (641–668) консул ретінде жарияланғанда соңғы рет куәландырылды. 9-ғасырдың соңында император Лев Ғалым (886–912) өзінің Базиликасындағы 94-Novel-де кеңсесін жойды. Сол кезде грек тіліндегі консул және бұрынғы консул атаулары, «гипатос» және «апо гипатон» салыстырмалы түрде төменгі құрметті лауазымдарға айналды. Батыста консул шені кейде Папалық тарапынан жеке тұлғаларға берілді. 719 жылы Папа Карл Мартелге римдік консул атағын ұсынды, бірақ ол одан бас тартты. 853 жыл шамасында, төрт немесе бес жастағы Альфред Ұлы Папа тарапынан римдік консул етіп тағайындалды.

Although throughout the early years of the Principate the consuls were still formally elected by the comitia centuriata, they were de facto nominated by the princeps. As the years progressed, the distinction between the comitia centuriata and the comitia populi tributa (which elected the lower magisterial positions) appears to have disappeared, and so for the purposes of the consular elections, there came to be just a single "assembly of the people" which elected all the magisterial positions of the state, while the consuls continued to be nominated by the princeps. The imperial consulate during the Principate (until the 3rd century) was an important position, albeit as the method through which the Roman aristocracy could progress through to the higher levels of imperial administration—only former consuls could become consular legates, the proconsuls of Africa and Asia, or the urban prefect of Rome. It was a post that would be occupied by a man halfway through his career, in his early thirties for a patrician, or in his early forties for most others. Emperors frequently appointed themselves, or their protégés or relatives, as consuls, even without regard to the age requirements. Caligula once said that he would appoint his horse Incitatus consul, which was probably a joke intended to belittle the Senate's authority. The need for a pool of men to fill the consular positions forced Augustus to remodel the suffect consulate, allowing more than the two elected for the ordinary consulate. During the reigns of the Julio Claudians, the ordinary consuls who began the year usually relinquished their office mid year, with the election for the suffect consuls occurring at the same time as that for the ordinary consuls. During reigns of the Flavian and Antonine emperors, the ordinary consuls tended to resign after a period of four months, and the elections were moved to 12 January of the year in which they were to hold office. Election of the consuls were transferred to the Senate during the Flavian or Antonine periods, although through to the 3rd century, the people were still called on to ratify the Senate's selections. The emperor did not assume the consulship of every year of his reign, but did nominate himself multiple times; Augustus was consul 13 times, Domitian 17, and Theodosius II 18. The proliferation of suffect consuls through this process, and the allocation of this office to homines novi tended, over time, to devalue the office. However, the high regard placed upon the ordinary consulate remained intact, as it was one of the few offices that one could share with the emperor, and during this period it was filled mostly by patricians or by individuals who had consular ancestors. If they were especially skilled or valued, they may even have achieved a second (or rarely, a third) consulate. Prior to achieving the consulate, these individuals already had a significant career behind them, and would expect to continue serving the state, filling in the post upon which the state functioned. Consequently, holding the ordinary consulship was a great honor and the office was the major symbol of the still relatively republican constitution. Probably as part of seeking formal legitimacy, the break away Gallic Empire had its own pairs of consuls during its existence (260–274). The list of consuls for this state is incomplete, drawn from inscriptions and coins. By the end of the 3rd century, much had changed. The loss of many pre consular functions and the gradual encroachment of the equites into the traditional senatorial administrative and military functions, meant that senatorial careers virtually vanished prior to their appointment as consuls. This had the effect of seeing a suffect consulship granted at an earlier age, to the point that by the 4th century, it was being held by men in their early twenties, and possibly younger, without the significant political careers behind them that was normal previously. As time progressed, second consulates, usually ordinary, became far more common than had been the case during the first two centuries, while the first consulship was usually a suffect consulate. Also, the consulate during this period was no longer just the province of senators—the automatic awarding of a suffect consulship to the equestrian praetorian prefects (who were given the ornamenta consularia upon achieving their office) allowed them to style themselves cos. II when they were later granted an ordinary consulship by the emperor. All this had the effect of further devaluing the office of consul, to the point that by the final years of the 3rd century, holding an ordinary consulate was occasionally left out of the cursus inscriptions, while suffect consulships were hardly ever recorded by the first decades of the 4th century. One of the reforms of Constantine I (r. 306–337) was to assign one of the consuls to the city of Rome, and the other to Constantinople. Therefore, when the Empire was divided into two halves on the death of Theodosius I (r. 379–395), the emperor of each half acquired the right of appointing one of the consuls—although on occasion an emperor did allow his colleague to appoint both consuls for various reasons. In the Western Empire, some Eastern consuls were never recognized by the emperor, who became a puppet of powerful generals such as Stilicho. The consulship, bereft of any real power, continued to be a great honor, but the celebrations attending it—above all the chariot races—had come to involve considerable expense; part of the expense had to be covered by the state. At times the consulship was given to teenagers or even children, as in the cases of Varronianus, Valentinianus Galates, Olybrius Junior, and the children of the emperor. In the 6th century, the consulship was increasingly sparsely given, until it was allowed to lapse under Justinian I (r. 527–565): the western consulship lapsed in 534, with Decius Paulinus the last holder, and the consulship of the East in 541, with Anicius Faustus Albinus Basilius. Consular dating had already been abolished in 537, when Justinian introduced dating by the emperor's regnal year and the indiction. In the eastern court, the appointment to consulship became a part of the rite of proclamation of a new emperor from Justin II (r. 565–578) on, and is last attested in the proclamation of the future Constans II (r. 641–668) as consul in 632. In the late 9th century, Emperor Leo the Wise (r. 886–912) finally abolished the office in Novel 94 of his Basilika. By that time, the Greek titles for consul and ex consul, "hypatos" and "apo hypaton", had been transformed to relatively lowly honorary dignities. In the west, the rank of consul was occasionally bestowed upon individuals by the Papacy. In 719, the title of Roman consul was offered by the Pope to Charles Martel, although he refused it. About 853, Alfred the Great, then a child aged four or five, was made a Roman consul by the Pope.

Республикалық баждар

Дәстүр бойынша, патшалар қуылғаннан кейін, патшаларға тиесілі барлық билік екі лауазымға: консулдыққа және рекс сакрарум қызметіне берілді. Рекс сакрарум патшалардың діни қызметкері ретінде мұрагерлік алды, ал түрлі діни функциялар понтификтерге жүктелді, ал консулдарға қалған азаматтық және әскери жауапкершілік берілді. Патшалық билікті теріс пайдалануды болдырмау үшін, бұл билік екі консулға бөлісті, олардың әрқайсысы екіншісінің әрекеттеріне вето қою құқығына ие болды, бұл құқық қысқа мерзімге, жыл сайын берілді. Консулдар мемлекеттің атқару билігімен қамтамасыз етілді және Республика үкіметін басқарды. Бастапқыда консулдар кең ауқымды атқару және сот билігін жүзеге асырды. Алайда, Рим құқығы жүйесінің біртіндеп дамуында, кейбір маңызды функциялар консулдықтан алынып, жаңа лауазымдарға берілді. Мысалы, б.з.б. 443 жылы халық санауын жүргізу міндеті консулдардан алынып, цензорларға берілді. Консулдықтан алынған екінші функция – олардың сот билігі болды. Бас судьялар лауазымы б.з.б. 366 жылы преторларға ауыстырылды. Осыдан кейін консулдар тек ерекше қылмыстық істерде және Сенаттың қаулысымен шақырылған жағдайда ғана судья ретінде жұмыс істеді.

Азаматтық сала

Көбінесе билік азаматтық және әскери салаларға бөлінді. Консулдар помериумда (Рим қаласында) болғанда, олар үкіметтің басында тұрды, ал плебстің трибунынан басқа барлық магистраттар оларға бағынышты болды, бірақ өз лауазымдарының тәуелсіздігін сақтады. Республиканың ішкі жұмысы консулдардың қадағалауында болды. Заңдарды орындауда консулдарға кеңірек өкілеттік беру үшін, консулдарға шақыру және қамауға алу құқығы берілді, бұл олардың үкіміне шағымдану құқығымен ғана шектелді. Бұл жазалау билігі тіпті төменгі лауазымды шенеуніктерге де қолданылды. Консулдар өздерінің атқарушылық функцияларының бір бөлігі ретінде Сенаттың қаулыларын және ассамблеялардың заңдарын іске асыруға жауапты болды. Кейде, өте қиын жағдайларда, олар өз өкілеттігімен және жауапкершілігімен әрекет ете алатын. Консулдар Рим мемлекетінің бас дипломаттары қызметін де атқарды. Кез келген шетелдік елшілер Сенатқа жеткенге дейін консулдармен кездесетін. Консул елшілерді Сенатқа таныстыратын, және олар ғана Сенат пен шетелдік мемлекеттер арасында келіссөздер жүргізетін. Консулдар Сенатты шақырып, оның мәжілістеріне төрағалық ететін. Консулдар бір-бірінен ай сайын кезекпен Сенат төрағасы қызметін атқарды. Олар сондай-ақ үш римдік ассамблеяның (курия, центурия және тайпалық) кез келгенін шақырып, оларға төрағалық ете алатын. Осылайша консулдар сайлауды өткізіп, заң жобаларын дауысқа салуға ұсынды. Егер екі консул да қалада болмаса, олардың азаматтық міндеттерін претор урбанус атқарды. Әр консулды әрбір ресми іс-шарада он екі ликтор сүйемелдеп жүретін, олар лауазымның мәртебесін көрсетіп, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ететін. Әр ликторда балтасы бар таяқтардан жасалған фассес (fasces) болады. Фассес әскери билікті немесе империумды символдайтын. Помериум ішінде ликторлар балталарды алып тастап, сотсыз азаматты өлтіруге болмайтынын көрсететін. Комиция центуриатаға кіргенде ликторлар фассесті төмен түсіріп, консулдың билігі халықтан шығатынын көрсететін.

For the most part, power was divided between civil and military spheres. As long as the consuls were in the pomerium (the city of Rome), they were at the head of government, and all the other magistrates, with the exception of the tribune of the plebs, were subordinate to them, but retained independence of office. The internal machinery of the Republic was under the consuls' supervision. In order to allow the consuls greater authority in executing laws, the consuls had the right of summons and arrest, which was limited only by the right of appeal from their judgement. This power of punishment even extended to inferior magistrates. As part of their executive functions, the consuls were responsible for carrying into effect the decrees of the Senate and the laws of the assemblies. Sometimes, in great emergencies, they might act on their own authority and responsibility. The consuls also served as the chief diplomats of the Roman state. Before any foreign ambassadors reached the Senate, they met with the consuls. The consul would introduce ambassadors to the Senate, and they alone negotiated between the Senate and foreign states. The consuls could convene the Senate, and presided over its meetings. The consuls served as president of the Senate, one at a time, alternating every month. They could also summon any of the three Roman assemblies (Curiate, Centuriate, and Tribal) and presided over them. Thus, the consuls conducted the elections and put legislative measures to the vote. When neither consul was within the city, their civic duties were assumed by the praetor urbanus. Each consul was accompanied in every public appearance by twelve lictors, who displayed the magnificence of the office and served as his bodyguards. Each lictor held a fasces, a bundle of rods that contained an axe. The fasces symbolized the military power, or imperium. When inside the pomerium, the lictors removed the axes from the fasces to show that a citizen could not be executed without a trial. Upon entering the comitia centuriata, the lictors would lower the fasces to show that the powers of the consuls derive from the people.

Әскери сала

Рим қабырғаларының сыртында консулдардың өкілеттігі, барлық рим легиондарының бас қолбасшысы ретінде, әлдеқайда кеңейтілген еді. Осы қызметтің өзінде консулдар толық империуммен жабдылды. Сенат жарлығымен легиондарға бұйрық берілген кезде, консулдар Март алаңында жиын өткізіп, әскер жинады. Әскерге қадам басқан әрбір сарбаз консулдарға адалдық серт беруге міндетті болды. Сондай-ақ консулдар Римнің одақтастарынан берілген әскерлерді жинауды қадағалап отырды. Қала ішінде консул азаматты жазалай және тұтқындай алатын, бірақ өлім жазасын қолдануға құқығы болмады. Бірақ, жорыққа шыққанда, консул кез келген сарбазға, офицерге, азаматқа немесе одақтасқа қалауынша жаза тағайындай алатын. Әр консул әдетте екі легионнан тұратын әскерге, әскери трибундар мен қаржылық міндеттерді атқаратын квестордың көмегімен басшылық етті. Егер екі консул бірдей жорыққа шыққан жағдайда, олардың әрқайсысы бір күн бойы басқару құқығын иеленді. Типикалық консулдық әскер шамамен 20 000 адамнан тұратын, оның ішінде екі азаматтық және екі одақтас легион болды. Республиканың алғашқы жылдарында Римнің жаулары Орталық Италияда орналасқандықтан, жорықтар бірнеше айға созылды. Римнің шекарасы кеңейген сайын, б.з.б. 2 ғасырда жорықтар ұзаққа созылатын болды. Рим соғысқұмар қоғам болды және соғыс жасамаған жағдайлар өте сирек кездесетін. Сондықтан, консул қызметке кірген кезде Сенат пен халық оның Римнің жауларына қарсы әскерін шығарып, римдік шекараны кеңейтетінін күтетін. Оның әскерлері жорықтан кейін олжамен үйлеріне оралуды асық күтетін. Егер консул үлкен жеңіске жетсе, әскері оны император деп жариялап, жеңіс тойын өткізуге рұқсат сұрай алатын. Консул жорықты өз қалауынша жүргізе алатын және шексіз билікке ие болды. Алайда, жорықтан кейін ол жасаған қылмыстары үшін сотталуы мүмкін (мысалы, провинцияларды жеке пайдаға қолдануы немесе мемлекеттік қаражатты ысырап етуі үшін, Сципион Африканды 205 жылы Катон айыптағандай).

Зорлық-зомбылықтың алдын алу

Консулдардың өкілеттігін теріс пайдалануына жол берілмеді, себебі әр консулға өзінің әріптесі консулына вето қою құқығы берілді. Сондықтан, провинциялардағы бас қолбасшы ретіндегі консулдардың билігінен басқа, консулдар бір-бірінің қалауына қарсы әрекет ете алмады. Бір консулдың үкіміне қарсы оның әріптесіне шағым жасауға болады еді, және егер шағым қабылданса, үкім күшін жоятын еді. Қажетсіз дау-жанжалдарды болдырмау үшін, кеңсе міндеттерін ай сайын бір ғана консул орындап, тікелей араласусыз әрекет ете алатын. Келесі айда консулдар бір-бірімен рөлдерін ауыстыратын. Бұл консулдық мерзім біткенге дейін жалғасатын. Консулдардың әрекеттерін бақылауға көмектесетін тағы бір фактор – олардың мерзімі біткеннен кейін қызметте болған кезеңдегі іс-әрекеттері үшін жауап беруге міндетті болуы еді. Сонымен қатар, консулдық өкілеттігіне үш шектеу қойылды. Олардың қызмет мерзімі қысқа болды (бір жыл); олардың міндеттері Сенат тарапынан бұрыннан белгіленді; және олар қызметтен кейін бірден қайтадан сайлауға түсе алмады. Көбінесе консулдықтар арасында он жылдық үзіліс күтілді.

Басқарушылық

Консулдар қызметтен кеткеннен кейін Сенат тарапынан провинцияға губернатор ретінде басқару үшін жіберілетін. Әрбір консулға бекітілген провинциялар жеребе арқылы анықталып, консулдық мерзімі аяқталар алдында белгіленеді. Консулдық билігін проконсулдық билікке ауыстыру арқылы консул Римнің көптеген провинцияларының бірінің (немесе бірнешеуінің) проконсулы және губернаторы болады. Проконсул ретінде оның билігі бүкіл Республикаға емес, тек белгілі бір провинциямен ғана шектелген. Басқа провинцияда проконсулдық билікті пайдалану заңсыз саналды. Сондай-ақ, проконсул мерзімі біткенше немесе ізбасары келгенше провинциясынан кетуге құқығы болмады. Ерекше жағдайларда ғана Сенаттың арнайы рұқсатымен мұндай мүмкіндік берілетін. Көптеген губернаторлардың қызмет мерзімі бір жылдан бес жылға дейін созылды.

Диктаторды тағайындау

Дағдарыс кезінде, Римнің аумағы тікелей қауіп төндірілгенде, сенаттың ұсынысымен консулдар алты айдан аспайтын мерзімге диктатор тағайындалған. Диктатор қызмет еткен кезде консулдардың билігі диктаторға бағынышты болды.

Императорлық міндеттер

27 жылы Август Римнің тұңғыш императоры болғаннан кейін және Принципат құрылғаннан бастап, консулдар өздерінің көп бөлігін жоғалтты. Мемлекеттің ресми түрде ең жоғары лауазымы болғанымен, олар Римнің республикалық дәстүрінің символы ғана болды. Екі консулдық лауазымның бірін, әсіресе 3 ғасырдан бастап, императорлар өздері иеленді. Дегенмен, императорлық консулдар Сенат отырыстарына төрағалық ету құқығын сақтап қалды. Олар сондай-ақ әділет мәселелерін қарауға және өз қаражатынан ойын-сауықтарды (ludi) және барлық қоғамдық салтанатты шараларды ұйымдастыруға құқылы болды.

Эпиграфия

Рим жазуларында консул сөзі cos деп қысқартылған. N әрпінің жоғалуы /kõːsul/ немесе [ko:sul] деп айтылатын сөздің классикалық латын тіліндегі дыбысталуына байланысты болды, себебі фрикативтерге дейін келетін /n/ дыбысы алынып тасталған немесе алдыңғы дауыстыны ғана назалдаған. Ежелгі заманда бұл сөз кейде cosol деп жазылған. Әсіресе империя дәуірінде, алғашқыдан кейінгі қосымша консулдықтар рим санымен көрсетілген: екі мәрте консул – cos ii, үш мәрте консул – cos iii, төрт мәрте консул – cos iiii немесе iv, және т.б.